УИХ-ын гишүүн, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга А.Бакейтэй ярилцлаа. Өнөөдөр Казах ард түмний Наурызын баяр тохиож байгаа учраас бидний яриа эндээс эхэлсэн юм.

-Юуны өмнө танд Нау­ры­зын баярын мэнд хүр­гэе?

-Баярлалаа.

-Наурызын баярын утгыг ярьж өгөөч. Хаврын баяр гэж ойлгох нь зөв үү?

-Юуны өмнө казах ард түмэндээ баярын мэнд хүргэж, аз жаргал, эрүүл энх сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе. Наурызын баяр шашинтай огт хол­боогүй. Зөвхөн ёс занш­лын шинжтэй баяр. Жил болгоны энэ өдөр тэм­дэглэн өнгөрүүлж байна. Энэ нь ч өөрийн гэсэн утга учиртай. Гуравдугаар сарын 22-нд өдөр, шөнө тэнцэж мар­гаашаас эхлэн өдөр уртасна. Энэ утгаар казахууд Наурызын баярыг нарны баяр ч гэж билэгшээх нь бий. Бас хаврын баяр гэж болно. Өдөр уртсаж эхэлснээс хойш дэлхий дээрх ан амьтан ичээнээсээ гарч, шинэ ногоо цухуйж бүх зүйл шинээр эхэлж байгаа мэт эрч хүч дүүрэн болно. Энэ баярыг тэмдэглэж байгаа арга хэлбэрийн хувьд монголчуудын Ца­гаан сартай адилхан. Өг­лөө эртлэн босоод ахмад настнууддаа хүндэтгэл үзүүлж, идээний дээжээ өргөн барина. Гэрт нь зочилсон хэнийг ч баян, ядуугаар үл ялгаварлан дайлж гомдоохгүйгээр баяр­­­­луулж гаргадаг уламж­­­лалтай. Хүн дай­лахын хэрээр буян ирнэ гэж ойлгодог юм.

-Энэ өдөр тусгайлан үйлддэг ямар заншил бай­даг вэ. Налайхад байдаг казахууд хониор тахил үйлддэг гэж сонссон юм байна?

-Монголчууд Цагаан сараар ууц эсвэл өвчүү тавьдаг шүү дээ. Тэгвэл манай казахууд наурыз шөл буюу “көже”-гээр нэгнээ дайлна. Ямар ч айлд орсон долоо­гоос доош­гүй идээний дээж орсон хандтай шөл байдаг юм. Яахав, нийс­лэлд байгаа айлууд энэ шөлөө хийх нь бий. Хийх­гүй нь ч байна. Казахын ард түмэн Аксаклаа дээд зэргээр хүндэтгэнэ. Энэ үгийг мах­чилж орчуулбал “ца­гаан сахал”, утгачил­бал “буянтай буурал” гэсэн утгатай. Ер нь казах нөхөд өвөг дээдэс, настан буур­луудаа ямар ч нөхцөл бай­далд эрт цагаас өнөөг хүр­тэл ихэд хүндэтгэнэ. Учир нь Аксакалын амнаас хэзээ ч буруу зөрүү, бол­чимгүй үг гарахгүй бөгөөд тэд хойч үеийнхэндээ бүх талаар сайхан жишээ үзүүлж үлгэр дууриал болж явдагт нь асуудлын гол нь орших юм. Аксакалын үг аллахын зарлиг гэсэн үг. Иймээс зарим айл хэрэг төвөгт өртөж болшгүй, зан бай­дал, хүмүүжил сахилга бат сулхан хүүхдээ Аксакл­тай уулзуулж сур­гам­жийн үг сонсгон зөв замд оруулдаг уламжлал­тай.

-Та нутгийн зөвлөлийн дарга байх аа. Соёл урлаг, спортын арга хэмжээ зохион байгуулав уу?

