ШУА-ийн Философи, социологи эрх зүйн хүрээлэн
М.ЗОЛЗАЯА
Философи, социологи, эрх зүйн хүрээлэнгээс 2008, 2010, 2012 онд явуулсан социологийн судалгааны зарим дүн болон бусад мэдээлэлд тулгуурлаж хүн амын шашин шүтлэгийн хүрээнд гарч буй өөрчлөлт, хандлагын талаарх товч өгүүлье.
Шашин бол сэтгэл, ёс суртахуун, оюун санааг эзэмддэг нийгэм, соёлын үзэгдэл төдийгүй хүний хэрэгцээ юм. Шашин шүтэх нь хувь хүний итгэл бишрэл, шашны мэдрэмж, бурханы оршихуйн тухай төсөөлөлтэй холбоотой учир судлан шинжлэхэд нарийн төвөгтэй, тухайн шашны онцлогоос хамаарсан өвөрмөц арга зүйг шаарддаг. Хүн өөрт төлөвшсөн үнэлэмжээр сонголт хийж, үйлдлээ зохион байгуулахад шашин шүтлэг нөлөөлдгийг үгүйсгэх аргагүй. Хүн төрөлхтний түүхэнд ч шашин итгэл найдварын баталгаа болсон үе бий.
Манай нийгэмд мухар сүсэгтэн олширч байна. Өөрийгөө ид шидтэн, хутагт хувилгаан, зөнч, үзмэрч, мэргэч төлөшч хэмээн зарлаж /зарим нь амьдрахын эрхээр/ иргэдийг мунхруулан нийгэмд айдас төрүүлж, улмаар шинжлэх ухааны мэдлэгийн үнэ цэнийг бууруулж, хуурамч шинжлэх ухааныг дэлгэрүүлэх боллоо. Тэд ийм бусармаг үйлдлээрээ мөн нийгэмд шашны нэр хүндийг унагааж байгаа юм. Тухайлбал, дэлхийн сөнөх тухай цуурхалд олон хүн итгэж үнэмшсэн, сүсэгтнийг сэтгэл санаа, эд хөрөнгөөр хохироосон гэмт хэргийн шинжтэй үйлдэл, хүний эрхийн зөрчил нилээд гарах болсон нь анхаарал татахгүй байхын аргагүй. Угтаа мухар сүсэг ба шашны агуулга, мөн чанар, илрэх байдал нь ялгаатай юм.
Яагаад иргэд мухар сүсэгт автагдаад байна вэ, яагаад оюун ухаанаа удирдлага болгож бие даан шийдвэр гаргах эр зориггүй болчих воо?
Байгалийн гамшиг, нийгмийн шударга бус байдал, түүнээс үүдсэн амьдралын бэрхшээл, өвчлөл, хүнийсэл, ядуурал, ёс суртахууны доройтол зэрэг нь мухраар сүсэглэхэд нөлөөлдөг хүчин зүйлс. Эдгээрээс хамгийн гол шалтгаан нь ядуурал юм.
Өмчгүй, цалин орлогогүйгээс шалтгаалан өөртөө болон гэр бүлдээ тохиолдож буй бэрхшээлээ даван туулахын тулд аврал эрэн үзмэрч, зурхайч, бөө, удганд хандаж байна. Ядуу хүнд материаллаг зүйлд уягдсан сүсэг бишрэл давамгайлдаг байхад амьдралын боломжтой, боловсролтой хүн бол ёс суртахуун үүднээс хандсан сэдэлтэйгээр шүтэж биширдэг. Зовж зүдэрч аврал эрсэн нэгэнд үзмэрч, зурхайчид итгэж найдах, сэтгэлээ тайвшруулах эрх чөлөө, сонголт байгаа нь сайхан хэрэг. Сүсэгтний хувьд бурхан бол итгэл бишрэлд нь байдаг зүйл учир бусдын шашин шүтлэгийг зөв, буруу, сайн, муу зэргээр дүгнэх нь шашны эрх чөлөөнд халдсан зохисгүй үйлдэл болно.
