Дархан-Уул аймгийн Засаг дарга С.Насанбаттай  цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Та Монгол Улсын хоёр дахь  том хот  Дарханыг  дөрвөн  жил  удирдахаар ажлаа  аваад  удаагүй байна.  Үйлдвэ­рийн хотыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөгөө  юунаас эхэлье гэж  бодож байна?

-Дархан бол үйлдвэ­рийн  хот.  Анх суурийг нь тавихдаа ч  энэ  онцлогийг  харгалзсан байдаг юм. Тиймээс үйлдвэржилтийн бодлогыг цогцоор  нь хэрэгжүүлэх,  Засгаас гарч байгаа тогтоол, шийдвэ­рийн  дагуу  бүтээж  буй томоохон үйлдвэрүүдийг  цаг хугацаанд нь  ашиг­лаж  эхлэхэд  орон нутгийн зүгээс дэмжих, ажилчдыг  нь хүн ам зүй, нийгмийн бодлогынх  нь дагуу эрт­нээс бэлдэхийг гол  шуг­маа болгон ажил­лаж  эхэл­сэн. Үйлдвэрийн хотод ч ажлын байр ду­тагдалтай байна. Хөдөл­мөрийн нас­ны хүмүүсээ  ажилтай байлгахын тулд одооноос  Дарханд  бариг­дах  үйлдвэ­рүүдэд зайлш­гүй хэрэг­цээ­тэй  мэргэжилтэн  бэл­дэхийг анхаарах ёстой юм байна. Нийг­мийнхээ  бод­логыг үүнд  чиглүүлэх  хэрэгтэй  болж.

Дарханд ажилгүй суу­гаа иргэдийн судалгаа сар бүр гарч байгаа. Тэдний олонхи нь хөдөлмөрийн чадвартай, ид  хийж  бү­тээх насны  залуус  байна. Мөн эмэг­тэйчүүд ажил­гүй суух нь эрчүүдээсээ илүү байгаа нь анзаа­рагдсан. Тэгэ­хээр ажлын байрыг олноор бий бол­гохоос ажлаа эхлэх  хэрэг­тэй гэж ойлгогдож  байгаа  юм.

-Үйлдвэрүүдийг барьж эхлэхийн өмнө тэнд ажиллах боловсон хүчнийг  бэлдэх хэрэгтэй гэдэг нь  чухал байж мэдэх юм?

-Боловсролын салбарт   хийх  юм их  байна. Цэцэрлэг хүрэлцээ­гүй­гээс  болж ид  ажил  хийж  байх  ёстой эхчүүд, аавууд ч гэртээ  хүүхдээ  хараад  өнжиж  байна. Өрх гэрээс ажил  хийж  байх ёстой хоёр хүний нэг нь хүүхдүүдээ хараад гэртээ суучихаар өрхийн орлого, амжиргааны төвшин буурч ядуурал  ихсэж, амьдралынх  нь  чанар  муудаж  байгаа ажээ. Тиймээс иргэдийнхээ боловсролын асуудалд  илүү анхаарах нь энэ дөрвөн жилийн томоохон зорилт байх болов уу. Боловсролтой байвал ажлын бүтээмж  нэмэгдэх нь  байна шүү дээ. Ажлын байр, ажиллах хүчний чадамжийг бүрэн ашиг­лаж,  үүний  дагуу  үйлд­вэрлэл нэмэгдэж,нэмүү өртөг шингэсэн бүтээг­дэхүүний үйлдвэрлэл өсөх, үр дүнд нь амьд­ралын  чанар  цогцоороо дээшлэх юм байна.

-Цэцэрлэгийнхээ  тоог хэдээр нэмэх гэж  байна?

-Энэ онд улсын төс­вийн хөрөнгөөр гурван цэцэрлэг нэмж барина. Цэцэрлэгийн барилгыг зориулалтын бусаар ашиглаж байгаа  хоёр ч  газрын үйл  ажиллагааг өөрчилж буцаан  хүүхдийн цэцэрлэг болгоно. Тэгэ­хээр  энэ онд нийт таван цэцэр­лэг шинээр ашиглалтанд орно. 180 хүүхдийн цэцэрлэгийг Нутгийн хөгжлийн сангаас 200 сая төгрөг гарган  засварлана. 15, 17-р багт  нийт 350 хүүхдийн цэцэрлэг барина.

