Зайсанг, тодруулбал тэр хавьд оршин суугчдын асуудлыг хэрхэх вэ гэдэгт гарц хайхаар өчигдөр Хан-Уул дүүргийнхэн хэлэл­цүү­лэг зохион байгууллаа. Зайсанг бараадан амьдар­даг жирийн иргэдийн хувьд тэднийг тоож, анх удаа хийж буй хамгийн том хэлэлцүүлэг энэ байв.

УИХ-ын хаврын чуул­га­наар Газрын тухай багц хуулийн төслийг хэлэл­цэхтэй холбогдуулан Хан-Уул дүүргийн ИТХ болон “Хан Зайсан” ТББ-аас энэхүү хэлэлцүүлгийг зо­хион байгуулжээ. Сал­барын яам болон нийс­лэлийн удирдлагуудыг энэ хуралдаа урьсан ч УИХ-ын гишүүн Лу.Болд болон хороодын Засаг дарга нараас бусад нь ирсэнгүй. Хэтэрхий адармаатай, олон хүний чихийг халуу­цуулж, сэтгэлийг шанал­гах “хүнд” сэдэв болохоор халгасан ч байж мэднэ. Гэсэн ч энэ хэлэлцүүлэгт Хан-Уулын иргэд өндөр ач холбогдол өгч байгаа нь илт байв.

Хан-Уулын 11 дүгээр хороо буюу Туул голын хөвөө, Зайсангийн оримд олон жил амьдарч байгаа ч газраа өөрийн нэр дээр шижлүүлж чадахгүй өдийг хүрсэн иргэдийн гомдлоо мэдүүлэх талбар нь энэ хэлэлцүүлэг болсон юм. Улсын тусгай хамгаалалт­тай газар нутаг учраас иргэдэд эзэмших зөвшөө­рөл өгөх боломжгүй гэсэн хариулт өгдөг төрийн ал­баныхан мөнгөтэй ком­паниудад болохоор аль “хуулийг” бариад өгчих­дөг нь мэдэгдэхгүй байсаар өдийг хүрсэн.

Өөрсдийгөө Зайсан­гийн уугуул иргэд гэж нэрлэж буй эдгээр хүмүүс Богдхан ууланд тусгай хамгаалалтын хилийн цэсийг тогтоож өгөхийг, бас он удаан жил амьдар­сан газрыг нь албан ёсоор эзэмшилд нь өгөхийг хүсч байгаа.

Өмнө нь тэдний энэ асуудал хэнд ч сонин биш байсаар ирсэн. Сонир­хохоос, өөрөөр хэлбэл шийдэхээс ч халширмаар сэдэв болохоор тэр. Гэхдээ Байгаль орчин аялал жуулчлалын сайд асан Д.Цогтбаатараас нэгэн том зориг гарсан нь энэ асуудлыг шийдэхийн тулд ямар ажил хийх шаард­лагатайг судлах ажлын хэсэг байгуулсан явдал байв. Ажлын хэсэг Зай­сан­гийн орчимд олон жил амьдарсан ч хууль ёсны газргүй иргэдийн тоо, су­далгааг өнгөрсөн хуга­цаанд гаргажээ. Нийт­дээ 350 гаруй өрх бий гэнэ.

Хэлэлцүүлгийг эхэнд УИХ-ын гишүүн Лу. Болд иргэдэд бяцхан тайлбар хийсэн юм. “Газар өмчлүү­лэх тухай хуулийн төсөлд иргэдийнхээ саналыг тэмдэглэж авахаар УИХ-ын Тамгын газраас зөв­лөхүүд ажиллаж байна. Иргэдээс маш олон хүсэлт, санал ирсэн. Маш хурц нэг асуудал байгаа нь Зайсангийн иргэдтэй хол­боотой. Энэхүү хэлэлцүү­лэг энэ цаг үед болж байгаа нь учир шалтгаан­тай. Засгийн газраас Газрын тухай багц хуулийг УИХ-д өргөн барихаар ард түмний хэлэлцүүлгийг явуулж байгаа. Ирэх хав­рын чуулганаар хэлэлцэх хамгийн гол, олон түмний анхаарлыг татсан нэг асуудал нь Газрын тухай багц хууль.

