“Ярилцах цаг”-ийнхаа энэ удаагийн зочноор  олон нийтийн санал асуулгаар саяхан  “Эх оронч төрийн түшээ”-гээр өргөмжлөгдсөн МАН-ын нарийн бичгийн дарга, УИХ-ын гишүүн асан  Ж.Сүхбаатарыг урилаа.

-УИХ-ын 2012 оны сонгууль болоод өнгөрлөө. Одоо Ерөнхийлөгчийн сонгууль тун дөхөж байна.  Сонгуулийн шинэчилсэн хуулийн ажлын хэсгийн гишүүн,  тухайн үеийн Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны даргын хувьд  тэрхүү  хуулийн  үр дүнг хэрхэн дүгнэдэг вэ?

-2012 оны УИХ-ын сонгууль   шинэ тогтолцоо, зарчим, арга ажиллагаа­гаар явагдсан. Ер нь бү­хэлдээ олон шинэ зүйлийг нэвтрүүлсэн, туршсан хэ­цүүг давах сонгууль бол­сон. 2008 оны долдугаар сарын 1-ний хэрэг явдлаас хойш бид сонгуулийн хууль тогтоомжид том өөрчлөлт оруулах тухай олон жил ярьсны эцэст зөвшилцөлд хүрч, сон­гуулийн шинэтгэлийн га­рааны үндсэн алхмыг  өн­гөрсөн сонгуулиар тавь­сан. Тухайлбал, 20 жилийн хугацаанд бид УИХ-ын сонгуулийн тог­толцоог мажоритар системээр явуулж ирснийгээ про­порциональ элемент оруу­лах уу, үгүй юу гэж ярьж байсан. 2012 оны сонгууль 48:28 буюу 48 нь ма­жо­ритар, 28 нь намын жаг­саалтад сонгогчдын сана­лаар буюу 5 хувийн дэмж­лэг авсан төлөөллийн хувь хэмжээгээр  намд суудал хуваарилах зарчмыг оруул­­сан. Хоёрдугаарт,  сонгогчдын бүртгэл мэ­дээлэлтэй холбоотой асууд­лууд  ихээхэн зөр­чил, маргаан дагуулдаг байсан. Сонгогчдын бүрт­гэлийг  авто­мат­жуулсан системийн хү­рээнд  нэ­лээд цэгцэлж хуульчилж өгсөн. Тэр да­гуу сонгогч­дын нэрсийн жагсаалтад Улсын бүрт­гэлийн бай­гууллагууд гол үүрэг гүй­цэтгэн хариуцаж байхаар зохицуулж, өмнөх сон­гуулиудтай харьцуу­лахад дэвшил гарсан. Гу­рав­дугаарт, бидний са­наач­лан оруулсан эмэг­тэйчүүд нэр дэвшигчдийн 20-оос доошгүй байх квот УИХ-д эмэгтэйчүүдийн оролцоог ихээхэн нэмэг­дүүлэх эрх зүйн үндсийг бүрдүүлсэн өндөр ач хол­богдолтой болсон. Дөрөв­дүгээрт, санал хураалт болон тоолох ажиллагаанд шинэ арга,хэлбэр нэвтэр­сэн нь сонгуулийн автомат машиныг оруулж ирсэн явдал, энэ нь одоо иргэ­дийн зүгээс эргэлзэх, шүүмж­лэлтэй хандах явдал гаргахад хүргээд байгаа. Уг нь 2012 оны сонгуульд бид хууль зүйн хувьд дэвшилттэй  олон сайн шинэлэг зохицуу­лалтууд тусгасан ч хуу­лийг биелүүлэх, хэрэглэх явцад тодорхой зөрчил дутагдлууд гарсан. Ту­хайл­бал, Автоматжуулсан системийн тухай хуульд туршин шалгахгүйгээр автомат программ хан­гамжийг нэвтрүүлэхгүй байх, улс төрийн намуу­дын итгэлцэл, зөвшилц­лийн хангах зарчмын үнд­сэн дээр явуулах  гэх мэт механизмуудыг хийж өгө­хийн хамт Их хурлын сон­гуулийн хуульд  саналын хуудсыг хүчинтэй, хүчин­гүйгээр нь ялган боож багцална гэсэн заалтыг бид зориуд оруулж тус­гайлан заасан юм. Түүний цаад санаа нь саналыг хуудсыг ялган багцалж боох явцад хянах ажил­лагааг орон даяар давхар явуулах хосолсон хэл­бэр­тэй байхаар тооцсон. Гэ­тэл санал хураах өдрөөс  гурав хоногийн өмнө  СЕХ хуулийн заалтыг хэрэг­жүү­лэхтэй холбоотой жу­рам дотроо бүх саналын хуудсыг хүчинтэйд тооцно. Зөвхөн  саналыг  хүчин­тэй, хүчингүйгээр унших машины программд ний­цүүлэхээр  хуулиас давсан ноцтой өөрчлөлт хийж хууль зөрчсөн. Энэ дээр сонгуулийн гол гажиг үүс­сэн юм. Аль ч улс оронд са­налыг  машинаар тоо­лох, гар аргаар тоолох  хоёр аргыг эхний үед хос­луул­даг. Ингэж байж эргэлзээ, сэжиг  таамаг багасдаг, арилдаг. Тэгэхээр би тү­рүүнд хэлсэн, хууль зүйн талаас энэ механизмууд зөв суусан. Харин хууль мөрдөж ажиллаагүй зөр­чил гаргаж.

