М.ГАНЦЭЦЭГ
Швейцарийн хэвлэлийн салбар манайхтай бараг адилхан. Сэтгүүлчид нь ч тоочиж мэдэхээргүй маш олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй. Тэр дундаа олон сонинтой юм байна. Иргэд нь ч өдөр бүр сонин гарчиглана. Галт тэргэнд, автобусанд, гудамжинд сонин уншицгаана. Гурван сар тутамд иргэдийн дунд санал асуулга болдог учир түүний зар мэдээллийг сониноор голдуу хүргэдэг байна. Иймд иргэд өөрсдөдөө хамаатай мэдээллийг олж авахын тулд сонин байнга уншдаг гэнэ. Швейцарьт яагаад олон сонин байдгийн учир нь улс төрийнх нь ийм онцлог системтэй холбоотой аж. Гурван сар болоод л нэг асуулгад тийм эсвэл үгүй гэж хариулах хэрэгтэй болдог учир тухайн асуудлын талаар болон санал асуулгын зарыг сониноос цаг алдалгүй олж уншдаг байна. Тиймээс швейцарьчууд үргэлж сонин гарчигладаг гэнэ.
ОЛОНХ СОНИН ГЭР БҮЛИЙН ЭЗЭМШИЛД БАЙДАГ
Швейцарийн бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл хувийнх. Тэр дундаа олонх сонин гэр бүлийн эзэмшлийнх байдаг тухай тус улсын хэвлэлийн гурван том группын нэг “NZZ”-ийн парламентын сурвалжлагч Маркс Хафлигер танилцууллаа. Түүнээс Швейцарийн хэвлэлтэй холбоотой зарим зүйлийг тодрууллаа.
-Танай улс өдөр тутмын хэдэн сонин, телевизтэй вэ?
-Маш олон. Үндэсний нэг телевиз бий. Мөн томоохон өдөр тутмын дөрвөн сонин бий. Тэд 200 мянган захиалагчтай. Нэг шар сонин гайгүй нэр хүндтэй. “20 минут” гэсэн сонин 800 мянгаас нэг сая хувиар хэвлэгдэнэ. Учир нь тус сонин үнэгүй тараагддаг. Гэхдээ чанартай нийтлэл гаргадаггүй ч мэдээллийг товч тодорхой, шуурхай хүргэдэг юм. Тус сонинг хүн бүр гудамжинд, галт тэргэнд, автобусанд уншина.
-Бүх хэвлэл хувийнх гэсэн. Тэд хувьцаа эзэмшигчдээ ил тод зарладаг уу?
-Олонх сонин гэр бүлийнх байдаг. Иргэд тэр сонин тэдний гэр бүлийнх гэдгийг анддаггүй. Зарим нэг нь томоохон компанийн эзэмшлийнх. Тэнд зарим хүн цөөн хэдэн хувьцаа эзэмшинэ. Тэр нь сонины бодлого, үйл ажиллагаанд нөлөөлөхгүй.
-Сэтгүүлчид парламентаас хэрхэн мэдээлэл олж авдаг вэ?
-Хэвлэлийнхний оффис парламентын ордон, Гадаад харилцааны яам, Хууль зүйн яам гээд чухал яамдын ойролцоо байрлана. Тэнд 120-130 сэтгүүлч ажилладаг. Швейцарийн хэвлэлүүд хувийнх болохоор бие даасан байр суурьтай ажилладаг. Парламент жилд дөрвөн удаа гурван долоо хоногоор хуралддаг учир богино хугацаанд олон асуудал хэлэлцдэг. Нэг удаагийн чуулганы үеэр 100-200 асуудал хэлэлцэнэ. Тэгэхээр олон асуудлаас нэлээд чухлыг нь сэтгүүлчид мэдээлдэг. Хэлэлцүүлгийн үр дүнг мэдээлэхээс гадна сэтгүүлчид дүгнэлт хийдэг. Чуулган амарсан ч гэсэн Засгийн газар долоо хоног бүрийн лхагва гариг бүр хуралдана. Засгийн газрын хурал хаалттай болдог.
-Засгийн газар хаалттай хуралдааныхаа мэдээллийг сэтгүүлчдэд өгдөг үү?
-Засгийн газрын хуралдаанд долоон сайдаас гадна гурван хүн л оролцоно. Түүний нэг нь Засгийн газрын Хэвлэлийн албаны дарга. Тэрээр хуралдааны дараа мэдээллийн хуудас бэлдэж хэвлэлийн оффист аваачиж тавьдаг. Тэрхүү цаасан мэдээллийг сэтгүүлчид авна. Хэрэв онцгой чухал асуудал хэлэлцсэн бол долоон сайдын нэг нь хариуцсан салбарынхаа талаар хэвлэлийн оффист очиж мэдээлэл хийнэ.
-Хөшигний ард болсон нууц мэдээллийн араас гүйнэ биз?