Хан-Уул дүүргийн 11 дүгээр хорооныхонд тул­гамдсан асуудлыг шийд­вэрлэж, хуульд тусгах шаардлага зайлшгүй бий. Тиймээс та бүхэн өнөөдөр саналаа чөлөөтэй илэр­хийлж, цаашид тулгараад байгаа энэ асуудлыг зүй зохистой шийдвэрлэх арга зам, гарцыг олох тал дээр хамтран ажиллах шаард­лага байгаа юм” гэлээ.

Хан-Уул дүүргийн 11 дүгээр хорооны иргэн н.Догмиддагва:

-Би Ерөнхийлөгчид гурван ч удаа өргөдөл өгч, захидал бисэн. Богд уулын хамгаалалтын хилийн бүсийг хэзээ тогтоох вэ, тогтоочихоод бидний газрыг олгож өгөөч ээ гэсэн зөвшөөрөл хүсч бай­на. Үе, үеийн Ерөнхийлөг­чийн Тамгын газраас Дархан цаазат Богд уулын хилийн заагийг шинээр тогтоохгүй байсаар өдийг хүрлээ. Энэ хаврын чуул­ганаар хилийг нь тогтоож өгөх болов уу, яах бол.

11 дүгээр хорооны иргэн М.Ганчимэг

-Манай 11 дүгээр хорооныхон  их зовлонтой хүмүүс бий. Хүний газар дээр бид ирээд буучихсан ч юм шиг, эсвэл хүний газар нутагт төрчихсөн ч юм шиг. Энэ асуудлыг Ерөнхийлөгчид ч тавьсан . “За дараа болъё. За дахин ярилцъя” гэдэг. Үнэхээр том хэмжээний асуудал юм байна лээ. Зайсанд амьдарч байгаа бид нэг, хоёр, гурваараа  шат шат­ны шүүхэд байнга дуу­дуулж очоод байцаалгаж байна. Сүүлдээ Хан-Уул дүүргийн цагдаагийнхан хүртэл мөнгөтэй компа­ниудын эрх ашигт үйлчил­дэг болчихсон.

11 дүгээр хорооны иргэн Д.Батсүх:

-Хамгийн түрүүнд хийх ёстой ажил бол Зайсангийн ард түмнийг уугуул буюу суугуул гэдгээр ялгах ёстой гэж ойлгож байгаа. Уугуул гэдэг нь энд олон жил амьдарсан, өөрөөр хэлбэл гэр хороололд амьдарч байгаа хүмүүс. Суугуул гэж хэлэх гээд байгаа нь өнөөх асар их мөнгөтэй, газрыг хэдэн га талбайгаар нь хашиж авчихаад орон сууц барьчихсан хүмүү­сийг үндсэндээ хэлж байгаа юм. Уугуул гэж хэлж байгаа, өөрөөр хэл­бэл өнөөдөр энд ирчихсэн байгаа хүмүүс газраа хувь­чилж авах сонирхолтой байна. Яагаад вэ гэхээр, монголын ард түмэн өмч хувьчлалаар авах юмаа авчихсан. Харин Зайсан­гийн энэ хэдэн айлд  хувьч­лалын “нар” туссангүй.

Тусгай хамгаалалттай бүс нутгийн хилийн цэсийг шинээр тогтоож, уугуул иргэдэд газрыг нь өмчилж өгөөд, тэр олон арван га газарт орон сууц барьж, тэндээс мөнгөжих эх үүс­вэрээ болгоод байгаа суугуулуудаас харин ахиу­хан татвар авах замаар зохицуулсан нь зөв болов уу.

Өмгөөлөгч Л.Мөнхтөр:

-УИХ-ын гишүүн Лу.Болд нар надад Зайсан­гийн иргэдтэй холбоотой маргаанд ажиллаж өгөөч гэж хүсэлт тавьсан юм. Хүсэлтийн дагуу нийтдээ 12 иргэний асуудал шүүхийн шатанд байна. Ямар маргаан байна вэ гэхээр, Зайсангийн уугуул иргэдийн өчнөөн жил ор­шин суусан газарт давхар­дуулаад хэд, хэдэн ком­панид газрын зөвшөөрөл олгочихсон. Ийм асууд­лаас болж 11 дүгээр хорооны иргэн Н.Оюун-Эрдэнэд эрүүгийн хэрэг үүсгээд байна. Яагаад ийм хэмжээнд хүрсэн бэ гэхээр, энэ хүн бол тухайн газартаа олон жил оршин суусан. Кадастрын зургаа гаргуулаад авчихсан байдаг. Гэтэл тэр газартай нь давхцуулж  газар олгос­ноос болоод компаниуд орох, гарах газрыг нь хаа­гаад, хашаа хатгачихсан. “Нисч” гэртээ орох юм уу эсвэл гэрээсээ гарахгүй тэнд хоригдоод суух уу гэсэн нөхцөл байдал үүс­сэн байна. Ингээд хашаа­ны өнцөгт жаахан нүх гаргаад тэрүүгээр орж, гарч байж. Гэтэл түүнийг бусдын эд хөрөнгийг эвдэж, устгасан гэдэг үн­дэс­лэлээр эрүүгийн хэрэгт татаад байна.

“Хан Зайсан” ТББ-ын удирдах зөвлөлийн гишүүн Д.Алдархишиг:

-Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хууль гарахаас өмнө 11 дүгээр хороонд олон хүн амьдарч байсан. Өмнөх засгийнхан арга хэмжээ аваагүй. Иргэд маань зөвхөн сон­гууль өгөх үүргээ гүйцэт­гээд, эрхээ эдэлж чадахгүй байна.

Дархан цаазат газрын 20 хувьд нь л ашиглах зөвшөөрөл өгөхөөр хуульд заасан. Гэтэл үүнээс ха­маа­гүй их хувиар ашиг­луул­чихаад эрх мэдэлт­нүүд ямар ч арга хэмжээ авахгүй, нүд, чихгүй мэт өөрсдөө хүртэл дотор нь ороод амьдраад явж байна. Үүнээс үүдээд иргэд барьцаж байна. Хэдийгээр дархан цаазат газар боловч бид энд амьдрах ёстой юм байна гэдэг ойлголттой болчихлоо. Төрийн ямар ч зохицуулалтгүйгээс болж дархан цаазат Богдхан уул маань, ялангуяа Зайсан­гийн ам гамшгийн хэм­жээнд хүрчихээд байна. 

11 дүгээр хорооны иргэн Д.Онончимэг:

-Би нэгдүгээр хэсгийн 100 гаруй өрхийн 300-400 гаруй иргэнийг төлөөлөн ярьж байна. Бид хэлэл­цүүлгийг зохион байгуулж байгаа хүмүүст талархаж байна. Яагаад гэхээр эрх мэдэлтнүүдбидний дуу хоо­лойг сонсохгүй, мэдэх­гүй­гээр зөвхөн албан өрөөндөө шийдвэр гаргаж байдаг.

Би 11 дүгээр хорооны нэгдүгээр хэсэгт 53 жил амьдарч байна. Богдхан уулын хамгаалалтын захир­гаанд болохоор энэ уулыг хувааж идэж мөн­гөж­дөг хүмүүс л ажиллаж байна. Яагаад гэхээр хууль, засгаа хүндлээд юм барьж, газраа ухаж чадаа­гүй байна. Гэтэл  Богд уулын захиргааны хүмүү­сийн харах нүд чихийг мөнгө хаачихсаныг суурьш­лын бүс болчихоод байгаа зайсангийн ам харуулж байна. Ингээд одоо уугуул иргэдийг нь хөөх болчихоод байна. Биднийг авч хэлэлцдэг­гүй, яагаад гэхээр бид тэдэнд мөнгө атгуулдаг­гүй, амьдралаа ярьдаг байхгүй юу. 

11 дүгээр хорооны иргэн Ш.Жаргалсайхан:

-Би энэ нутагт 60 жил амьдарч байгаа хүн. Одоо хүмүүс бизнес хийж мөнгө олдог болчихсон. Зайсан­гийн газар өндөр үнэтэй. Хоёр га газрыг 450-550 сая төгрөгөөр зардаг. Тэгээд дамжуулаад л зараад байдаг юм. Зарах болгонд нөгөө барьсан байшин­гийнх нь үнэ өсөөд л байдаг. Үүнийг зогсоох цаг болсон. Яам бол чадахгүй. Манай Хан-Уул дүүргийн газрын алба, ЗДТГ л чадна. Тиймээс бид тэдэнд хамтарч ажиллах санал тавьж байна.