-Хяналт, хариуцлагын талд ч зөрчил гарч түүнээс үүдсэн гажиг үүссэн гэж ярьдаг?

-Хариуцлагын зарч­мыг хуульд тусгаснаас гажуудуулж, хуулийн бай­гууллагуудын зүй бус орол­цоог хуулийг хэрэг­лэхдээ ашиглах явдал гар­лаа. Гэхдээ хяналт, ха­риуцлагын асуудал өмнө байгаагүйгээр нэмэгдсэн. Өөр нэг асуудал бол Сонгуулийн шинэчилсэн хууль сонгуулийн шинэт­гэлийн томоохон дэвшил буюу Монголын улс тө­рийн тогтолцооны шинэч­лэлийг дэмжиж чадсан. Тухайлбал, Монголд бүрэн дүүрэн утгаараа  ардчил­сан ёс, ардчиллын зарч­мууд нийгмийн  амьд­ралд зөв түгэн дэлгэрэх гол түлхүүр нь ард түмэн засгийн эрхийг барих механизм болох чөлөөт, шударга сонгууль. Шу­дар­га сонгууль явуула­хыг дэмжсэн түлхэцээ­рээ энэ хууль Монголын улс төрд  шинэлэг тог­толцоог ав­чирсан. Мэ­дээж Сонгуу­лийн шинэ­чилсэн хууль  амьдралын хэрэгцээ шаард­­лагыг дүүрэн тус­гасан төгс сайн хууль болж чадаа­гүй. Энэ тухай би Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга байхдаа удаа дараа хэлж байсан. 48:28 гэсэн тог­толцоо ямар ч тохиолдолд да­раагийн шинэчлэл хийх завсрын буюу шил­жил­тийн шатны  эхний том алхам. Учир нь, нэг хэсэг нь 100 хувь пропор­цио­наль  систем байх ёстой гээд, нөгөөх нь да­вам­гайлсан байх ёстой гэдэг ч юм уу шахах шаардах, зарим нь бүр хэт мэ­дэмхийрхэх явдал гарч байсан. Ямартай ч сон­гуулийн тогтолцооны ши­нэч­лэл нийт засаг төрийн тогтолцоонд нө­лөөлж байдаг. Өнөөдөр та бүхэн харж байгаа байх. Намуудын нэрийн жаг­саалтын асуудалд гэхэд цааш хяналт,үүрэг ха­риуц­лагын тухайд ги­шүүдтэйгээ хэрхэн уял­дах вэ, ямар зохицуу­лалтууд байх вэ, тэр хү­мүүсээ хэр­хэн сонгон шалгаруулах вэ гээд  илүү нарийн зохи­цуу­лалтуудыг тодруулахыг нэхэж шаардаж эхэллээ. Намуудын дотоод ард­чи­лал болон УИХ-ын дотоод үйл ажиллагаа зэргийг эргэн авч үзэх шаардлага үүсч байна. Энэ талаас үзвэл Сон­гуулийн шинэ­чилсэн хууль үүсээд бай­сан олон хүндрэлтэй асууд­луудыг дэвшилт­тэй­гээр ший­дэж, бас  зүгээр нэг ерөн­хий ярьдаг асуу­дал бус, тодорхой ололт, мөн алдаа дутагдал, сур­гамж дагуулсан цаашид улам сайжруулах ёстой хууль мөнөөс мөн.

