Ч.ЗОТОЛ, Э.ОРХОН
Шинжлэх ухааны академийн Түүхийн хүрээлэнгийн угсаатны судлал, нийгэм, соёлын антропологийн салбарын эрхлэгч, доктор Б.Баатархүүтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.
-Монголчуудын уламжлалт баяр цагаан сар айсуй. Энэ өдрүүдэд муу үг хэлэхийг тэвчиж, эв найртай байхыг чухалчилдаг. Гэтэл идээ будаа, бэлэг сэлт бэлтгэхэд мөнгө нь хүрэлцэхгүй, өргөн хэрэглээний барааны үнэ тэнгэрт хадаж иргэд бухимдаж байна. Энэ мэт тулгамдсан асуудлыг хэрхэн шийдэх ёстой гэж харж байна?
-Сүүлийн хэдэн жил хүмүүс цагаан сарыг зардал ихтэй баяр болгож хувиргаснаас зарим нь тээртэй гэж үздэг болсон. Залуучууд цагаан сараас зугтаж, зарим нь золгохгүй гар барьдаг болсон байна. Тиймээс цагаан сарын бодит утга алдагдаж эхэлсэн гэж болно. Үүнд үндсэн хоёр шалтгаан бий. Нэгдүгээрт, уламжлалт цагаан сарын идээ ундаа нь мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн байсан. Учир энэ баяр бол малчин, нүүдэлчдийн баяр юм. Цагаан сараар тавих мах, шүүсээ өвлийн идэш хийх үеэрээ бэлдэнэ.
Таваг засах цагаан идээгээ намар идээ, цагаа элбэг дэлбэг үед бэлдчихдэг. Хүүхдийн гар цайлгахад өгдөг бэлэг сэлтэд ааруул хурууд, боорцог, хонины шийр өгдөг байсан. Цагаан сараар бэлтгэдэг бүх бүтээгдэхүүн нь малаас гараглтай учраас малчдад бэрхшээлтэй зүйл байгаагүй. Гэтэл улс орон хөгжиж, хүмүүс суурьшмал амьдралтай болсноор олон өөрчлөлт гарсан. Энэ нь мал аж ахуйгаасаа салах нэг үндэс болж байна. Тиймээс идээ шүүснээс эхлээд бүхий л зүйлээ заавал худалдаж авах шаардлага гарч ирсэн. Энэ нь хүмүүст зардал чирэгдэл болж байна. Хоёрдугаарт, цагаан сараа тэмдэглэж ирсэн уламжлал нь алдагдчихсан. Хүмүүс цагаан сараар мөнгө барьж золгох ёстой юу. Заавал ууц тавьж, тавгийн идээ засах ёстой юу гэх зэргээр асуудаг нь тухайн хүн уламжлалт зан үйлээ мэдэхгүй байгаатай холбоотой. Мөн бие биеэ дуурайх хандлага ч байна. Үүнээс үүдээд цагаан сараас зайлсхийдэг болсон. Цагаан сар үндэсний баяр гэдэг утгаа алдаж дарамт гэж ойлгодог болсон.
-Тэгэхээр уламжлалаа эргэж хар, баяр тэмдэглэж ирсэн утга учрыг сайн ойлгож, хэрхэн зөв тэмдэглэх талаас анхаарах ёстой гэсэн үг үү?
-Цагаан сар эртний Хүннүгийн үеэс тэмдэглэж ирсэн баяр. “Сүүн сар”, “Үрс сар”, “Хувь сар”, “Хувилгаан сар” зэргээр нэрлэж байсан. Социализмын үед малчид, нэгдэлчдийн баяр зэрэг олон янзаар нэрлэж ирсэн. Өмнө нь “Хувь сар” гэж нэрлээд намар тэмдэглэдэг байсан. XIII зуун буюу 1206 онд Чингис хаан одоогийн Монгол Улсын бий болох үндсийг тавьсан. Тиймээс тулгар улсаа байгуулсны төрийн баяр гэж тэмдэглэдэг байсныг хавар болгож цагаан сар гэж нэрлэх болсон түүхтэй. 1921 онд Ардын хувьсгал ялсны баярыг долдугаар сарын 11-нд тэмдэглэдэг болсонтой адилхан цагаан сар нь тулгар төр байгуулагдсаны түүхэн ач холбогдлыг тэмдэглэж байгаа баяр юм. Гэтэл энэ утгыг хүмүүс тэр бүр мэддэггүй.