Орчин үеийн хүний амьдралын хэм зохицлыг алдуулсан шийдвэрлэхэд төвөгтэй асуудлууд нь сэтгэл гутралыг нэмэгдүүлж байна. Иймд шашны сургаал номлол дахь тайвшруулах, идэвхжүүлэх, сэрэмжлүүлэх агуулга нь үнэ цэнэтэй. Түүнчлэн сүсэг бишрэлд тулгуурлаж ёс суртахууны хэм хэмжээг төлөвшүүлдгээрээ нийгмийн хөгжилд шашин эерэг нөлөөтэй. Ер нь ертөнцийн тухай шашны, философийн, шинжлэх ухааны дүр зургийн аль нэгийг огт үндэслэлгүй мэтээр нотлох гэсэн оролдлого явцгүй бөгөөд харин эдгээр нь харилцан бие биенээ нөхөн гүйцээж бүхэл бүтэн зураглалыг бий болгодог. Хэрэв манай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд олон түмэнд шинжлэх ухааны мэдлэгийг түлхүү хүргэж чадвал тэдний итгэл, найдварын хандлага аяндаа өөрчлөгдөж, мухар сүсгээс ангижрах боломжтой.
Шашин судлаач, доктор С.Цэдэндамба Монголын нийгэм дэх шашин шүтлэгийн төрөл, хэлбэрийг уг гарвал шинж, монгол нутагт оршин тогтнож ирсэн цаг хугацаагаар нь нэгд, нэн эртний улбаа мөртэй байгаль шүтлэг ба түүнд суурилсан бөө мөргөлийн болон ялангуяа тэнгэр шүтлэгийн хэлбэрүүд; хоёрт, монгол оронд шарын шашин дэлгэрэх үеэс хэвшиж тогтсон буддын шашны зан үйл, шүтлэгийн хэлбэрүүд; гуравт, нэн шинэхэн үед нэвтэрч дэлгэрч байгаа христийн болон өөр бусад шашин шүтлэгийн илрэлүүд нийгмийн нэгэн орон зайд зэрэгцэн оршиж байна гэж үзсэн байдаг (Шашин шүтлэгт гарч буй өөрчлөлт. –ФСЭЗХ. Монголын нийгмийн өөрчлөлт. Уб.,2008).
Тус хүрээлэнгээс сүүлийн жилүүдэд шашин шүтлэгийн талаар бие даасан судалгааг хийгээгүй ч захиалгат болон төлөвлөгөөт социологийн судалгаанд иргэдийн шашин шүтлэг, шашин шүтэх болсон шалтгаан, шашны ямар зан үйл хийдэг зэргийг тодруулахад чиглэсэн асуулгыг оруулан судалж ирсэн.
Манай судлаачдын 2008 онд 21 аймаг, 126 сумын 4406 иргэдийн дунд явуулсан “Соёлын үйлчилгээ-хүний хөгжилд” судалгаанд оролцогчид “Олон шашны урсгалаас та алиныг нь илүү сүсэглэдэг вэ?” гэсэн асуултанд 71.3 хувь нь буддын шашин, христийн шашин 4.3 хувь, ислам шашин 4.1 хувь, бөө мөргөл 1.9 хувь, 18.3 хувь нь аль ч шашин шүтдэггүй, 1 хувь нь бусад гэж хариулжээ (“Соёлын үйлчилгээ-хүний хөгжилд” социологийн судалгааны дүнгээс-Философи, эрхийн судлал. XXIII боть. Уб.,2008).
Мөн хүрээлэнд хэрэгжүүлсэн “Монгол улсын засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт 2009-2010” тайлан-илтгэлд иргэдийн шашин шүтлэгийн байдлыг 2005, 2008, 2010 оны 3 удаагийн судалгааны дүнгээр харьцуулан гаргасан /Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт 2009-2010. Уб.,2010/.
Уг судалгаанд хамрагдсан 1000 хүний 33.8 хувь нь шүтлэггүй, 53.8 хувь нь буддын шашин, 1.7 хувь нь ислам шашин, 4.7 хувь нь христ, 4.7 хувь нь бөө мөргөл, 0.2 хувь нь бусад шүтлэгийн хэв маягийг сонгодог /уул, ус, од, эрхэс/ гэж хариулжээ.