-Дарханы иргэд нэг  зүйлд сэтгэл хангалуун  байгаагаа ярьж байсан. Олон  жилийн турш хуу­чир­сан орон сууцнуудын доорх  инженерийн  шугам сүлжээг төсвийн хөрөн­гөөр иж бүрнээр нь  ши­нэч­лэхээр болсон юм байна. Энэ нүсэр ажлыг  барьж авах өөр Засаг  дарга байгаагүй гэж  таныг магтаж  байна  лээ?

-Дархан бол 1961 онд байгуулагдсан 52 дахь  жилтэйгээ  золгож  буй хот.  Энэ үзүүлэлтээрээ  залуу хот  боловч газар доорх инженерийн байгууламж, орон сууцны хонгилын  инженерийн шугамд  нь  нэг ч удаа гар  хүрээгүй байдаг юм. Тиймээс хол­бог­дох яам, Засгийн газар үндэслэлтэй тооцоо судал­гаа гаргаж, дарааллыг нь зөв тогтоож хөрөнгийг гаргах хэрэгтэй.  Ингэж чадвал ирэх дөрвөн жил­дээ  багтаад орон  сууц­нуудын  шугам, сүлжээг иж бүр­нээр нь  шинэчилж  чадах юм. Бүгдийг чад­дагүй юм гэхэд хэсэгчлэн  шийдэж  болно.  Хамгийн  гол  нь Дархан өөрөө ямар ч аюулгүй хот болох ёстой. Энэ өвлийн эхний хүйт­рэлтээр гэхэд орон сууц­нуудын шугам, сүлжээтэй холбоотой асуудал  олон  гарсан. Манай  орон сууцнуудыг нийт 28  СӨХ харьяалж байдаг.  Хонгил  болгон  нь  доороо ус алд­чихсан, хүн орж ажиллах нөхцлөөр хангагдаагүй, дотор нь ажиллаж байгаа хүн нэг эвгүй хөдлөж  тур­банд  нь  хүрэхэд л цоо­рохоор  ундааны  лааз  шиг  болчихсон  байх  жи­шээ­тэй. Энэ өвлийг ч  хүндхэн  давж байна. Төсвийн тухай хуулийн  дагуу  орон нутаг  бие даан төсвөө зарцуулах эрхтэй болсон. Тиймээс иргэдэд төсөв  нь  нээлттэй  болж байна гэсэн үг. Иргэдтэй ярилцаж захирагчийн аж­лын алба, онцгой байдал, сумын Засаг дарга нартай хамтран бүх байруудаар шалгалт хийсэн. Аль  байр­наас нь  эхэлж шинэчлэх тухай дарааллыг нь ч гаргаад бэлдчихсэн. Орон нутгаас  энэ ажилд тэрбум төгрөг төсөвлөсөн. Инженерийн шугам сүлжээ, хонгил зэргийг засах хөрөнгө л дөө.  Өмнөх Засаг даргын үед таван давхар байрнуудын дээврийг бүрэн  шинэ­чилж  чадсан. Гэрэлтүүл­гийг ч ерөнхийд  нь  шийдсэн. Тэгэхээр  одоо инженерийн сүлжээ­гээ шинэчилж, орон сууц­ны конторуудыг дахин  байгуулна. Гэхдээ СӨХ-нд үе шаттай өгөх ёстой юм шиг байна. Өнөөдөр СӨХ-нд шууд өгчихвөл балрах  гээд байгаа учраас орон нутгийнхаа хөгжлийн сангаас засвар үйлчилгээг нь цогцоор нь  хийж, орон сууц нийтийн аж ахуйн контор гэдэг зүйлийг дахин байгуулж цаашид засвар, үйлчилгээг  цаг тухайд  нь хийхгүй бол  энэ ажлыг олон  жил  орхижээ.

-Хот  доторх нийтийн  эзэмшлийн  нэгдсэн  шугам  сүлжээг ч  бас  шинэчлэх үү?

