Монголчууд энерги, “эрчим хүч”-ээ сэргээхээр Дорноговь аймгийн Ха­марын хийдийг зорьж дотоодын аялал, жуулч­лалыг хөгжүүлсээр л. Далай лам эл нут­гаас тэр дундаа Хөвс­гөл сумаас Эрдэнэ ноён хутагтын есдүгээр дүрээр О.Угтахбаярыг тодруулж  хувилгааны сэн­­тийд нь залсан нь мон­гол түмний анхаарлыг татсан үйл явд­лын нэг болоод байна. Гэгээнтний багш, Ха­марын  хийдийн тэр­гүүн хамба Цэндийн Дөштэй ярилцлаа.

-Танай нутгаас гэгээнт­нийг тод­руулсан талаарх яриа олны чихийг мялаах болж. Ноён хутагтын нутгаас гэгээнт­нийг тодруулахад та бүх­ний хувь нэмэр, оролцоо хэр байв?

-Манай хийдэд 18 лам шавилан сууж байна. Сая манай нутгаас гэгээнтнийг тодруулаад Далай лам руу авшиг хүртээхээр хоёр лам хамт явсан. Манай аймгийн Хөвс­гөл сумын уугуул, 1984 онд төрсөн  О.Угтах­баярыг гэгээнтний хойд дүр хэмээн тодруул­сан. Миний шавь нарын нэг юм даа. Данзанравжаа хутагт 1803 онд Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд төрсөн гэдэг. 1984 онд эргээд сумандаа төрлөө. 

-Хутагтын нутгаас, энерги цогцолсон дагшин газраас, тэр дундаа таны шавь хувилгаан болж тодрохоор хэмжээлшгүй  баярлаж байгаа байлгүй?

-Нэг жилийн өмнө дөө, олон хүний нэрийг Далай лам руу илгээсэн. Далай лам маань чойжин буулгаад, оройжин ном шүүх ажлаа жил хэртэй хийж байж Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумаас түүний нэрийг тодруулж өгсөн.

-Гэгээнтний талаар танилцуулахгүй юу?

-О.Угтахбаяр Өлгий  хийдээд хэдэн жил ном үзэж байгаад сүүлд манай хийдэд ирж надад шавилсан. Дашчой­лонд хэдэн жил ном үзүүл­сэн. Өмнөд Энэтхэгийн “Гомон” хийдэд хоёр жил суулгасан. Сүүлдээ хойд Энэтхэгт дээрхийн гэгээн­тэний дэргэд таван жил ном үзсэн. Нийтдээ до­лоон жил гадаадад бурхан номын дуу сонссон. Манай хийдээс түүний зард­лыг нь даагаад долоон жил гадаадад сургаснаар анг­ли, төвд, хинди хэлтэй болсон. Улаанбаатар хо­тын шашны дээд сургуулийг хоёр жилийн өмнө төгсч, баклавар зэрэг авсан. Өнгөр­сөн жилээс манай хийдэд шавилан их унзад хийж байгаад гэ­гээнтнээр то­дор­лоо. Хуу­чин том том гэгээнтнүүд Хамарын хий­д орчмоос тодорч байсан.  Энэ хийд­дээ тус­гай ёслол хийгээд Энэтхэг рүү Далай багш руу явсан. Далай лам гэ­гээнтнийг Түв­дийн долоон том хийдэд ёслол, хүндэтгэл үзүүлнэ хэмээн дуудсан юм.

-Монголчууд энерги авах гэж Хамарын хийдийг олонтаа зорьдог. Их урт, сонин түүхтэй хийдийг сэргээхэд таныг анхнаас нь номын дуу гаргасан гэж сүсэгт­нүүд ярих юм байна. Энэ талаар яриа дэлгэхгүй юу?

-Сүсэг гэдэг өвөрмөц эд юм. Хүмүүс нэг нэгнээ дуурайгаад мухар сүсгээр явбал шашны гол утга ор­шихгүй. Бусдын амаар элдэв бүтэх, бүтэхгүй үйл хийж байхаар буяныг үнэн голоосоо хийж, бурханд үнэн сэтгэлээсээ  сүжиг­лээсэй.