Цагаан сараар эрхэмлэдэг олон ёс байдгийн нэг нь золгох ёс. Гэтэл золгох ёс анх Чингис хааны үед “Орондоо унтах завгүй олзлон булаалдаж байв, хөнжилдөө унтах завгүй хөнөөлдөн булаалдаж байв” гэж Монголын нууц товчоонд бичсэн шиг тийм ороо бусгаа цаг үед олон аймгуудыг нэгтгэж тулгар төрийг байгуулсан учир эв нэгдлийн бэлгэдэл болгож үүссэн байна. Тийм учраас золгохдоо цагаан даавуу барьж золгодог байсан. Энэ нь эв нэгдлийн билэгдэл юм. Үүнээс гадна гар хоосон биш гэдэг утга санааг агуулдаг. Малчид гэхэд л эрт цагт сур барьж золгодог байсан шүү дээ. Энэ нь тухайн хүнд өгөх бус гар хоосон биш гэсэн санааг илтгэдэг. Энэ нь явсаар юм барьж золгох бус өгч золгох болж хувирсан.
-Хадаг барих ёс ямар байдаг вэ?
-Хадаг барих ёс Монголд шашин дэлгэрсэнтэй холбоотойгоор үүсч бий болсон. Хадаг тухайн үед хүн бүрт байдаггүй ховор нандин эд байсан учраас өөрийн онцгой хүндээ барьж золгодог ёстой байсан. Золгох ёсны гол утга санаа нь эв нэгдлийн билэгдэл юм.
-Ууц тавих нь дотроо хэдэн янз байдаг. Гэхдээ заавал тавих ёстой юу, эсвэл?
-Монголчууд битүүний өдрийг махан идээний баяр, шинийн нэгнийг цагаан идээний баяр гэдэг байсан. Өөрөөр хэлбэл, битүүн нь эртний “Хувь сар”-ын баяр юм. “Хувь сар” гэдэг нь намрын улиралд тэмдэглэдэг баяр. Яагаад гэхээр намар ангийн улирал гэж үздэг учраас ангийн махнаасаа өөрсдийн овог аймагтаа хувь тараадаг байснаас улбаатайгаар тэгж нэрлэдэг байсан. Нэг ёсондоо цагаан сараар бэлэг өгөх ёс биш хувь тараадаг ёстой байсан юм. Энэ нь манайд сүүлийн үед хүн бүрт бэлэг өгөх болж хувирсан.
Цагаан сараар айл бүр ууц тавьдаггүй. Ууцыг хаад язгууртан, төрийн өндөрлөгүүд өөрийн эрэмбэ дарааллын дагуу бүхэл ууц тавьдаг. Жирийн ард иргэд хэдий баян байсан ч ууц тавьдаггүй байсан. Жирийн иргэн ууц тавина гэдэг нь хаад ноёдтойгоо тэрсэлдсэн, ихэрхсэн, ёс алдсан хэрэг болдог байх жишээтэй. Жирийн иргэд жижиг ууц буюу эсвэл сүүлийг тайрч тавих, дал дөрвөн өндөр зэрэг махныхаа дээжийг тавагладаг байсан. Харин хуримын зан үйлд ууцыг түлхүү хэрэглэдэг тохиолдол байсан.
-Тавгийн идээг бид өнөөдөр олон үе зассан ул боовоор ойлгодог болсон. Эртний заншилд ямар байв?
-Тавгаа цагаан идээгээр засдаг байсан. Гурил бол манайд сүүлд бий болсон хүнсний бүтээгдэхүүн шүү дээ. Эрт үед голын сав дагуу тодорхой хэмжээгээр тариалан эрхэлж байсан. Гэхдээ тариагаа зуурах, цайнд хийж идэх зэргийн арвайн гурил байсан. Түүнээс биш бууз, ул боов хийх хэмжээний гурил айл өрхүүдэд байгаагүй. Бууз, банш ч гэсэн сүүлийн үеийн хоол. Тийм учраас тавгийн идээ нь ааруул хурууд, өрөм тос байсан. Хэдий тийм ч орчин үед олон төрлийн хоол хүнс бий болсон учраас ямар хоол унд хэрэглэх нь тухайн айлын хэрэг. Гэхдээ билэгдэлт хоол нь тавгийн идээ болон мах шүүс, цагаалга юм.
-Цагаалгаа хэрхэн бэлтгэдэг байв?