-Сонгуулийн үр дүнг шинэ хуультай, тогтол­цоотой, мөн санал тоолох машинтай холбон шүүм­жилж байгаад ямар тайлбар хэлэх бол?

-Манай нам УИХ-д олонхи байснаа цөөнх болсон учраас зарим нь  сонгуулийн хуультай, тогтолцоотой, эсвэл санал тоолох автомат машинтай ч юм уу хол­бож ярих явдал цөөнгүй үзэгдэж, сонсог­дож байгаа. Гэвч түрүүнд хэлсэн автомат машины тухайд хууль зүйн талаас нь буруу гэж шүүмж­лэх­гүй байгаа. Харин түүнийг хэрэглэх үед эргэлзээ, таамгийг өдөөх зүйл нь Сонгуулийн ерөн­хий хо­рооны санал тоолох ажил­лагаандаа хүчинтэй, хү­чингүй хуудсыг давхар авч  үзэх явцад хянана гэсэн зарчим алдагдсантай хол­боотой. Шулуухан хэлэ­хэд, сонгуулийн тогтол­цооноос болж улс төрийн аль нэг нам нь ялж, ялаг­дах тухай асуудал орчин үед яригдахаа бараг боль­сон. Сонгуулийн хуулиа ашигтай гэж хий­гээд, манай өмнөх практикт амжилтгүй дүн гарч л байсан. Өнөө цагт Хүний эрхийн болон сонгуулийн нэгдсэн стандарт бий бол­чихсон шүү дээ. 1996 оны сонгуульд манай нам олонхи байхдаа гаргасан хуулиар ороод ялагдаж л байсан. Өнөөдрийн нөхцөлд хэрэв аваад үзэх юм бол Сонгуулийн шинэчилсэн хуультай холбоотой бодитой санал шүүмжлэлүүд ч өр­нөөгүй байна. Уг нь асуудал өрнөх ёстой, ярих ч  ёстой. Яагаад гэвэл тэр хуулийг боловсронгуй болгох үүд­нээсээ, хуулийг биелүү­лэхэд дахин алдаа завхрал гаргуулахгүйн тулд. Харин тусдаа асуудалд юу орох вэ гэвэл, нам, нэр дэвшигчид хэрхэн оролцсон, сонгогд­сон сонгогдоогүй учир шалт­гааны асуудлууд. Дээр нь 2012 оны сон­гуулийн дараа эрх баригч бүлгийн алдаатай бодлого. Түүнийг мөн сонгуулийн хууль, тог­толцоотой хол­бож ярих асуу­дал биш. Ерөнхийд нь дүгнэхэд, Сонгуулийн ши­нэ­чилсэн хууль  2008 оны сонгуу­лийн маш том сур­гамжид үндэслэн удаан хэлэл­цэгдэж батлагдсан. Гар тооллого алдаатай, луй­вартай гэж нийгэм даяараа ярьж, хүний өөрийн намгүй бүгд л ярьж байсан даа. Тэгээд ч автомат ма­шиныг ашиг­лах асуудлыг хуулийн орчин бүрдээгүй байхад 2010 оны арван­нэгдүгээр сард Улсын төсвийг хэлэлцэх үеэр МАН, АН-ын УИХ-ын гишүүд орсон төсвийн  ажлын хэсэг 24 тэрбум төг­рөг сонгуулийн автомат машин худалдан авахаар тусгаж Төсвийн байнгын хороогоор дэмжүүлж, нэгд­сэн чуулганаар шийд­сэн, харин бид хуулийг нь 2011 онд гаргуулсан түүхтэй.

-2012 оны Их хурлын сонгуулиас хойш Аймаг, сум, дүүргийн ИТХ-ын сон­гуулийн тухай хууль, Ерөн­­хийлөгчийн сонгуу­лийн ту­хай хууль бат­лагдан гарсан. Тэр талаар юу хэлэх вэ?

