Г.ХИШИГСҮРЭН
Баянчандмань сум Улаанбаатар хотоос холгүйхэн оршдог зам дагуу сумдын нэг. Тийм болоод ч тэрүү аймгийнхаа бусад сумдаас хөгжлөөр илүү. Тус сумын Засаг дарга Б.Баярнэмэхтэй орон нутгийнх нь ажил амьдралын талаар ярилцлаа.
-Сайхан өвөлжиж байна уу. Баянчандмань суманд хэр өвөл болж байна даа? -Сайхан өвөлжиж байна. Манай нутагт энэ жил сайхан зун болсон болоод ч тэр үү өвөлд ажрахгүй байна. Малчид, ард иргэд маань өвлийнхөө бэлтгэлийг сайн хангасан. -Баянчандмань сумынхаа тухай яриач? -Нэр усны тухайд гэвэл манай сумын нутагт Чандмань гурван хайрхан гэж уул байдаг. Анх Замтын нэгдэл гэж байгаад хожим Баянчандмань гэж нэрлэгдэх болсон. Сум 4000 гаруй хүн ам, 60 орчим мянган толгой малтай нийтдээ 61,3 мянган хавтгай дөрвөлжин км нутагтай. Үүнээс 14 мянган га газар ой модоор бүрхмэл. 3780 шахам га газар тариалангийн талбайтай. Вольфром буюу гянтболдын уурхайтай. Бүр социализмын үеэс л Унгартай хамтран ашиглаж байсан баялаг. -Баянчандмань сум бол аймгийн газар тариалангийн бүс нутгийн нэг. Харин мал сүрэг хэр олон бэ? -Манай сум шилжин ирэгсэд олонтой. Баруун аймгуудаас ирэгсдийн 60 орчим хувь нь малчид байдаг. Гэвч сум угаасаа бэлчээрийн даац багатай. Тийм болохоор мал аж ахуйг эрчимжүүлэх чиглэлээр тодорхой бодлого баримталж байгаа. “Монтаримал” гээд сүүний томоохон ферм ажиллаж байна. “Monegg” гээд 100 мянган өндөглөгчтэй шувууны аж ахуй бий. Цаашдаа Улаанбаатарын өндөгний хэрэгцээг Баянчандмань дангаараа хангадаг болно. -Танай сум ой мод ихтэй, байгаль орчны хувьд сайхан нутаг. Байгаль орчноо хамгаалах чиглэлээр юу хийж байна даа? -Манай нутаг сайхан. Ус ургамал тэгш, хавар зундаа Цээнэ, Даль, Цагаан уул гэхчлэн анхилам цэцгийн орон гэж хэлж болно. Товчхондоо гэвэл цэцэг, эрвээхэй хоёртоо бялуурч байдаг газар даа. Баянчандманы нутагт олон киноны зураг авсан. Энд Дарьбазарын хад нэртэй газар хүртэл бий. Байгалийн үзэсгэлэнт газар, ой мод бараадсан амралт сувиллын газар олон. Одоогийн байдлаар гэхэд 20 гаруй амралт сувиллын газар бий. Байгалийн баялаг ихтэй гээд ханцуй шамлан дайрч болохгүй. Манай суманд модоор амьдардаг айл олон. Нэг өрх жилд 1-2 портер хус түлж байна. Огтлохоосоо илүү тарьдаг байя гэсэн зарчмаар ажиллаж байна. Канадын цэнхэр гацуур, өвгөн мод зэргийг нутагшуулахаар зорьж байна. Засаг даргын хувьд “Соёолж” компанид санал тавьж байж, 35 га-д мод үржүүлгийн томоохон аж ахуй байгуулахаар болсон. Түүнчлэн Солонгосын Аньсан мужтай хамтран мод тарих чиглэлэээр “Everygreen” хөтөлбөр хэрэгжүүллээ. Мөн Солонгосын “Шинэ тосгон” хөтөлбөртэй хамтран төв зам дагуух ойжуулалт, тохижилтын ажлыг эхлүүлээд байгаа. Байгаль орчин, экологио сайжруулахад чиглэсэн энэ мэтийн ажлыг хийж байна. Ер нь байгаль орчин гэдэг байнга додомдож, хамгаалж байхгүй л бол их эмзэг шүү дээ. -Танай