-Дархан хотын үндсэн инженерийн  шугам, хорооллын доторх систе­мүүд хуучирч муудсан  байна. Гэхдээ арай  хөлдөх  дээрээ тулаагүй л дээ. Одоогоор энд тэнд хуучирсан шугам,хоолой өвлийн энэ их хүйтний үеийг даахгүй хагарч, гэмтэх зэрэг жижиг осол гарч байгаа. Тухай бүрт нь Дулааны сүлжээ, Дархан ус суваг, Цахилгаан тү­гээх сүлжээ, төвийн болон орон нутгийн мэргэжлийн байгууллагууд шуурхай ажиллан  засч байна. 

-Урсгал ажлуудын ху­вьд  ийм байж.  Газарзүйн байршил, дэд бүтэц  болон бусад үзүүлэлтээрээ Дар­хан Улаанбаатарын дараагаар  орох  хот. Хүн амьдрахад тохилог, тухтай хотын нэг болох хамгийн их боломжтой гэж үзэж бай­гаа. Ирэх дөрвөн жилийн хугацаанд Дархан хотод бүрэн хэрэгжиж  дуусах бүтээн байгуулалтын ажлуудаас  нэрлээч?

-Засгийн газар энэ жил бүх аймагт 1000 орон сууц барих ажлыг эх­лүүл­сэн. Үүний дагуу хөрөн­гийн баталгаатай томоо­хон аж ахуйн нэгжүүдэд  иргэдэд яг  ийм  үнээр орон  сууц  нийлүүлнэ  гэсэн гэрээнийх нь дагуу  ин­женерийн шугам  сүл­жээтэй  газрыг дахин тө­лөвлөөд  олгож  байна.  Эхний  жишээ  нь  Төмөр­лөгийн үйлдвэрийнхний  барих орон  сууцны  хороолол. Төмөрлөгийн үйлдвэр 11.64 га газартай, ажилчдынхаа нийгмийн асуудлыг шийдэх зорил­гоор, нөгөө талдаа хотынхоо өнгө үзэмжийг тэлсэн ийм хорооллуудыг энэ жилээс барьж эхэлнэ. Газар нь олгогдчихсон, төсөв тооцоо нь бэлэн  болсон. Үүнийг дагаж гадна, дотнын хөрөнгө оруулалтай, санхүүгийн эх үүсвэртэй, туршлагатай компаниудад манай Хөгж­лийн бодлогын хэлтсийнх­ний тооцоо судалгаанаас илүү давуулахгүй байх нөхцөлтэйгөөр газар хувиарлаж  олгох юм. Ер нь бол дөрвөн жилийн хугацаанд  5000 гаруй орон сууц барина гэж тооцож байна. Дархан хотын 11, 12, 13-р хороолол, шинээр төлөв­лөгдсөн 23, 24-р хо­роол­лыг барина. Ерөнхий төлөвлөгөөг нь хийчихсэн. Ийм тооны барилгыг цахилгаанд  холбох  хүчин чадал бүрэн  бий. Бид одоогоор станцаас гарч буй дулааныхаа 43 хувийг л ашиглаж байгаа. Дамжуу­лах  шугам, хоолой л  дутагдаж  байгаагаас  шинэ  барилгуудыг дулаанд холбоход  ямар ч  асуудалгүй гэсэн үг. Хотынхоо  захаар хувийн орон сууцны хороололтой болъё  гэхээр  инженерийн шугам, хоолой очоогүй байгаа юм. Тиймээс төв рүүгээ шахаад, шугам холбоондоо захирагдан бөөгнөрөөд байна. Энэ асуудлаа эртхэн шийдэж, гадагш тэлэхгүй бол яг өнөөгийн Улаанбаатар шиг хэт бөөгнөрсөн, буруу төлөвлөлттэй хот болно. Хуулийн дагуу иргэн бүр газар өмчлөх эрхтэй. Тэ­гэхээр хамгийн болол­цоотой, инженерийн шу­гам сүлжээтэй газрыг л авахыг хүснэ. Замыг  нь  барьчихаад, инженерийн шугамыг  нь татчихаад эндээс газраа ав гэх нь төрийн үүрэг шүү дээ, уг нь.

-Дарханд  орон сууцны үнэ Улаанбаатарынхтай  адил өсөөд  байгаа  юм  билээ?