-Тэр хоёр хуулийг хоёу­ланг нь УИХ дахь МАН-ын оролцоо, хэлэл­цүүлэггүйгээр хүч түрэн баталсан. Өнөөгийн улс төрд хамгийн  том иргэний хяналтын хүчин болсон парламентын намын орол­цоог хааж боох даран­гуйлсан арга замаар УИХ дахь Ардчилсан намын бүлэг үндсэндээ дангаар шийдсэн. УИХ-ын ги­шүүн Р.Амаржаргал ч хэл­сэн байна лээ. Ерөнхий­лөгчийн сонгуулийн хуу­лийн легитим буюу хууль ёсны хүлээн зөвшөөрөгдөх байдалд эргэлзээ үүсгэсэн гэж. Үнэн шүү дээ. Тэрхүү хуулиудын хүлээн зөв­шөө­рөгдөх ардчилсан шинж чанар, батлагдсан талаас авч үзвэл ихээхэн сөрөг үнэлгээ дагуулах нь ойлгомжтой. Энэ нь удах­гүй болох Ерөнхий­лөг­чийн сонгуулийн шударга байдалд эргэлзээ төрүүлж байна. Нэг хүнд зориулсан хууль мэт болчихсон.

Түүнчлэн өнгөрсөн оны Их хурлын сонгуу­лийн үеэр гарсан  бас нэг томоохон  онцлог өөрч­лөлтийг дурьдахгүй өнгөрч болохгүй. Тэр нь юу гэвэл, нийслэлийн сонгуулийг УИХ-ын сонгуультай хамт явуулсан. Манай намын зарим нөхөд сон­гуулийг нийслэлийн сон­гуультай хамт явуулсан нь сонгуулийн дүнд ямар нэгэн байдлаар нөлөөлсөн гэж ярьдаг, тэгж үздэг. Гэтэл  2004-2008 оны пар­ламент Их хурлын сон­гуулийг 2012 онд бүхэлд нь аймаг,нийслэл, сум, дүүргийн ИТХ-ын сон­гуультай хамт явуулахаар сонгуулийн хуульд өөрч­лөлт оруулсан байсан. Тэгэхээр  ямар асуудал үүссэн гэхээр  бид 2012 оны сонгуульд олон шинэ шийдлийг гаргаж,  амьд­ралд нэвтрүүлэхээр бол­сон, бас орон нутгийн сонгуулийг бүхэлд нь хав­сарга сонгууль болгож Үндсэн хуулийн үзэл ба­римтлалыг гажуу­дуулах­гүйн тулд сонгуулийг зэрэг явуулах нь улс төр, эрх зүй, эдийн засаг талаас маш зөрчилтэй гэдгийг олон удаа ярьж өөрчлөхийг зүтгэсэн. Ингээд л хийгд­сэн зөвшилцлөөр  нийс­лэлийн ИТХ-ын сонгуу­лийг Их хурлын сон­гууль­тай хамт авч үлдээд, бус­дыг нь салгаж явуулсан учиртай. Түүнээс зарим хүний ойлгож байгаачлан бид шийдсэн, эсвэл ний­лээд  хуйвалдчихсан  юм биш. Өмнөх парламентын гаргасан шийдвэрийг  өөрчлөхдөө хэсэгчилсэн байдлаар  зохицуулалт хийсэн нь тэр.

-Тэгэхээр өнөөдөр  өм­нөх сонгуулийн эргэлзээ­гээ тайлалгүй гэх  юм уу, эргэж нягтлалгүйгээр Ерөн­хийлөгчийн сонгууль явуулах гэж байгааг шүүмж­лэх хүн олон байна?