-Сэтгүүлчид аль болох мэдээлэл олж авч дэлгэхийг хүсдэг. Нууц мэдээллийн араас явна. Олонх газар хэвлэлийн төлөөлөгчтэй. Тэднийг давж, тойрч гарч цаана нь хөшигний ардах мэдээллийг олж авах гэж хэрэндээ хичээдэг.
-Сэтгүүлч нууц мэдээлэл олж нийтэлснийхээ төлөө хариуцлага хүлээдэг үү. Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль танай улсад бий юү?
-Мэдээлэл авах эрхийн тухай хууль батлагдаад таван жил болж байгаа. Эх сурвалжаа нууцлах боломж бүрдсэн. Сэтгүүлчид ч мэдээллийнхээ эх сурвалжийг сайн нууцалдаг. Тийм болохоор мэдээлэл өгөх хүн аяндаа гараад ирдэг юм.
-Сенсаацтай мэдээлэл цацсаныхаа төлөө сэтгүүлч эрүүгийн хэрэгт татагддаг уу?
-Баримтгүй л бол томоохон компанийн талаар сенсаац дэгдээвэл сэтгүүлч хэцүү байдалд орно. Тэгэхээр сэтгүүлчид маш сайн баримт олж авч бичдэг.
-Маргааныг шийдвэрлэдэг хэвлэлийн консул байдаг уу?
-Консултай. Тэд маргааныг шийдвэрлэх зарчимтай ажилладаг. Холбооны радио телевиз олон нийтийнх ч төрөөс хараат бус. Тэр нь өөрөө удирдах байгууллагатай, маргааныг авч хэлэлцдэг.
НЭГ МЭДЭЭГ ГУРВАН СЭТГҮҮЛЧ ХАМЖИВ
Тус улсын хэвлэлийн салбар хямралын үедээ яваа аж. Санхүүгийн гачигдалд орж олон сэтгүүлч ажилгүй болж байгаа гэнэ. Тиймээс нэгдэж томоохон групп болох, том компаниуд хэвлэлийг худалдаж авч байгаа аж. Ялангуяа хэвлэмэл сонин зар сурталчилгааны ашгаа цахим ертөнцөд алдаж байгаа гэнэ. Сонин дээр таван франкийн үнэтэй зарыг цахим хуудаст нэг франкаар тавьдаг байна. Сонинууд алдагдалтай ажиллаж байгаа учир сониныхоо үнийг нэмэх, нийтлэлээ зарж алдагдлаа нөхдөг байна.
Олон сонин томоохон цахим хуудастай нэгдэж групп болж байгаагийн нэг нь “Tamedia” группын “Newsnet” мэдээллийн цахим хуудас юм. Түүний эрхлэн гаргадаг сонинуудын нэг нь “Тагес Анзейгер” сонин. Тус сонины ерөнхий редактор Михайл Марти манай парламентын сэтгүүлчдэд сонин болон цахим хуудсынхаа талаар танилцуулав. Тус сонин 500 мянга гаруй уншигчтай, 200 мянга гаруй байнгын захиалагчтай Швейцарийн томоохон сонин юм. 1893 онд байгуулагдсан. Гол мэдээлэл нь Цюрих хотын тухай бичнэ. Мөн цахим хувилбарыг нь гар утас болон IPAD-даа тохируулга хийж уншиж болно. Чухал мэдээлэл үргэлж шинэчлэгдэнэ. Хэрэв чухал мэдээлэл ирвэл дохио өгч утас нь дуугардаг байна. Гар утсанд товч мэдээлэл ирдэг бол IPAD дээр төлбөртэй уншина. Энэ нь хэвлэмэл сонины цахим хувилбар юм байна. Цахим хуудас нь манайхтай адилхан. Гол мэдээллээ толгой хэсэгт байрлуулна.
Биднийг тус сонины редакцид очих үеэр хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын мэдээ топ мэдээний хэсэгт орсон байв. Энэ нь ирэх гуравдугаар сард болох санал асуулгатай холбоотой юм. Цахим хуудаст тандалт ч нэлээд оржээ. Тус улсын “Navortis” группын захирал сард 72 сая франкийн цалин авна гэсэн маргаан дөрвөн жил үргэлжилж буй. Үүнийг нь иргэд эсэргүүцэж хувийн компаниудын захирлын цалинг бууруулах талаар санал асуулга явуулах гэж байгаа аж. Санал асуулгын өмнө тус группын хувьцаа эзэмшигчдийн хурал болсон нь энэ бөгөөд “Newsnet”-ээс хоёр сэтгүүлч тэнд ажиллаж байгаа аж. Нэг нь ажлын байрандаа сууж тэндээс дамжуулсан товч мэдээллийг топ мэдээнд оруулж байв. Харин хурал сурвалжилж яваа хоёр сэтгүүлч дэлгэрэнгүй нийтлэлээ хэвлэмэл сонинд нийтлэх ажээ. Бид “Newsnet” группын ажилтай танилцаад гарахын өмнө топ мэдээ солигдсон байлаа. “Navortis” группын хурлын төгсгөлд захирал нь 72 саяыг авахаас татгалзсан тухай мэдээлжээ. Ийм шийдвэр гаргахад хэвлэлийнхний шахалт нэлээд байсныг “Newsnet”-ийн ерөнхий редактор Михайл Марти онцлов.
