Г.ТУЯА
Шашин судлаач, гэвш Д.Хоролбаттай ярилцлаа.
-Жинхэнэ хадаг гэж юу байдаг түүний мөн чанарын тухайд судалгааны ажил хийгээд багагүй хугацаа өнгөрсөн гэж дуулсан. Монголчуудын сэтгэлийн бүр гүнд нь байдаг атлаа тэр бүр хүн бариад авдаггүй энэ сэдвийг хөндөж ажиллах болсон тухайгаа сонирхуулахгүй юу?
-Хадаг хаа сайгүй, бүр хүний хөлөөр хүртэл жаахан дээшлүүлж харвал шонгийн мод хашаанд уясан зангидсан байх жишээтэй. Энэ нь хадаг өөрөө хадаг биш бараа болсны анхны шинж. Хадагны мөн чанар, билэгдэл ямар байдгийг сүсэгтэн олон мэдэхгүй байна. Байдал ийм байхад лам нар бид л олон нийтэд үнэн зөв мэдээлэл өгөхгүй бол өөр хэн гэж.
-Та хадагны мөн чанарын тухай судалгааны онолын түвшинд бус энгийн ойлголтоор товч мэдээлэл өгөхгүй юу?
-Хадаг бол тэнгэрийн эд. Энэ тухай эртний түүх сударт олонтаа өгүүлсэн байдаг. Монголчууд хадгийг тэнгэрээс гаралтай ертөнцөд байдаггүй эд учир өнгө нь үүрийн гэгээ татах үеийн тэнгэрийн хаяаны өнгийг жихэнэ тэнгэрийн өнгө гэж үзэж ирсэн ард түмэн. Тэнгэрийн эд учраас таван цогц шинжийг агуулсан байх ёстой. Иймд хөнгөн зөөлөн, уян бат бэх чанарыг билэгдэн хүр хорхойн мяндсан шүлсээр нэхсэн хадгийг хэрэглэж байсан байна. Мөн мөнгөн ембүү, мөнгөний үндсэн өнгийг хадганд бэлэгдэн түүнийг газар тавих, тоос тортог хүргэхийг цээрлэн заавал баринтаг моотуу цаасанд боон залдаг байжээ. Хадаг хэмээх нэрийн утга нь бурхан шүтээн, багш дээдсийн хөрөг, тэргүүтэнд тахих, шүтээнд мөргөх үед амгалан жаргалан даатгах, мэнд амар мэдэх гэсэн утгатай бөгөөд тэр утгын дотоод сэтгэл нь хиргүй цагаан, торго мэт ариун бэлэгдлээр нь харамж өргөх гэсэн утгыг илэрхийлдэг.
-Хадгийг монголчууд зан заншилдаа өргөн хэрэглэж ирсэн. Бэр гуйх, шинэ гэр барих, даахь үргээх гэх мэт. Тэр бүрийд ямар хадгийг хэрхэн хэрэглэвэл зохилтой вэ?
-Одоо манайхны өргөн хэрэглэж байгаа таван өнгийн хадаг байна. Цагаан өнгө нь өвчин зовлон, ад зэтгэрийг арилгах амирлуулах үйлийг бэлэгддэг учир эмчээс эм залах, гүрэм засал хийлгэх, сэтгэлийн ариун цагааныг илэрхийлж өргөдөг. Шар өнгө нь нас буян, идээ эд арвижуулах, хийморь лундаа цог золбоо сэргээх зэрэг дэлгэрүүлэх үйлийг бэлэгддэг учир хаад ноёд, ихэс дээдэс, лам багш, эцэг эх зэрэг хүндтэй хүмүүст барина. Энэ мэтчилэн эрхшээх үйлийг бэлэгдсэн улаан өнгө, номхотгох буюу хатуу үйлд хар буюу хар өнгийг зөөлрүүлж аргадсан хар хөх өнгө, түүний үйлсийг бүтээхийг бэлэгдэж ногоон өнгийн хадаг хэрэглэдэг байжээ. Эртний түүхэн ёс заншил мартагдсанаас өнөөдөр хар өнгийг домносон хөх хадгийг юунд л бол юунд хэрэглээний хадаг болгочихсон байгаад маш их харамсдаг. Монголчууд эрт дээр үеэс хэв хадгийг хүүхэн гуйх, бэр мөргүүлэх, шинэ гэр барих, хурим найр, нуган үрийн даахь үргээх зэрэг өргөн хэрэглээнд хүндэтгэн залж байжээ. Мөн өөрийн улс орноо тэнгэр мэт үүрд орших болтугай хэмээн сайн бэлэг бодож мунташгүй хишигт, мохошгүй зоригт Хөх Монгол хэмээн нэрлэж цагаан, цагаан цэнхэр хадгийг өргөн хэрэглэж ирсэн нь түүхэн учиртай.