-Ерөнхийлөгчийн сон­гуу­лийн хуульд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн гишүү­дийн зарим нэг саналыг тусгасан  гэж байгаа ч бидний хувьд саналыг хангалттай тусгаагүй, хэлэлцүүлээгүй гэж үзэж байгаа. Манайхны хувьд эргэлзэж байгаа зүйл нь Хөвсгөл, Дархан, Эрдэ­нэт, Улаанбаатар зэрэг хүн ам ихээхэн төвлөрсөн суу­рин газруудад сонгуулийн үр дүнг зарим нь автомат машины сонгууль болсон гэж шүүмжилж буй энэ цаг үед санал тооллогыг хяналтад илүү суурилсан байдлаар анхаарч илүү сайн хяналтыг тавих ёстой гэж үзэж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, дүүрэгт хоёрхон хэсэг биш яагаад дээр нэрлэсэн газруудад сана­лыг гар аргаар тоолох  мая­гаар автомат машины дүнг баталгаажуулах, гарч буй дүнг баланслуулах үүднээс хосломол хэлбэ­рийг хэрэглэж болдоггүй юм бэ гэсэн асуудлууд бий. Энэ бол хүн хүч, зардал чирэгдэл талаасаа тийм ч  хүндрэлтэй биш. Үүнийг хууль тогтоогчид эргэж  харж, эргэлзээ, сэжиг таамгыг арилгасан, сонгуулийг илүү шударга, хууль ёсны явуулахад ан­хаарах  байх. Ер нь, на­муудын хамтарсан хөнд­лөнгийн ажлын хэсгийг ажиллуулж хуульд заа­санчлан туршин шалгах ажиллагааг явуулах нь зөв. Намын нарийн бичгийн даргын хувьд хөдөө орон нутагт томилолтоор ажил­лаж, ард иргэдтэй уулзаж явахад засаг төрд байгаа хүмүүсийн дур зоргоор авирлах хэтэрч,  хүч тү­рэм­гийлсэн  байдлаар аж­лаа явуулж байгаагаас үзэхэд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дүнг  ямар ч үнээр хамаагүй  өөрт ашиг­тайгаар эргүүлэх хандлага байх нь гэсэн болгоомжлол байгааг  ярьж сануулж байна. Энэ нөхцөлд эргэлзээг давах гол тайлал бол  сонгууль шударга өрсөлдөөн дор явагдах ёстой. Сон­гогч­дын санал автомат машин дээр тоологдохоос гадна давхар хяналтын нэмэлт арга хэмжээнүүдийг авсан байдалд сонгууль болох ёстой. Түрүүнд миний хэлсэн хүн амын 60 гаруй хувийг бүрдүүлж буй то­моохон төвлөрсөн суурин газруудад хяналтын нэ­мэлт механизмыг ашиглах нь цаг үеэ олсон зөв ший­дэл болно.

Нэмж хэлэхэд, Ерөн­хий­лөгчийн сонгуулийн хуульд  нэлээд олон хязгаарласан зүйлүүдийг оруулсан ч одоогийн эрх баригчид төрийн төсвийн хөрөнгийг дайчилсан маягтай ёс зүйгүй хандаж байна. Ардчилсан намаас нэр дэвшигч нь одоогийн Төрийн тэргүүн байна гэж мэдэгдэж байгаа учраас намаас түдгэлзсэн Ерөн­хийлөгч маань одоогийн байдлаа ашиглаж хэрэг дээрээ сурталчилгаагаа албан бусаар эхлүүл­чих­лээ. Төрийн төсөв, үйл ажиллагааг  сонгууль руу дэндүү их чиглүүлж байна.  Үүнд санаа зовж байна. Эрх баригчид сонгуулийн хуулийг гаргахдаа өөрс­дөдөө зориулсан, тооцсон байдлаар хийсэн. Хариуц­лагаас зугтах, хяналтаас сугарах тэр болгоноо тоо­цож хийсэн байдал ажиг­лагдаж байгаа.

Тэгэхээр би түрүүнд хэлсэн, энэ удаагийн сонгуулийн хам­гийн чухал зүйл шударга байх, итгэл төрүүлэхүйц байх, хүлээн зөвшөө­рөг­дөхүйц хууль ёсны байх. Үүнийг бүр­дүү­лэхгүй бол  шинэчлэгдсэн байгаа, хууль сайжирч байна гэсэн хандлагаар яваад байвал олон ний­тийн зү­гээс гүнзгийрч бай­гаа үл итгэх явдал хүчээ авч эц­сийн дүнд буруу жишиг тогтсоор байна. Сонгууль хэн нэгэн хүнийг сонгож гаргаж ирэхээс илүү төрт ёсны залгамж чанар, тогт­вортой байдал, нийгмийн өргөн зөвшилцөлд хүргэх үр дүнд хүргэх зорилгыг агуулдаг. Ийм  учраас сонгууль нь хяналттай, ойлгомжтой, олон нийтэд зөв мэдээлэл өгөх зарчмаар  явагдах ёстой.