-Энэ жил Баян-Өлгий аймгийн нутгийн зөвлөл Наурызын баярыг өвөр­мөц байдлаар тэмдэглэн өнгөрүүлж байна. Гурван том арга хэмжээг зохио­лоо. Нэгдүгээрт, аймаг цэргийн цолтой бөхчүү­дийн барилдаан болсон. Энэ нь аймгаас төрж бай­гаа залуу бөхчүүдийг дэм­жих, тэдний авьяас чад­варыг хөгжүүлэх ач холбог­долтой.

Барилдааныг Мон­го­лын Үндэсний бөхийн хол­­­боо,  Баян-Өлгий аймгийн нутгийн зөвлөл, “Бес Богда бүргэд” дэвжээ хамтран зургаа дахь жил­дээ зохиосон  юм. Барил­даанд аймгийн хурц арс­лан Ч.Батчулуун түрүүлж, аймгийн хурц арслан Ш.Шинэбаяр үзүүрлэлээ. Өөр нэг арга хэмжээ нь Сүхбаатарын талбайд зохиосон үзүүлэн байлаа. Казах түмний ур­лагийг харуулсан үзүүлэн дэлгэж, зан үйлийнхээ ёс занш­лыг бодит байдлаар нь харуулж чадлаа. Казах эмэгтэйчүүд маань үйлэнд урнаа илтгэх хатгамалаа дэлгэж, хувцасны үзүүл­бэр үзүүлсэн. Үүний хажуугаар анчин бүргэдээ ч гэсэн олон нийтэд үзүү­лэн сонирхуулж, казах ард түмэн маань дуулж хуурд­сан. Өмнө нь Казахс­та­наас мэргэж­лийн дуучин авчирч дуулуулдаг байсан бол энэ удаад дот­роо бай­гаа иргэдийнхээ авъяасыг хөгжүүлэх үүд­нээс өөрс­дөөр нь дуулууллаа.

-Казах түмний зан зан­шил ихээхэн анхаарал татдаг. Үүний нэг нь эмэг­тэйчүүдийг богтлох тухай юм. Гэр бүл болох хүнээ багаас нь “тоочиглосон” байдаг гэсэн үү?

-Хуучин цагт тийм заншил байсан нь үнэн. Одоо бол үгүй. Залуучууд хайр дурлалынхаа үндсэнд хамтын амьдралаа холбодог болсон.

-Таны сэтгэлд хамгийн тод үлдсэн Наурызын баяр хэзээ байв?

-Намайг хүүхэд байх үед энэ баярыг тэмдэг­лэдэг байсан. Харин соц нийгмийн үед Наурызын баярыг хорьчихсон шүү дээ. Хожим 1990 оноос хойш нийгэм нээлттэй болж өргөн хүрээнд тэм­дэглэх болсон доо. Тодот­гоод онцгойлох нь юу юм. Бүх жилийн баяр л сайхан байдаг. Уламжлалаа дээд­лэх ёс заншил учраас тэр. Каках түмний эртнээс баримталж ирсэн цаг тоол­лын уламжлалаар өдөр шөнө тэнцэж, нар нааш­лан урин цаг ирснийг зар­ладаг энэхүү гайхамшигт баярыг бид хэзээнээс айл саахалт, аймаг хотлоороо тэмдэглэж ирсэн. Ийнхүү тэмдэглэх нь элэг бүтэн, эв нэгдэлтэй байхын ерөөл­тэй билээ. Манай казахын ард түмэн өвөрмөц онцлог, дахин давтагдахгүй чанар, агуулга хэлбэрээ хадгал­сан соёл, ёс заншилтай, түүнийгээ унаган төрхөөр нь хадгалсан онцлогтой. НҮБ-ын ЮНЕСКО-гийн соёлын өвд бүргэдээр ан бариулах соёлоо бүрт­гүүл­сэн нь үүний тод жишээ юм. Монгол орныхоо эрх тэгш иргэд байж, нэгдмэл эрх ашгаа ямагт дээдлэн, эвтэй найртай амьдарч ирсэн үүх түүхтэй. Эх орныхоо хөгжил дэвшил, бүтээн байгуулалтад оруулж буй казах, уриан­хай түмнийхээ хөдөлмөр бүтээлийг Монголын төр засаг өндрөөр үнэлж иржээ. Наурызын баяраа хөдөлмөрөөрөө чимдэг нь бүхний зүй ёсны бахархал. Аймаг маань хүн ам нягт суурьшилтай, ажиллах хүчний нөөц чадамж өндөр, бүтээн байгуулах үйлсийг илүү хурдацтай өрнүүлэн хөгжүүлэх бүрэн боломжтой. Казах, уриан­хай, тува, дөрвөд түмний өгөөмөр баян газар нутаг, өнөр өтгөн мал сү­рэг, орчин цагийн боловсрол мэдлэг, ажилсаг хөдөл­мөрч чанар нь Баян-Өл­гий­чүүдийн хэтийн сайн сайхан амьдрал, хөгж­­лийн баталгаа юм. Айм­гийн боловсрол, соёл, ху­далдаа, үйлдвэрлэл, үйл­чилгээний салбарууд жилээс жилд өргөжин хөг­жиж байна. Хууль цаазат, ёс зүйт төрөө дээдлэн эр­хэмлэж, аймаг орон нутгаа хөгжүүлэхийн төлөө хи­чээн ажиллаж байгаа орон нутгийн удирдлагууд, ард түмний хамтын хичээл зүтгэл илүү их амжилт бүтээлийг өрнүүлэн бэх­жүүлнэ гэдэгт итгэж байна.