Манай улс 2010 оны хүн ам, орон сууцны ээлжит тооллогод анх удаа шашин шүтлэгийн байдлын тухай мэдээлэл авсан дүнгээс харахад 15 ба түүнээс дээш насны хүн амын дотор шашин шүтлэгтэй ба шүтлэггүй хэсгийн харьцаа 65.6:34.4 хувь байна (Хүн ам, орон сууц 2010 оны улсын тооллого: Үндсэн үр дүн. Монгол улсын Үндэсний статистикийн хороо. Уб.,2011). Өөрөөр хэлбэл, насанд хүрсэн хүмүүсийн 10 хүн тутмын 6 нь шашин шүтдэг байна. Шашин шүтлэгтэй энэ хэсгийн дотоод бүтцийг задлан үзвэл: 86.2 хувь нь буддын шашинтан, 4.9 хувь нь ислам шашинтан, 3.5 хувь нь христ шүтлэгтэн, 4.7 хувь нь бөө шүтлэгтэн, 0.6 хувь орчим нь өөр бусад шашныг шүтэгчид гэсэн шашны бүлэг нийтлэгүүдэд хуваагдаж байгаа аж. Эндээс харахад шашин шүтэгчдийн дотор буддын шашин шүтэгчид үнэмлэхүй олонх буюу 86.2 хувь байгаа хэдий ч 15-аас дээш насны нийт хүн амын дотор эзлэх хувийн жин нь 53.0 хувь, христийн шашин 2.1, бөө шүтлэгтэн 2.9 хувийг эзэлнэ (Шашин шүтлэгт гарч буй өөрчлөлт. –ФСЭЗХ. Монголын нийгмийн өөрчлөлт. Уб.,2012).
ФСЭЗХ-д 2008-2010 онд хэрэгжүүлсэн “Залуучуудын амьдралын зорилго, үйл ажиллагаа” сэдэвт суурь судалгааны ажлын хүрээнд 2010 онд «Залуучуудын амьдралын зорилго, үнэт зүйлийн өөрчлөлт» социологийн судалгаа явуулж, нийт 727 респондентоос цуглуулсан мэдээллийн нэгдсэн дүнгээс үзэхэд манай 16-35 насны залуучууд сүсэг бишрэлтэй бөгөөд тэдний 81.2 хувь нь буддын шашин шүтдэг гэж хариулжээ.
Мөн 45.3 хувь нь өөрийгөө сүсэгтэй гэж боддог, гэхдээ сүмд очиж мөргөл үйлддэггүй гэсэн бол 11.6 хувь нь бурханд итгэдэггүй, сүсэг бишрэлгүй, 4.2 хувь нь би үнэнхүү сүсэгтэй хүн байнга мөргөл үйлдэж, сүмд очдог; би сүсэгтэй хүн, заримдаа сүмд очиж мөргөл үйлддэг гэж 30.5 хувь нь хариулсан байна. Шашин шүтдэг шалтгааныг тодруулахад тэдний 64.1 хувь нь өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн учир буддын шашныг хүндэтгэн шүтэж байдаг гэсэн нь нэг талаар аялдан дагасан шинжтэй боловч нөгөө талаар залуус соёл уламжлалаа дээдэлдгийг харуулж байна. Мөн 11.8 хувь нь байнга итгэл үнэмшил өгдөг учраас шүтдэг; 42.3 хувь нь үе үе лам, зурхайч, үзмэрч зэрэг хүмүүст ханддаг; 25.5 хувь нь бараг ханддаггүй, зөвхөн гарцаагүй болсон тохиолдолд очдог; 15.1 хувь нь лам зурхайчид итгэдэггүй байна. 2003 онд МУИС-ийн Шашин судлалын тэнхмээс явуулсан судалгаанд оролцогчдын 79.5 хувь шашин шүтдэг гэж хариулсан байдгийг дурдах хэрэгтэй.
Мөн залуусын уламжлалт шашин соёлыг хамгаалах талаарх санаа бодлыг асуухад 52.7 хувь нь уламжлалт шашин үндэсний соёлын нэг хэсэг учир хамгаалах шаардлагатай; 16.6 хувь нь уламжлалт шашин нь илүү үнэн зөв шашин учир хамгаалах хэрэгтэй; 19 хувь нь даяаршлын үед олон шашин орж ирж байгаа тул уламжлалт шашин хэмээн явцуурах шаардлага байхгүй гэж үзсэн байна (Монголын залуучуудын нийгмийн дүр төрх. ФСЭЗХ. Уб.,2012 бүтээлээс дэлгэрэнгүй үзнэ үү).
“Оператив” судалгааны төвөөс нийслэлийн төвийн бүсийн 6 дүүргийн 18-аас дээш насны 1000 хүнийг хамруулсан “Улаанбаатарчуудын шашин шүтлэгийн байдал” /2012 онд/ судалгаанд оролцогчдын 67.7 хувь нь буддын шашин шүтэж байхад 18-24 насны залуусын 12.3 хувь нь христ, 15.9 хувь нь бөө мөргөлийг шүтдэг гэсэн бага зэрэг өсөлттэй дүн харагдаж байна. Залуус буддын шашны сургаал номлол, зан үйл, бэлгэдлийн нарийн учрыг мэдэхгүй ч уламжлалт ёс заншлаа бодож шүтдэг байна. Иргэдийн шашны эрх чөлөөний үзэл хандлага нь оршин сууж буй газраас хамааран харилцан адилгүй байж болох ч судалгаанд оролцогч нийслэлийнхний 55-аас дээш хувь нь буддын шашин шүтэж /насны бүтцээр/ байна.
