Б.УРАН
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч санаачилсан хуулийн төслөө хойшлуулж, бүхнийг шинээр, ингэхдээ зөв эхлүүлэхээр шийдвэрлэснээ өчигдөр мэдэгдлээ. 2010 оноос хойш өдийг хүртэл дуншиж байгаа Ашигт малтмалын хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийн талаар олон нийт, эрдэмтэн мэргэд багагүй шүүмжлэлийг түүнд дайсан бололтой. Манай улсыг хөрөнгө оруулагчдын анхааралд оруулдаг ганц зүйл нь уул уурхай. Уул уурхай, ашигт малтмалтай холбоотой бүхий л харилцааг дангаараа зохицуулж байгаа одоогийн Ашигт малтмалын хуулийн онгорхой цоорхойг нөхөх зорилгоор шинэчилсэн найруулгын төслийг Ерөнхийлөгчийн гарын багийнхан боловсруулсан. Гэвч өмнөх хуулийн алдаа оноог засахаас илүү хөрөнгө оруулагчдыг үргээж, уул уурхайн орчныг төрийн хатуу хяналтад оруулах хууль болсон гэж шүүмжлэх нь олон байв. Ерөөс хуулийн үзэл баримтлал нь тодорхойгүй, алдаа мадаг ихтэй, нуршуу, дутуу дулимаг, явцуу төсөл болсон гэдгийг нь зүйл заалт бүрээр нь нотолж, баталцгаасан. Тэгвэл Ашигт малтмалын шинэ хуулийг энэ хаврын чуулганаар оруулахаа болилоо гэнэ. Тэр ч байтугай ажлын хэсгийг нь шинээр байгуулж, эхний ээлжинд Эрдэс баялгийн талаарх төрөөс баримтлах бодлогоо зөв тодорхойлохоор боллоо. Дээрээс нь Оюутолгой, Тавантолгой гээд өмнөх сургамжуудаа жагсааж байгаад шинэ хуульдаа тусгаж, хэрэгжүүлэхээр тогтов. Энэ бүхний цаана ямар утга оршиж байна вэ. Багагүй хугацаанд Ерөнхийлөгчийн нэрийг дагалдуулж, олон нийтийн дунд маргаан үүсгэсэн Ашигт малтмалын шинэ хуулийн төсөл түүний сонгуулийн шоу байсан гэж зарим нэг нь шууд хэлж байхыг “Coal Mongolia-2013”-ийн үеэр олж сонссон билээ. Уул уурхай, лиценз, орд газар гээд ярихаар олон нийтийн дунд байгаль сүйтгэгч, эрүүл мэндэд заналхийлэгч, төсвийн мөнгийг шамшигдуулагч гэх мэт сөрөг ойлголт төрдөг нь үнэн. Шинэ хуулийн төсөл нь ч яг л эдгээр асуудлуудад хэт чиглэж, хөрөнгө оруулалт, эдийн засгийн үр өгөөж, бизнесийн орчин нөхцлийг мартсан байсан. Тэгвэл Ерөнхийлөгч маань бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Ашигт малтмалын шинэ хууль гэгчээр сонгуулийн сурталчилгаагаа хийж байсан болж таарах нь уу. Эцэст нь олон нийтээр хангалттай хэлэлцүүлсэн хуулийн төслөө буцаахаар болчихлоо. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа тун удахгүй дуусна. Түүнээс наана Ашигт малтмалын шинэ хуулийн төсөл дахин төрөхөд хугацаа нь даанч богинодох болов уу. Тэрээр өчигдөр уул уурхайн салбарынхны төлөөлөлтэй уулзах үеэрээ энэ тухайгаа хэлсэн. Бүр Ашигт малтмалын хууль гэдэг нь ерөнхий нэг хууль байгаад геологи, бичил уурхай, нөхөн сэргээлт, тусгай зөвшөөрөл гээд тус тусдаа жижиг хуулиуд дор нь байвал яасан юм гэж байна. Яагаад өнгөрсөн хугацаанд үүнийгээ хийсэнгүй вэ, Оюутолгой, Тавантолгой гээд түүний ярьсан сургамжууд зөвхөн ойрын жилүүдийн асуудал биш билээ. Сургамжийг Ерөнхийлөгч хангалттай мэдэж байгаа. Тэгвэл яагаад хуулийн төсөлдөө тусгаж сайжруулсангүй вэ. Энэ мэт олон асуулт, хариулт нь Ашигт малтмалын хуулийн шинэчилсэн найруулга нь түүний өөрийгөө суртлалчлах хэрэгсэл нь байжээ гэсэн дүгнэлтийг төрүүлэх шиг. Шинэ хууль асуудалтай, түргэн түүхий болсныг олон хүн шүүмжилж байгаа. Хуулийн төслийг боловсруулсан ажлын хэсгийн гишүүн Д.Бат-Эрдэнийн хэлснээр төслийг олон нийтэд ил болгосны дараа бараг 500 хуудас санал ирсэн гэнэ. Харин дэд ажлын хэсгийн ахлагч, хуульч Д.Мөнхтуяа боловсруулсан хуулийн төслийг нь ойлгохгүй байгаад харамсаж байгаагаа илэрхийлэв. Түүнийхээр бол тун сайн болсон хуулийн төслийг эрдэмтэн мэргэд уншаад ойлгохгүй, буруу зөрүү яриад байсан болж таарах нь. Лицензийг замбараагүй олгодгийг болиулж, уул уурхайн компаниудад өндөр шалгуур тавих нь хуулийн төслийн гол зорилго мэт байсан. Тэгвэл лицензийн тоотой зууралдахаас илүү ямар хэмжээний талбайг хамарч байгааг нь бодитоор дүгнэж, зөв тооцоолохыг Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн зөвлөлийн дарга, “Алтандорнод Монгол” компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Болд өчигдөр уулзалтын үеэр сануулаад авна лээ. Уул уурхайн салбарын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгчид ямар санал хэлснийг багцлан оруулав.