РЕДАКЦ ӨНЦӨГ ТУЛГАДАГГҮЙ
Бидний туршлага солилцсон дараагийн сонин бол Цюрих хотод байдаг “NZZ” групп юм. Тэд Герман хэлээр гаргадаг сонин, цахим хуудастай. 1780 онд байгуулагдсан, дэргэдээ хэвлэх үйлдвэртэй, 200 гаруй ажилтантай том сонин юм байна. Тус сонины Эдийн засгийн албаны дарга Петер Фишер биднийг угтав. Тэрээр 2008 оны УИХ-ын сонгууль, 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг Монголд ирж сурвалжилж байжээ. Мөн Орос, Хятадад сурвалжлагчаар ажиллаж байсан туршлагатай сэтгүүлч юм байна. Одоо албаны дарга болсон тул Монголын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг сурвалжилж амжихгүй ч, сэтгүүлчээ явуулах бодолтойгоо хэллээ. Тус сонин гадаадаас мэдээлэл нэлээд бэлтгэдэг байна. Гадаадын 40 гаруй оронд сэтгүүлчээ илгээсэн томоохон групп аж. Долоо хоногт зургаан дугаар гаргадаг. Швейцарийн хамгийн том сонин биш ч гэлээ чанартай нийтлэлээрээ алдартай гэсэн. Тус сонинг 250 мянган хүн уншдагаас гадаадад 50 мянган уншигчтай гэж үздэг байна.
Швейцарьт сэтгүүлчдийн ажил өглөөний 06:00 цагт эхэлнэ. Сэтгүүлчид долоо хоногт 42 цаг ажиллах ёстой. Түүнээс өдөрт 8-9 цаг л ажиллана. Өглөө эрт ирсэн сэтгүүлч өдөр ажлаа дуусгана гэсэн үг. Өглөөний 9:00 цагт бүх сэтгүүлч ажилдаа ирсэн байх учиртай. Мөн сонины дизайнерууд өдөр ажилдаа ирнэ. Үдийн 15:00-18:00 цагийн хооронлд чөлөөт сэтгүүлчид цахим хуудас руу мэдээлэл оруулна. Тухайлбал, гадаадад ажилладаг сэтгүүлчид мэдээллээ илгээдэг бйна. Цахим хуудасны мэдээлэл 24 цагийн турш солигддог ажээ.
Бидний очсон “NZZ” группын өдөр тутмын сонин дүрэмтэй бөгөөд түүндээ сэтгүүлчийн эрх үүргийг зохицуулжээ. Редакциас шаардлага тулгадаггүй. Олон мэдээ бичих хэрэгтэй гэсэн ажлын шаардлага тавина, эсвэл чиглэл өгөхөөс биш ямар нэгэн асуудлын бодлого, өнцөг тулгадаггүй гэнэ. Энэ байдлаараа Монголын хэвлэлээс ялгаатай. Түүнээс өдөр тутмын үйл ажиллагаа, нүүр хуваарилалт зэрэг нь манайхтай яг адилхан. Швейцарийн сэтгүүл зүйд эрх чөлөө хангалттай. Хэн ч, юу ч бичиж болно. Гэхдээ хийсэн бүхнийхээ төлөө цалин авахгүй. Хэрэггүй зүйл бичдэггүй гэсэн үг. Сэтгүүлчдийн нэг сарын цалин тогтмол байдаг. Сэтгүүлчид болон редакцийн удирдлагууд нь санхүүгийнхэнтэй холбоогүй, улс төрийн албан тушаал хашдаггүй байх ёстой. Хэрэв ийм байвал ашиг сонирхлын зөрчилтэй гэж үзээд хэвлэлд ажиллах боломжгүй.
Сэтгүүлчдийн хөдөлмөр минут тутамд үнэлэгдэнэ. “Tamedia” группын “Newsnet” мэдээллийн цахим хуудас л гэхэд сэтгүүлчдийн бүтээлийн үр дүнг хувиар тооцдог системтэй хянах самбар редакцдаа байрлуулжээ. Хэн хэдэн мэдээ бичсэн, түүнийг нь хэдэн хүн уншсан зэрэг мэдээлэл ил тод гарна. Хэн сайн, муу ажиллаж байгааг дарга нар болоод өөрсдөө төвөггүй мэдэх боломжтой аж. Сэтгүүлчийн үнэлгээ ил тод байхын хэрээр бүтээмж, өрсөлдөөн ч их байдаг гэнэ.