суманд “Малын банк” гэсэн хөтөлбөр яригдаад байгаа. Энэ ямар учиртай юм бэ? -Манай сумын нэрийн бүтээгдэхүүний нэг нь сүү юм. Сүү бол бизнес эрхлэгчдэд нэг боломж байгаа юм. “Малын банк” гэсэн хөтөлбөрийг манай сум анх удаа улсдаа хэрэгжүүлж байна. Хувьдаа малтай болъё гэсэн хүн малаа сонгоод авчихна. Харин тодорхой хугацааны дараа мөнөөх зээлээ бас малаар эргүүлэн төлдөг. Өөрөөр хэлбэл нэг үнээ авсан бол төллүүлж, өсгөж үржүүлээд тэндээсээ малаараа зээлээ төлнө гэсэн үг л дээ. “Малын банк”-ны ачаар саалийн ганц үнээгүй хүн цөөхөн болж байна. Энэ нь сүүний үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх бодитой алхам болж байгаа. Иргэд энэ хөтөлбөрт их ам сайтай байгаа. -Баянчандмань сум мөн улсдаа анх удаа хуримтлалын бүлгийг хэрэгжүүлж, иргэдээ ажлын байраар хангаж, орчин тойрноо ч сайхан тохижуулсан байна? -Тиймээ. Манай сум “Хуримтлалын бүлэг” гэдгийг бас анх удаа хэрэгжүүлсэн. Үүнийг Ерөнхийлөгчийн зарлигаар улс даяар дэлгэрүүлэх туршлага болгосон. Тэрчлэн “Нэг сум” гээд хөтөлбөр бий. Аль аль нь үр дүнгээ өгч байгаа хөтөлбөр. Хуримтлалын бүлгийн хүчээр олон ч хүн ажлын байртай болж, сум маань ч хөгжиж байна. -Суманд тулгамдаж байгаа ямар асуудал байна вэ? -Асуудал байлгүй яахав. 2008 оны сонгуульд манай намын бүлэг “Бодит шинэчлэлийг богино хугацаанд хэрэгжүүлнэ” гэсэн уриатайгаар орон нутгийн сонгуульд оролцож ялж байлаа. Засаг дарга болохоос өмнө юм юмыг л хийчихмээр санагддаг байв. Харин болчихсон хойно бол бодит байдал төсөөлөл хоёр маань холдоод явчихна шүү дээ. Ёстой нөгөө санаа байвч сачий хүрэхгүй гэгч болно. Хөнжлийнхөө хэрээр хөлөө жийхээс өөр аргагүй. Манай сумын жилийн төсөв гэхэд 150 сая төгрөг. Үүний ихэнх нь цалин, халаалт дулаанд зарцуулагддаг. Засаг даргын нөөц санд жилдээ 3,0 сая төгрөг л байдаг. Хүнээ урамшуулмаар байдаг, тэмцээн уралдаанд явуулах, гачигдал зовлон тохиолдсон үед нь тусалж дэмжих, зочин гийчид хүлээж авах гээд хэрэглээ гэдэг өндөр. Энэ бүхнийг зохицуулах л хэрэгтэй болдог. Нуулгүй хэлэхэд гуйлга гуйдаг хүн л болж хувирсан. -Та дарга болсноосоо хойш ямар бодитой ажлууд хийв?-Манай сум улсдаа анх удаа нэг цонхны үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Өөрөөр хэлбэл, хүнд сурталгүй болсон гэсэн үг. Дээр өгүүлсэн “Хуримтлалын бүлэг”, “Малын банк” гэхчлэн иргэддээ хандсан ажил цөөнгүй бий. 30 гаруй иргэнийг гэртэй болгосон. Нэг ээлжиндээ 650 хүүхэд хичээллэх сургуулийн шинэ барилгаа саяхан хүлээж авлаа. Замын цагдаагийн хяналтын төвийн байртай болсноор төв замын хяналтыг хэрэгжүүлж, цагдаагийн ажиллаж амьдрах орчин сайжирсан. Одоо Соёлын төвийн асуудал байна. Үүнийг хүний хөгжлийн төв болгох холын санаа бий. Зориулалтын хүүхдийн цэцэрлэгтэй болохоор хөөцөлдөж байна. Ер нь хүнээ дэмжье гэвэл хүүхдээс нь эхлэх хэрэгтэй гэж боддог.