Харамсалтай нь тийм нөхцөл бүрдүүлээгүй байгаа. Удахгүй УИХ-ын хаврын чуулган эхэлнэ. УИХ Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой нэмэлт хяналт бий болгох арга хэмжээ,боломжоо авч үзэх хэрэгтэй.

-Одоо асуултаа жаа­хан өөрчилж танай намын тухай асууя. Тухайлбал, МАН хэзээ хурлаа хийх вэ, Ерөнхийлөгчийн сон­гуульд нэр дэвшүүлэх талаар нам дотроо  хэзээ ярих бол?

-МАН-ын ирэх Ерөн­хийлөгчийн сонгуульд оролцох гэж байгаа арга тактик маш тодорхой бай­гаа. Сонгуулийн хуульд зааснаар сонгуульд орол­цож, нэр дэвшүүлэх ажил  зургадугаар сарын сүү­лийн хагасын аль нэг аж­лын өдөр сонгууль болно гэж тооцоход тавдугаар сарын эхээр эхлэнэ. Сонгуульд  нэр дэвшүүлэх ажил хууль,дүрмээрээ Намын Бага хурлаар эцэс­лэн тодроод, нэг ёсондоо гараагаа эхлэх учиртай. Гэхдээ бид өнгөрсөн сон­гуулиудын сургамжаас харах юм бол ерөөс дарга, эсвэл хэдэн хүн шийдвэр гаргадаг гэсэн шүүмж­лэлийг анхаарч аль болох гишүүд нь илүү оролцоо саналтайгаар шийдвэр гаргадаг байя гэж байгаа. Ингэхийн тулд энэ ажлыг бид орон нутгийн сон­гуулиас хойш дэс дараа­тай хийж хэвшүүлэх гэж хэрэндээ ажиллаж байна. Учир нь, аливаа юм амар­хан эерэг болж өөрчлөгд­дөггүй. Бид намч үзэл, зарчмаар ажиллах хүнийг сонгох гэж байгаа юм биш. Монгол Улсын Ерөнхий­лөгч бол эв нэгдлийг хан­гадаг, зохицуулдаг Мон­гол төрийн тэргүүн. Ерөн­хийлөгч хүний онцлог юу вэ гэвэл, сонгогдсоныхоо дараа нийт улс үндэстний төлөө зүтгэхээр намын гишүүнчлэлээс түдгэлз­дэг. Тэгэхээр нэг талаас харвал хувь хүнийг сонгох гэж байна. Нөгөө талаас харвал төрийн том инс­титуцийг бид шинээр бүрдүүлж бий болгох гэж байна. Тэр институц нь төр улсаа дотоод,гадаадад төлөөлдөг, нийт үндэстний нэгдэл нягтралыг ханга­даг, төрийн дээд байгуул­лагуудын зохистой харил­цан уялдаатай байхад дэмжлэг үзүүлэх үүрэгтэй. Дээр нь одоо цагт үгүй­лэгдээд байгаа улс төрийн хүчнүүдийн  зөвшилцлийг хангах замаар нийгэм улс төрийн тогтвортой байдалд маш том түлхэц үзүүлдэг. Ингэхээр бид юунд онцгой ач холбогдол өгөх ёстой вэ гэхээр нэр дэвшигчийн мөрийн хөтөлбөрт. Сон­гуульд оролцохдоо Ерөн­хийлөгчийн хувьд хуульд заасан үүргүүдийг биелүү­лэхдээ  улс үндэстнийхээ төлөө ямар үзэл санаа, ажил хэргийг гол тулгуу­раа хийж явах юм бэ гэдэг чиг шугамаа гаргаж сон­гогч­дод танилцуулдаг. Тэгэхээр энэ чиг шугамаа цаг үе,нийгмийн захиалга болох иргэдийн маань санаа бодол юунд төвлөрч, ямар асуудлыг  түлхүү шийдээсэй гэж хүсч бай­гаа юм бэ гэдгийг тэднээ­сээ сонсож зөвлөх замаар гаргах нь зөв болно. АН  одоогийн Ерөнхийлөгчөө дэмжинэ гэж шууд ард­чиллаа үгүйсгэсэн, тодор­хой хэсэг бүлэг асуудлыг шийддэг  арга барилаараа хандчихаад ойлгомжтой шүү дээ гэж даналзаж бай­гаа. Тэгвэл бид одоо­гийн Ерөнхийлөгч хэн байхаасаа илүү  нийгмийн ямар захиалга, шаард­лагыг хангах вэ гэдгийг олонтойгоо зөвлөлдөе гэж байна. Энэ ажил тодорхой үе шаттайгаар явж байгаа. Гол нь эв нэгдлийн элч байх талаас хандаж байна уу, ам, ажлын зөрүүгүй, хууль шүүхийн байгуул­лагыг аль нэг улс төрийн хүчнээс хараат байхыг өөрчилж бодитой бие даа­сан шударга шүүх болгох талаас  аль нь эрэмбэ дарааллыг тэргүүлж, иргэд юу хүсч байна гэд­гийг сонсож байна.Түүний дараа бид нэр дэвшүүлэх боломжтой хүмүүсээ асууж эхэлнэ.