1819-1821 онд тавду­гаар ноён хутагт Хамарын хийдийг анхлан байгуул­сан гэдэг. 1937 он хүртэл Хамарын хийдийн чадал­тай олон лам ном хурж байсан гэдэг. Говийн ху­таг­тын тав, зургаа, дол­дугаар дүр нь манай хий­дэд сууж байсан.1937 оноос эхэлсэн их хэл­мэгдүүлэлтийн жи­лүүдэд ногоон малгайт­нууд Монгол орны хаа, сайгүй шашны сүм, хий­дийг сүйтгэж,  балласан даа. 1990 онд Монгол оронд ардчилсан хувьсгал өрнөж нутгийн өвгөчүүл санаа нэгдэн Хамарын хийдийг сэргээхээр сэтгэл шулуудсан. Тухайн үед би хөдөө амьдарч байлаа. “Дорноговь аймгийн Дэ­чин­чойнхорлон хийдийг байгууллаа, та ирж энэ ариун үйлсэд нэгдээч” хэмээн надад заллага явуул­сан юм. 1990 оны зургадугаар сарын 8-нд хийдийг нээх том хурал хийж тэнд би анх очиж байлаа. Төд удалгүй би ч хөдөө явчихлаа. Өвөл арванхоёрдугаар сарын  эхээр хоёр том хийд нээлээ гэсэн. Тэгээд би 1990 оны арванхоёрдугаар сарын 28-нд Хамарын хийдэд ирж сар гаруй ганцаараа сүсэгтэн олондоо ном, сургаалиа айлдсан даа. Тэр үед лам ховор ганцаа­раа хэцүүхэн л байсан. Нутаг буцаад байтал на­майг 1991 оны дөрөвдүгээр сард дахин дуудуулж “Ха­ма­рын хийдэд аймгаас лам нар ирж сахиус залах гэж байна. Та нутаг орны хийдэд минь эзэн суугаач” хэмээн бурхны олон шавь нар, сүсэгтэн олон надад эдийн дээд хадаг барьсан түүхтэй. Ганц өвгөн лам хадаг­тайгаа хатав гэгчээр юм болох вий хэмээн би ч бас дотроо эмээж байсан үе бий.

-Шашны үзэл суртлыг  дэлгэрүүлэх цагийн эхэнд танд хадаг барихад ямар сэтгэгдэл төрж байв?

-”Олигтойхон сүм, хийд гэх юмгүй нүцгэн талд нэг хөгшин лам юу хийнэ гэж энэ хадгийг авч байна” гэж би өөрөөсөө асууж байсан. Өөрөө дийлэхгүй, чадахгүй том ажил,  авчихав уу хэмээн эмээж суусан.

 Урьд нь, цаг сайхан байхад манай энд 108 мод саглайсан сайхан газар байсан гэдэг. Энэ нүцгэн хээр талын газрын хөрсийг нь ухаад үзэхээр модны илжирсэн үндэс гардаг юм. Сонин байгаа биз. Сүйдсэн газар орныг сэр­гээх үйлсийг бурхан багш на­дад өгсөн юм байлгүй дээ.

2004-2006 онд Хама­рын хийдийн шамбалын ор­ныг бүтээлээ.

-Сүм, дуганыг бүтээн босгоход сүсэгтнүүдийнхээ хандив, дэмжлэгээр л ажлаа хийдэг болов уу. Улсаас санхүүжилт өгөхгүй юу?

-Хамарын хийдийн гол хэсэг болох Шам­балын орныг тойруулан 108 суваргыг анх бүтээн босгосон. Сүсэгтнүүд маань биднийг дандаа л харж, дэмжиж байдаг учраас л буяны, бурхны үйл ийм түргэн, зовлонгүй бүтдэг юм болов уу. Буяны садангуудын өглө­гөөр л бид түмний бишрэл, сүс­гийн эх орныг цогцлоосон гэж боддог.