Дээрх судалгааны дүнгүүдээс үзэхэд уламжлалт буддын шашин зонхилж, түүх соёлын уламжлалыг хадгалагч, дамжуулагчийн үүргээ гүйцэтгэсээр байна гэж дүгнэж болно.
Германы социологич М.Вебер тухайн улс орны соёлын хөгжлийн хүрээнээс хамаарсан ид шидийн элемент байдаг хэмээсэн. Тэгэхээр цаашид сүм хийдийн шашнаа сурталчлах арга хэлбэр, түүнийг хүлээн авч буй сүсэгтний сэтгэл зүй, үнэлэмж, хандлагыг судалгааны үндэстэй тодорхойлох нь чухлаар тавигдаж байна.
Монголд христийн католик, үнэн алдартны, англикийн, апостолын, пресвитерианы болон баптист, лютеран, долоо дахь өдрийн адвентист, методист чиглэлийн 15 төрлийн сүм, цуглаан бий болсон бөгөөд дээрх урсгалууд нь гол төлөв АНУ, Англи, Герман, Канад, өмнөд Солонгос, Япон зэрэг орнуудаас санхүүждэг. Христийн шашин шүтэгчдийн 90 хувь нь протестант, 9 хувь нь хожмын үеийн гэгээнтнүүдийн сүмд (мормон), 1 хувь нь католик болон үнэн алдартны шашинтан байдаг аж.
Баян-Өлгий аймаг, казахууд бөөнөөр оршин суудаг Ховд аймгийн зарим сум, Налайх дүүрэг, Шарын гол сум зэрэг газарт ислам шашны сүм дуган баригдаж сүсэгтнүүдэд үйлчилдэг. 1990-ээд оноос хойш ислам шашны сүсэгтнүүдийн хэрэгцээ шаардлагаар Турк, Саудын Араб, Пакистан, Египет, Казахстан улсын шашны дээд сургуулиудад дээд боловсролтой молла нарыг бэлтгэн сургах болсон. Манай улсын казахууд ислам шашны зан үйл, ариун үүрэг, гол баяр ёслолыг уламжлалаар нь баримтлан үйлдэж хэвшил болгож байна. Тухайлбал Коран судрыг уншиж цээжлэх, намаз мөргөл, мацаг барих, хажийн их мөргөл үйлдэх, өглөг өгөх, шашнаар тогтоосон татвар төлөх, рамадан сар шувтарсны ба хаж мөргөлийн дараах баяр ёслолыг өргөн тэмдэглэх болжээ.
Бөө мөргөл бол манай эртний язгуурын шүтлэг юм. Байгаль хамгаалах хийгээд шашин соёлын уламжлалыг даган зарим уул, овоог тахих төрийн албан ёсны шийдвэр гарсан нь тэнгэр тайх зан үйлийг сэргээсэн бөгөөд бөө мөргөлийн дэлгэрэлтэд багагүй нөлөөлсөн гэж судлаачид үздэг. Өнөөдөр бөө, удганыг тодруулах уг барих зан үйл хэт хавтгайрч хуурамч бөө, удган нар олширсон нь ажиглагдаж байгаа.
Цаашид улсын хэмжээнд хутагт хувилгаад, бөө, удган, лам хувраг гээд бүх шашны зүтгэлтэн нарын талаар нарийн тоо бүртгэл гаргах; Төрийн бус байгууллагын тухай хууль, Төр сүм хийдийн харилцааны хуульд зарим нэмэлт өөрчлөлт оруулж, сүм хийд, тэдгээрийн жижиг цуглаан, салбаруудыг албан ёсны бүртгэлтэй болгоход анхаарч ажиллах хэрэгтэй байна. Мөн шашны байгууллага, сүм хийдүүдийн гадаад харилцааны талаар албан ёсны мэдээлэл хомс буйд холбогдох байгууллагууд анхаарах нь зүйтэй болов уу.
Нийгэмд хүмүүнлэг харилцаа тогтож, хариуцлагын мэдрэмж дээшлэн иргэдийн амьдралын чанар өсөхөөр шинжлэх ухаан, урлаг, оюун ухааныг эрхэмлэсэн үзэл санаа, үнэлэмж зонхилох учиртай.