-Өрсөлдөгчгүй сон­гууль болно гэсэн мэдээ­лэл ихээхэн цацагдаж байна. Энэ талаар та юу хэлэх вэ. Танай намд нэр дэвшүүлэх боломжтой хэдэн хүн байна?

-Одоогийн Ерөнхий­лөг­чөө нэр дэвшүүлнэ гэж АН-ын удирдлагын цөөн хүн зарлаад хийж байгаа бүх ажлаа сонгууль руу хандуулж, телевизийн суваг эргүүлэх бүрт нэг ижил дүрс гардаг боллоо шүү дээ,сүүлийн үед. Одоо­гийн Ерөнхий­лөг­чийг дэмжсэн, бодлого үйл ажиллагаатай нь холбоо­той нэвтрүүлэг  теле­визийн суваг бүрээр гарч байна. Энэ нь эрх баригчид хэтэрхий хэлбэрдсэн, эрд­сэн хууль бус ажиллагаа явуулж байна. Хэвлэл мэдээлэлд хаалт боолт хийх, сүрдүүлэх явдал улам гаарах боллоо. Ингэж  нийгмийг сонгуульжсан уур амьсгал руу түлх­чихээр, өөрөөр хэлбэл АН-аас нэр дэвшигч нь Ц.Элбэгдорж юм бол танай намаас дэвшүүлэх хүн байхгүй  юмуу гэж  ам асуух байдлыг зориуд гаргаж, энэ хэлэлцүүлэг хийсэн, хийгээгүй өрнөөд явж байна л даа. Бид анхааралтай харж, ажиг­лаж байгаа. Олон хүн бидэнд санал бодлоо хэлж байна. Мэдээж түрүүн хэлсэн шаардлага, шал­гуурын талаар улсууд санал бодлоо хэлэхдээ тодорхой байр сууриа илэрхийлж байгаа. Зарим нь шууд хүний нэр нэрлэж байна. Түүгээр бол хэд хэдэн хүний нэр яригдаад байгаа. Мэдээж олон хүний тухай нээлттэй саналаа хэлэх нь буруу биш. Гэхдээ хүмүүсийн санал бодлыг ирэх сард шүүж үзнэ.  Энд би өөрийн бодлыг хэлэхэд гурван хүний нэр түлхүү яригдаж байх шиг. Тэдний дотор зүй ёсоор МАН-ын одоо­гийн даргын нэр яригдаж байна. Ардчилсан ёсны үүднээс үгүйсгэхгүй нэг зүйл  юу вэ гэвэл 45 насанд хүрсэн, ялгүй, хуулийн зохих шаардлагуудыг хан­га­сан Монгол Улсын ир­гэн МАН-аас нэр дэвших боломжтой учраас хэнд ч энэ эрх нь нээлттэй байгаа. Иймээс хүний нэрийг шууд нэрлэх нь энэ өрсөлдөөний мөн чанарыг алдагдуулах учраас мөн хууль зүйн талаас, ардчил­сан ёсны үүднээс, бидний одоогийн явуулж байгаа ажилтай зарчмын хувьд нийцэхгүй учраас миний хариулт ийм л байна.