2005 онд би Энэтхэгээр хөндлөн, гулд явж Далай лам, Рен­бүчи нартай ярилцаж Мон­голоос хэдэн лам сургаж хойч үеэ бэлдмээр байна гэж санал солил­цоод гэрээ хийгээд ирсэн. Гэрээнийхээ дагуу залуу лам нараа Энэтхэгт сургах ажил өнөө хэр үргэл­жилж байгаа. Энэт­хэгт суралц­сан лам нар маань захаа­саа гэгээнтэн болж тодорч байгааг түмэн олон харж баясаж байгаа.

2006 онд суварга бос­гох ажлаа нэг мөр болгож Шамбалын орны нээл­тийг ард, олонтойгоо хамт хийсэн. 2007 онд цахил­гаантай болж, сүсэгтнүүд хэзээ ч ирсэн гэрэл, гэ­гээтэй болсон. 2009 онд Хамарын хийдэд Моби­комын сүлжээг оруулсан. 2010 оны долдугаар сард  бүтээн байгуулалтын чам­гүй их ажлыг нугаллаа. 2011 оны есдүгээр сард энэ их суваргыг бүтээсэн. Би мундагтаа хөдөө, нүцгэн талд ганц өвгөн ирээд бур­ханы орныг бүтээн бай­гуулчихсангүй. Буяны са­дангуудын сэтгэлийн өглөг, их хөдөлмөрийн үр шим өнөөдрийн Хамарын хийдийн төрхийг ингэж сайхан засч, сайжрууллаа.

-Сүсэгтэн олон өөр, өөрийн нутгийн ёс заншил, хүмүүжлээр али­ваа асуудалд ханддаг байх. Хамарын хийд тэр дундаа Шамбалын оронд хэрхэн хүндэтгэл үзүүлж, ямар дэг жаягаар бишрэл, хүндэтгэлээ үзүүл­дэг юм бол?

-Энэ тун анхаарууш­тай асуудал. Хамгийн гол нь иргэд, олон түмэн буян хийж байгаа нь гээд элдэв төрлийн будааг су­вар­га руу цацдаг нь тун буруу үйлдэл шүү. Таны нүүр рүү будаа ши­дээд байвал буян болж, сайхан са­нагдах уу, бо­доод үзээрэй. Ном ёсоороо бол суваргыг нар голлосон үед эргэдэг юм шүү. Сүү­дэр богинохон үед сувар­гыг эргэж тойр­дог онцлог­той. 

-Ямар учир жанцан байдгийг та манай ун­шигчдад хэлж өгөхгүй юу?

-Суваргыг өглөө эрт эргэвэл сайн байдаг юм. Эсвэл орой сүүдэр буусан үед тойрч болно. Ингэж байгаа нь хүндэтгэл юм. Суваргыг гараараа тулж болдоггүй. Хүмүүс зал­бирлаа шивнэж байна гээд очоод л бариад авдаг. Энэ чинь суваргыг сэвтээсэн хэрэг болно. Тулж мөргөхөд тоос су­варганд наалддаг тул үүнийг цээр­лэдэг. Суварга урт сүүдэр­тэй үед сүүдрийг нь дайрч, гишгэж болохгүй. Хэрэв гишгэвэл суваргыг нураа­сан, эвдсэн ялд унадаг.

-Буян үйлдэх нэг хэл­бэр нь идээ, будаа өргөх гэж хүмүүс ойлгодог. Энэ буруу үйл болж таарсан уу?

-Үнэхээр ядарсан хүн, өнчин амьтан, адгуус хоол­лоно гэвэл тэр буянаа ээрэм хээр талд хийгээрэй. Хээр очиж оготно хооллож болно. Өмчгүй амьтан түүгээр хооллог, хөөрхий.  Мөнгөөр олон идээ, ундааны дээд аваад хаа, хамаагүй, эрээ, цээргүй цацаж байгаа нь хэнд ч буян болохгүй. Хайран зарлага л болно. Талаар нэг шидсэн чихэр, печень, амттаны дээдийг хэн ч идэхгүй. Идээ, ундааг шороонд хут­гахаар ямар ч амьтан идэхгүй л байх. Өнөөдөр Монголд ядарч, зүдэрсэн олон хүн байна. Ядаж тийм хүнд атга будаа аваачаад өгчихвөл сайхан цай хий­гээд уучихна даа. 