-Цагаан сарын билэгдэлт хоолны нэг нь цагаалга. Цагаалга гэхээр бид сүүлийн үед агшаасан үзэмтэй будаа байх ёстой мэтээр ойлгоод байна. Гэтэл цагаан будаа бол монголчуудын уламжлалт цагаалга биш. Цагаалгад сүү, тараг, аарц орно. Шинийн нэгний өглөө айлд ороод хамгийн түрүүнд цагаалга амсаад дараа нь цай хоолоо иддэг. Энэ нь муу бүхнийг ариутгаж байгаа ариун хоол юм. Тийм учраас цагаан сар, шинийн нэгнийг цагаан өдөр буюу цагааны өглөө гэж нэрлэдэг. Идэж уух, золгохыг цагаалах гэж нэрлэдэг. Мөн цагаан сараар зөвхөн цагаан хувцас өмсдөг байсан байгаа юм.
-Зүг гаргах ёс ямар учиртай вэ. Хүн болгон зүг, мөрөө гаргах уу?
-Цагаан сарын шинийн нэгний өглөө зүг гаргах ёс гэж бий. Зүг гаргаснаар тухайн жилийн бүх ажил үйл, эрүүл мэнд бүгдийг нь даатгадаг. Гэтэл зүг гаргахыг бид гэр бүлийн бүх гишүүд гаргах ёстой гэж ойлгодог. Гэвч тухайн гэр бүлийн гэрийн эзэн л зүг мөрөө гаргах учиртай юм. Энэ зүг гаргах зан үйл нь эрт дээр үеэс үүдэлтэй.
Сүүлийн үед цагаан сар нь хоолны баяр юм шиг харагддаг болсон. Айлд орохоор идээ ундаа, архиар шахдаг. Гэтэл Чингис хааны үед 40 хүрээд дөнгөж амс гэдэг алтан сургаал байсан. 40 хүрээгүй хүнд архи хийж өгөх шаардлагагүй. Залуучуудад архи өгөөд Монголын ёс гурав гээд уулгадаг. Гурван хундага архи уусан хүн дараагийн айлд ороод дахиад гурван хундага ууна ингэж явсаар хавтгайрсан архидалт үүсдэг. Тиймээс залуу хүнд архи хийж өгөх шаардлага байхгүй. Хөгшчүүл өөрсдөө залуучуудыгаа архинд өөгшүүлж байна.
-Цагаан сараар үндэсний хувцсаа өмсдөг. Гэхдээ нарийн зааж өгсөн зүйлүүд байна уу?
-Цагаан сарын бас нэг эрхэмлэдэг зүйл нь хувцас. Түүхэн сурвалжид Марко Пологийн тэмдэглэснээр Монголчууд хаад ноёд, харц ядуус бүгд ялгаагүй цагаан дээл өмсөж золгодог байсан гэсэн байдаг. Тэгэхээр бид өнөө үед цагаан дээл өмсдөггүй юм гэхэд үндэсний дээл хувцсаа зөв боловсон өмсч золгох хэрэгтэй. Нөгөө талаар цагаан сараар шинэ дээл өмсөхийг эрхэмлэдэг. Одоо үед заавал шинэ дээл гэхгүй ч ямар нэг шинэ хувцас оймс, цамц зэргийг өмсөх юм. Шинэ хувцас өмсөж байгаа нь тухайн жилдээ хувцас болон эд зүйлээр тасрахгүй байхын билэгдэл.
-Ахмад настнаа хүндэтгэх, баярлуулах тухайд төрийн бодлого байв уу?
-Цагаан сарын бас нэг билэгдэл нь ахмад настнаа хүндэтгэсэн баяр. Тийм ч учраас ахмад настнаа онцгойлон хүндэтгэж тухайн нутаг усныхаа ахмад настай хүнд хүндэтгэл үзүүлж золгодог. Үүнийхээ хариуд ахмадуудаасаа ерөөл сонсдог. Энэхүү ерөөлийг залуус маш их билэгшээдэг. Мөн төрийн зүгээс ахмадууддаа хайр хишгээ харамгүй хайрладаг байсан. Чингис хааны зарлиг хүртэл бий. 70 наснаас дээш ахмадуудад хайр хишгээ түгээх, 120 нас хүрсэн бууралд улсын эх өтгөс цол олгож надад бараалхуул гэсэн байдаг. Олноо өргөгдсөн Монгол Улс буюу 1911 онд манжийн эрхшээлээс ангижирсны дараа Богд хаан 70 наснаас дээш ахмадууддаа төрийн хайр хишгийг үзүүлдэг байсан зэрэг түүх бий. Төрийн зүгээс ахмадуудаасаа гадна ялтнуудад өршөөл үзүүлдэг байсан. Онц хүнд гэмт хэргээс бусад хөнгөн буюу санаандгүй байдлаар хэрэг хийсэн зэрэг ялтанд өршөөл үзүүлдэг уламжлал байсан.