-Нэлээд  өссөн. Хоёр өрөө байр 48 сая болчихоод байна.

-Барилга, хот бай­гуулалтын яамнаас орон сууцны  нэг метр  квад­ратын үнийг нэг сая төг­рөгт  багтаах боломжтой гэж  үзэж  байгаа. Танайд  яг  ийм өртөгтэй  орон сууц  барьж болох юм байна. Яагаад гэвэл ин­женерийн шугам сүл­жээтэй газар нь бэлэн байгаа учраас?

-Бид  ч судалгаа хий­гээд боломжтой гэж үзэж байна.

-Дарханд  бас аж  үйлд­­­вэ­рийн  парк  байгуу­лахаар төлөвлөж  байгаа юу?

-2013-2016 он  бүхэл­дээ  бүтээн байгуулалтын жил болох юм.  Төсөл, хөтөлбөрүүд биеллээ олж, хөрсөн дээр бууж, иргэд сайхан хотод амьдрах нөхц­лийг  хангахийг  аж­лын­хаа том  зураг  болгон  харж сууна. Мөрийн хө­төл­бөртөө  нухацтай хан­даж байна. Аж үйлд­вэр­лэлтэй холбоотойгоор үйлдвэрлэл технологийн парк  байгуулахаар  ИТХ-аас шийдвэр гарчихсан, техник эдийн засгийн үнэлгээг  нь хийчихсэн байна.  Миний хувьд энэ ажлыг хөрсөн дээр буулгах  үүрэгтэй. Дархан-Уул аймаг үйлдвэрлэл тех­ноло­гийнхоо  паркийг бай­гуулахын тулд бүс­чилэн хуваасан гурван хэсэг газрыг  төлөвлөсөн. Том үйлдвэрүүдийг  барих газар нь Мангирт буюу 15 дугаар хороолол. Энд том үйлд­вэрүүдээ дагасан жижиг үйлвэрлэгчдийг  суурьшуулах зориулалттай 15 га газрыг хот төлөв­лөлтөнд оруулан хадгалж  ирсэн. Энэ газарт шугам хоолой татаж, ажлын байр бий болгож, тэнд жижиг дунд үйлдвэрлэгчдийн сан­­гаас зээл аваад хө­дөлмөр эрхэлсэн иргэд хөл дээрээ тогтох  юм. Мөн томоохон бизнесийн төв барих гэж байна. Энэ  газрын инженерийн  шугам  сүлжээнд   арван аймгийн дунд 20 тэрбум төгрөг тавьчихсан байгаа. Түүний зургийг энэ хугацаанд бэлэн болголоо. Ингээд үйлдвэрлэл техно­логийнхоо паркийн ин­женерийн  шугам хоолой­ны асуудлыг шийдээд үе шаттайгаар барилга бай­гууламжийг барих, сур­гууль,  цэцэрлэгтэй үйлд­вэртэй  цогц хорооллыг босгохоор төлөвлөж  бай­на. Энэхүү үйлдвэрлэлийн бүсийн давуу тал нь газ­рын, орон сууцны, үйлд­вэрлэлийн байрны, байрлалын татвар­гүй,  нэмүү өртгийн албан татваргүй байна гэж  яриад байгаа. 

-Дарханд  барихаар  болсон нефть боловс­руулах  үйлдвэр  яалт  байхгүй олны  анхааралд  байна. Энэ үйлдвэрийн талаар та ямар  мэдээ­лэлтэй байна?

-Нефть боловсруулах үйлдвэр үнэхээр анхаарал  татаж  байна. Энэ үйлдвэр 2016 онд ашиглалтанд ор­но. Үйлдвэрийг  барихаар энэ жил улсын төсөвт гур­ван тэрбумыг хуваарил­сан. Засгийн газар батал­гаагаа гаргаад өгчихсөн, хэрэгжих  бүрэн  боломж­той төсөл юм. Японы “Тоёо-инженер”, “Ми­цубүши” зэрэг  томоохон корпорациудтай  түлхүүр  эргүүлэх  нөхцлөөр Зас­гийн газар хоорондын гэрээ хийсэн. Нийт  600 гаруй ажлын байр бий болох, Монгол Улсын хувьд стратегийн ач хол­богдол  бүхий  чухал бү­тээн байгуулалт болох  юм.