-Хийд, овоонд хамгийн их хөглөрч, хог болж бай­гаа зүйл нь хадаг болж. Хадгийг ямар үед, яаж хэрэглэх дэгтэй юм бол?

-Хадаг эдийн дээд уч­раас хүн гэртээ хадгалж байх ёстой. Хадгаа бур­ханд өргөж болон. Гэгээн хүнд барьдаг. Ихэс дээдэс, сайд ноёдод барьж зол­годог. Хашаа хайс, утас­ны шон, мод, гүүр гэх мэтээр дуртай газраа хадаг уях болж. Хүмүүсийн со­ниуч зангаар л ийм буруу үйлдэл гадуур түгээд бай­на.

-Эхчүүд, эмэгтэйчүүд очиж хүслээ хэлж зал­бирдаг мөөмөн хаданд сүү, шар, цагаан будаа өргө­сөөр бүр цагаан овоо болжээ. Энэ зөв үү?

-Мөөмөн бөмбөл бол эмэгтэйчүүдийн сүлд овоо юм. Ямарваа овоо, сувар­га, бурхан шүтээний өмнө хүн оюун ухаан, бодол санаагаа төвлөрүүлж бясал­гаж байж залбирах хэрэгтэй. Ам дамжсан ол­ны яриагаар өнөөдөр бур­хан номын газар сүсэг­лэж, бишрэх дэг алдагдаж хүн бүр л их мэдэгч болчихсон бусдад буруу үйл заагаад байж байгаа нь нүгэл юм. Өөрөө юмны учрыг үл шинжлээд бусдад буран­гуй зүйлээ заахаар яаж үнэн сүжиг, өргөл болох билээ. Шамбалын оронд хүмүүс очихоороо бас бу­руу мухар сүсгээр хандаж улаан шороон дээр нь хэвтээд байдаг. Эсвэл нар луу хараад гараа өргөж энерги авна гэх мэтээр монголчууд маань буруу зан үйлд нэвтэрчээ.

-Шамбалын орноос утсаар ярихаар бусдад энерги дамжуулдаг гээд хүмүүс, ах, дүүс рүүгээ  залгаад мэнд мэд­дэг. Энэ бас зөв ёс уу, мухар сүсэг үү?

-Тэр бас л хэн нэгний эрх ашгийг илүү үзсэн хэрэг биз. Энергийг гар утсаар дамжуулж болдог­сон бол амар л юм. Хү­мүүсийн бодол, сэтгэлийн үр юм даа. Чамирхаж, их мэддэг хүмүүсийн зохио­сон үлгэр зөндөө бий шүү. Угтаа бол Шамбалын оронд очиж баруун хаал­ганы сүмтэй гурвалжин, суварганы харалдаа пар­лел байдалтай завилан сууж сансар огторгуйгаас  эрчим хүч авдаг. Өвлийн хүйтэнд хүн гадаа суухаар хөлдчих гээд байдаг. За­вилж, биеэ хурааж суусан хүн дулаацдаг. Их ху­тагтын номд энэ энергийн төвийн талаар жанлав оршиж адислаж бууна гэж байдаг.

-Хар уул буюу Баян­зүрх хайрханы өмнөх хүүх­дийн овоонд хүмүүс хүслээ хэлбэл биелэдэг гэх юм? 