-Казахуудыг домбор, бүргэдгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. Та дом­бор тоглож, бүргэд тэ­жээдэг үү?

-Хүн бүр гарын таван хуруу тэгш байдаггүй гэдэгчлэн А.Бакей гэдэг хүн дуу хөгжмийн талдаа авъяас чадвар, мэдрэмж­гүй. Яахав, домбороо бол дуугаргана. Гэхдээ бусдын адил сайхан тоглож чад­даггүй. Бүргэдийн хувьд сайхан ёс заншил. Бүр­гэдээр ан хийдэг ёс дэлхийн казахзууд дотор Монголын казахт илүү хадгалагдан үлдсэн байдаг юм. Энэ бол том бахархал шүү.  Казахын анчин эрчүүдэд уламжлал болсон нэг сайхан заншил бий. Энэ юу вэ гэвэл бүргэдээ аваад ан гөрөөнд явахад нь хэн хүн “Дагая хамт явъя” гэвэл түүнийг орхидоггүй. Түүгээр ч үл барам намнасан үнэг чоно мэт ангаа тэнцүү хувааж авна. Хэрэв тэнцүү биш ганц үнэг бариулсан бол өөрөө авах эрхгүй заавал тэр дагаж явсан хүнийхээ ганзагыг мялаана. Ер нь эрчүүд бүргэдийнхээ хүч, морины хурд, өөрийнхөө жудгийг бусдад харуу­лахад дуртай байдаг.

-А.Тлейхан гишүүн та хоёр арван жилдээ нэг сургуульд сурч байсан гэсэн үү. Ер нь хэзээнээс нэг нэгнийгээ мэддэг болов?

-А.Тлейхан гишүүн надаас долоон насаар ах. Багадаа Цэнгэл сумын сургуульд сурч байлаа. Аравдугаар ангидаа Баян-Өлгий аймгийн Өлгий хотын нэгдүгээр арван жилд суралцсан гээд хойно хойноосоо нэг зам, жимээр явсан хоёр доо. Надаас насны хувьд ах, дээр нь нэг суманд төрж өссөн болохоор А.Тлейхан ахыг би дээр үеэс мэднэ. Харин эр өсч, эсгий су­нана гэдэг шиг би ч их сургууль төгсч, ажил тө­рөлтэй болсон үеэс буюу 1980-аад оны эхнээс бие биеэ илүү сайн мэддэг болцгоосон.

-Та хоёр нэг омгийнх гэхээр хамаатан гэсэн үг үү?