Хэн, юу хэлэв?
“Иргэдийн Алъянс” төвийн захирал Ж.ЗАНАА:
-Стратегийн эрдэс ба баялаг гэсэн тусдаа хуультай болмоор байна. Баялаг гэдэгт Монгол оронд ургадаг ховор өвс ургамал, хортон шавьжийг багтааж оруулъя. Монгол Улс ойн нөөцөөрөө бага. Хуурайшиж байгаа улс орны тоонд ордог. Тэгэхээр хэний ч хараа хяналтгүй гадагшаа зөөж байгаа ховор баялагаа хуультай болгомоор байна. Зөвхөн уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ баялаг гэж тооцоод бусдыг нь хаяж болохгүй. Эдгээрийг нэгтгэсэн хууль гаргах хэрэгтэй.
Геологич Б.ЭНХБОЛД:
-Хуулиасаа өмнө уул уурхайд баримтлах бодлогоо эхлээд гаргая. Хууль бол бодлогыг хэрэгжүүлэх механизм байх ёстой. Бодлого нь байхгүй байхад тодорхойгүй хууль гаргах гээд байдаг нь буруу юм. Бодлого нь үндэсний аюулгүй байдлын хүрээнд хар хайрцагны бодлогоор явах ёстой. Хоёрдугаарт нийтэд ил тод байх ерөнхий чиг хандлагыг агуулах ёстой. Бодлогыг боловсруулахад Гадаад харилцааны яам, Эдийн засгийн хөгжлийн яам гэх мэт бусад яамдууд хамтарч ажиллах хэрэгтэй.
“Төлсөн Авснаа Нийтэл” Иргэний нийгмийн эвслийн зохицуулагч Н.БАЯРСАЙХАН:
-Малчдад 60 жилийн хугацаанд газрыг нь эзэмшүүлсэн байгаа. Гэтэл уул уурхайн лицензийг давхардуулж олгодог. Үүнийг зохицуулдаг хууль нь үйлчилдэггүй. Үүнээс болж малчин компани хоёр маргалддаг. Үүнийг бодлогын хүрээнд авч үзээсэй. Бас уул уурхайн компаниуд сорчлон олборлолт хийснээр бичил уурхайчид үүсч байгаа юм. 60 мянган бичил уурхайчныг байлгахгүй гэж үзэж байгаа бол түүний цаана байгаа 200-300 мянган хүний амжиргааны асуудлыг авч үзээсэй.
“Алтандорнод Монгол” компанийн гүйцэтгэх захирал Б.БОЛД:
-Хайгуулын эрсдэлтэй шатанд банкууд санхүүжилт өгөхгүй. Өнөөгийн ашигт малтмалын хуулинд хайгуулын минимиум зардлыг нэг лицензэд гурван сая ам.доллараар тавьсан байгаа. Нийт лицензийн хэмжээ тав гэж тооцвол 15 сая ам.доллар олохын тулд хувьцааны санхүүжилт хайх болдог. Тэгэхээр компаниуд хайгуулд хөрөнгө оруулахын тулд хувьцааны санхүүжилт хайхаас аргагүй. Манайд уул уурхайн 1000 компани үйл ажиллагаа явуулж байгаагийн 30 нь таван тэрбум төгрөгөөс дээш борлуулалттай. Дээрээс нь орон нутгийн оролцоог хэрэгжүүлэхэд дүрмээ тодорхой болгомоор байна. Авлигын сүлжээтэй болох вий гэсэн болгоомжлол байна.
МУУҮА-ийн гүйцэтгэх захирал Н.АЛГАА:
-Бид ямар ч асуудлыг гурван талын зөвшилцлөөр шийдэх ёстой. Хуульд заасан ярвигтай асуудлууд олон бий. Тухайлбал, нэгэнт олгочихсон лицензийг цуцлахдаа маш тодорхой заалтуудыг оруулах ёстой. Нэгэнт лиценз олгочихсон бол тэр компанийн өмч үүсч байгаа хэлбэр шүү дээ. Мөн орон нутаг, иргэдийн оролцоог тэнцвэртэй байлгах хэрэгтэй юм.