-Хүүхдийн овоонд хү­мүүс үр, садынхаа хой­дох буян заяаг нь даатгадаг. Ухаан, бод­лоо төвлөрүүлэн залбирч болно. Тэрнээс биш хаа хамаагүй хадаг уяж, чулуу овоолох хэ­рэггүй. Хүсэл биелэх эсэх нь тухайн хүний сэт­гэ­лийн сүжиг мэднэ дээ. Хүн сэтгэл дотроо сайхан зүйл хүсэн мөрөөдөж түүнийгээ биелж байна хэмээн төсөөлбөл сэтгэл дагаад ажил үйлс сайхан бүтдэг дээ. Хүн угаас сэтгэлийн амьтан юм. Хүнд муу санаж, муухай зүйл боддог бол амьдрал нь тэр хэрээр бартаатай, ажил үйлс нь бүтэхгүй.

-Баянзүрх хайрхан дээр гараад архи хувааж уух сайн гэж хэлэх хүн таарлаа, сая. Тийм ёс байна уу?

-Хаанаас даа.  Тэр хүмүүс архи уух шалт­гаанаа л олж ядаад дэмий зүйл ярьжээ. Буруу үйлээ дэврээж, архи уух нэг арга юм даа, тэр. Хайрханы бэлд сүм бий. Тэнд хүж, арцаа жаахан уугиулана. Тэр хэсэгт зогсож байгаад бодож, хүсч байгаа зүйлээ ууландаа хэлээд сэржим тааруулаад л өргөж болно. Хүний толгой дээр мордчихоод архи өргөөд байхаар ам руу нь орох уу. Монголчууд эцгийнхээ толгой дээр гарчихаад “та цай уу” гэж цацдаггүй биз дээ. Уул, ус, нутаг орон гэдэг чинь яг л хүнтэй ижил хүндэтгэлийг хүлээх учиртай юм. Чулуу тавьдаг газар ганцхан байдаг. Уулын хөтөлд замын овоо байдаг даа. Тэнд харин “Овооны эх нь таньд, олзны эх нь маньд” гэж хэлээд чулуу тавьж болно. Бурхан, ном, судартай, ариун дагшин газар тамхи татахыг цээр­лэдэг. Ийм газар архи ууж болдоггүй, согтуу явдаггүй. Хоорондоо муудаж, марг­аж болохгүй. Хараал хэ­лэх, хүүхдээ загнаж, цо­хихийг цээрлэдэг. Дагшин газар бие засч болдоггүй. Элдэв хог, бохир зүйл хаяж болохгүй гэх мэтээр их нарийн дэг, олноороо сахих зүйл бий.

-Их мөнгөөр элдэв дээдийн идээ, будаа авч, Хамарын хийдэд хадаг уяж арц, хүж асаас­наараа сайн юм болохгүй гэв үү?

-Буян хийхэд мөнгө үрж, их эд, зүйл тараасандаа гол утга нь оршдоггүй. Олон түм­ний төлөө, олон амьтны тусын тулд өр нинжин сэтгэлээр “Та нэг ерөөл айлд­чи­хаарай” гэж хэлээд ганц шүдэнц өгчихсөн ч энэ нь буян болно.

-Танайх энэ жил ху­таг­тын ой тэмдэглэх юм байна. Ойтой жил говь, хангай дэлэгнэж хур ус элбэг, өвс ургамал нь тэгширч, өвөл нь өнөтэй болдог гэдэг?

-Тавдугаар хутагт мэн­дэлсний 210 жилийн ой энэ жил тохионо. Ойтой учраас бид суваргуудаа дахин шохойдож, будах хэрэг гарна. Сүсэгтнүүд маань бурхан, шүтээний газраа тос, зул, идээ, бу­даа өргөж байгаа нь энэ гээд бохирдуулчихна.  Ойтой жил манай нутагт байсхийгээд хур буугаал гүй мөн сайхан байдаг юм.

-Танай хийдийн ном хурах үнэ хотын гандан­гаас хамаагүй хямд юм байна?

-Хамба хурлын үнийг нэмсэнгүй. Бусад хийд хурлын үнээ нэмлээ гэж зэмлэх нэгэн таар­даг юм. Сүсэгтэн ол­ны тусыг бодож, тэднийхээ л хэм, хэмжээнд явна, бид.