-Үйлдвэрийг яг  хаана  барих юм?

-Төмөрлөгийн үйлд­вэрийн урд, төмөр зам­тайгаа ойрхон  барина.

-Түүхий эдээсээ дэн­дүү  хол  байна гэж  шүүмжлээд байгаа. Манай түүхий  нефтийн гол ордууд  зүүн тал руугаа байхад  яагаад Дарханд үйлдвэрээ барихаар болов гэж яриад байна?

-Эрчим хүч, авто  бо­лон  төмөр зам гээд дэд бүтцээ  дагуулж  барих  газраа  сонгосон байх.

-Өөрсдөө  түүхий неф­тиэ Хятад руу гарга­чихаад Оросоос авах болж  байгаа юм биш үү?

-Бүх зүйлээ тооцоод л энд босгож байгаа юм билээ.

-Өөр ямар томоохон  үйлдвэрүүд Дарханд үүдээ  нээх гэж  байна?

-Төмөрлөгийн үйлд­вэрийн хөгжлийн цогц бодлого хэрэгжинэ.  Мон­голчууд төмөрлөгийн үйлд­вэртэй болно. Үүний дараа Дархан нэхий өргөжнө.  Энэ үйлдвэр орчин үеийн, дотоод технологиудынхаа шинэчлэлийг цагт нь хийсэн гэдгийг онцолъё. Дарханд шинээр баригдах бас нэгэн үйлдвэр бол Шарын голын уурхайг түшиглэсэн нүүрс угаах үйлдвэр. Уурхайн нүүрс­ний нөөц нэмэгдэж 178 сая тонн болсон. Нүүрсээ угааж  экспортод  гаргахад  бэлдэж  байна. Энэ  ажил биеллээ  олно.

-Дарханы  сумдын  хүн амын гол  амьжиргаа  нь  тариалан  уу?

-Манай аймаг хөдөө аж ахуйн салбарынхаа хувьд эрчимжсэн мал аж ахуй, газар тариалангийн бүс болж хөгжих Засгийн газрын чиглэл байдаг. Энэ  онд 268 мянган толгой мал тоологдсон. Шарын гол бол  эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн нүүрсний уурхайтай, эрчим хүчний нүүрс нийлүүлдэг. Орхон сум гэхэд л хүнсний ногоо тариалах хамгийн үржил шимтэй хөрстэй, далайн төвшнөөс дээр байрласан. Монгол улсын төмс, хүнсний ногооны 30 гаруй хувийг дангаараа хангадаг сум байна. Тэднийг 100 хувь хүнсний ногоогоороо амьдардаг гэж болно. Харин Хонгор сумынхан газар тариалангийн бүс болж хөгжиж байгаа. Хонгор сумын хамгийн сүүлчийн том бүтээн байгуулалт нь Монгол орны малын удмын санг байгуулсан явдал. Засгийн газраас, яамнаас томоо­хон төсөл хэрэгжих гэж байна.

-Ойрдоо  аймгуудын эрүүл мэндийн салба­рынх­ны  хариуцлагатай холбоо­той асуудал анхаарлын төвд  байна. Дархан хо­тынхны эрүүл мэндийн  үзүүлэлт ямар  байна?

Улсын дунджаас  доо­гуур ороогүй байна. Гэх­дээ өрхийн эмнэлэгүүд дутаг­далтай байгаа Стандар­таа­раа 15 мянган хүн тутамд нэг өрхийн эмч байх ёстой. Алслагдсан дүүргүүдийн  ачаалал нэмэгдсэн. Тий­мээс боловсон хүчин  тог­тохгүй байх нь бий. Эм­нэл­гийн ор, хоногийн тоо зэрэг нь улсын дундажтай таарч байсан. Дархан-уул аймгийн нэг онцлог нь төвийн бүс учраас явуулын хүн ихтэй. Тиймээс яг нутгийн иргэдэд орны ду­тагдал гардаг. Гэхдээ  сүү­лийн жилүүдэд  нэгд­сэн эмнэлэгүүдэд  тоног төхөө­рөмжийн  шинэчлэл хийж, орны хүрэлцээг  нэмж байгаа. Засгийн газар ч  анхаарч байна.