-Нэг омгоос гаралтай боловч ойрын хамаатан садан гэж ойлгож бо­лох­гүй. Сонирхуулж хэлэхэд, манай казах өөрсдийн үүх түүх, удам угсаагаа сайн мэднэ. Ямар ч казах хүн өөрөөсөө дээш долоон үеэ мэддэг. Үүнийгээ үр хүүх­дүүддээ ч багаас нь эхлэн төлөвшүүлдэг. Омог гэж хуваагддагт орчин үеийн байдлаар хандах учиртай. Хуваагдаж жалга, довны үзэл гаргахдаа бус хам­гийн гол нь үр удмаа хам­гаалж үлдэх чухал ач хол­богдлыг нь ойлгох хэрэг­тэй.

-Нэг нутагт төрж өс­сөн, ойр ажилладаг хүмүүс учраас та хоёрын дунд сайхан дурсамжууд олон байгаа болов уу. Тэдгээр дурсамжаасаа хуваал­цаач?

-Хүний амьдралд баяр баясгалан, аз жаргалтай сайхан мөчүүд олон бай­даг. Мэдээж амьдрал болсон хойно сүүдэртэй, бэрхшээлтэй үе ч то­хиол­доно. Энэ бүхэнд зовлон, жаргалаа хуваалцах үе бидэнд байсан. Манай том хүүг гэрлэхэд А.Тлейхан гишүүн, тэдний гэр бү­лийнхэн хамгийн түрүүнд ирж баяр хүргэж, тэдний хүүхдүүд гэр бүл болоход эхнэр бид хоёр очиж баяр хүргэдэг гэдэг юм уу, ийм сайхан мөчүүдийг ху­ваалц­­сан дурсамжууд бий. Манай А.Тлейхан гишүү­ний гэр бүлийнх нь хүн эмч мэргэжилтэй. Хүүх­дүүдээ багад нь өвд­вөл хамгийн түрүүнд А.Т­лей­хан гишүүний эхнэр Паш­ка эмч дээр очдог байлаа. Ямар ч хүнд, хэцүү нөхцөлд өвчин эмгэгээс эдгээж өгдөг байсан ачийг нь өнөөг хүртэл манай гэр бүлийнхэн марталгүй санаж явдаг юм.

-Казах түмний дундаас бишгүй олон Хөдөлмөрийн баатар төрсөн байдаг. Хөдөлмөрч түмэн гэдгийг илтгэх үзүүлэлт байх?

-Баатарлаг үйлс, хө­дөлмөр зүтгэлээрээ улс, аймаг, сумандаа нэрд гар­сан алдартнуудаараа бид бахархдаг. Улсын баатар М.Икей, хөдөлмөрийн баа­тар Т.Нух, Ш.Улбол­ган, Г.Борхүү, С.Чоя, М.Ахан, төр нийгмийн зүтгэлтэн А.Жамила, Б.Хурметбек, ардын жижигчин Ж.Хибатдолда, гавьяат тамирчин О.Бахыт нарын олон алдартнууд Баян-Өлгий аймгаас төрөн гарсан, төрөн гарсаар ч байна. Өнгөрсөн 2011 оны Наурызын баяраас хойш­хи хугацаанд хөдөлмөрийн баатар Б.Пунцаг, гавьяат багш В.Суранхүү, хүний гавьяат эмч Р.Асай, гавьяат барилгачин Б.Жирен,  бүргэд, хадны сүг зураг судлалын доктор Х.Едилхан, улсын аварга боксчин Т.Ерболат, улсын сайн малчин Ж.Шалатай, чацарганы жижиг дунд үйлдвэрийн эзэн А.Ерке­гүл нарын сайчууд каза­хуудын дундаас тодорч манлайлсаныг баярын энэ өдөр тэмдэглэхэд таатай байна. Хөх мөнх тэнгэрийг эрхшээсэн, хүчит жи­гүүрт­ний далавчаар жи­гүүрлэсэн түмэн олны маань үйлс үргэлж өөдрөг, мандан бадарч байх учиртай гээд Наурызын баяраа ёслол төгс тэм­дэглэж байгаа Баян-Өлгийчүүдэд баярын мэнд дэвшүүлье.