-Дээр үеийн хашир хөгшчүүл “хадганд их учир бий” гэж ярьж байхыг сонссон. Хадагны ард их том ухаан байх шиг санагддаг?
-Тэгэлгүй яахав. Дээр үед хадаг арилжааны хэрэгсэл болж байсан байна. Мөнгөний оронд хадаг өгөөд мал хуй арилжиж байсан тухай түүхэн баримт бий. Жишээ нь гурван метр гаруй урттай баранзад хадаг бодын үнэтэй байсан гэдэг.Хадаг тэр хэрээр үнэ цэнэтэй ховор эд байжээ. Хүнтэй эе эв тасрахад хадаг барьж учир начираа ололцдог байсан байна. Түүхэн зохиолд хадаг бол жудаг гэж бичсэн нь ч бий. Хадаг бол жудагтай зан үйлийн илэрхийлэл байжээ. Хүмүүс хоорондоо утга учиргүй хадаг барилцахгүй. Хадаг барьж ирсэн гийчний хүслийг биелүүлсэн буюу биелүүлэх бол хадаг тогтоох ёс үйлдэнэ. Эс бөгөөс явдал суудлаа учирлаад хадгийг эргүүлж барих, хадаг тогтоохгүй байх өөрөөр хэлбэл хадгаар үг хэлээ ололцдог заншил одоо ч байдаг. Хадгийг энгийн маягаар барих, өвдөг сөхөрч барих хоёр янз байдаг. Лам, багш, эцэг эх, их хүн бас элдэв тахилга, аргадан гуйх үйлд өвдөг сөхрөн хадаг барих ёс бий. Монголчууд адуун сүрэгт онцын хүндэтгэлтэй хандаж ууган унаганд хадаг уях ёс үйлддэг байжээ. Баян чинээлэг айлын хөрөнгө зоорь болгодог үнэт зүйлийн нэг нь хадаг байсан байна.Хадаг хадгалвал буян тогтоно гэсэн үг ч байдаг. Самбай хадгийг хамгийн их хадаг гэж нэрийдэн хэдэн арваар нь хадгалдаг байжээ. Мөн бурхны болон томоохон зүтгэлтэн хүний мутрын тэмдэг дарсан буюу тамга дарсан хадгийг бас тахисан бурхандаа өргөсөн, даллагын сумандаа уясан хадгийг хадгалдаг.
-Сар шинэ болох гэж байна. Хадагтай золгох ёсны тухайд тайлбар өгөөч. Зарим хүн хадаг барьж байхад, зарим нь хадагаа хуруундаа тогтоочихсон золгож байх жишээтэй?
-Хадагтай золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагийн илэрхийлэл боловч ялгаатай тал бий. Хадгийг энгийн байдлаар хоёр гартаа тэнүүн сайхан барихад зориулан уртааш нь гурав нугалан, хадгийн амыг барих хүнийхээ өөдөөс харуулна. Хадгийг хоёр гардан хүлээн авахдаа хадагны толгой талыг баруун гар дээрээ тавьж, зүүн гар тал руугаа эвхэн хураана. Хадаг барьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа хоёр гардан өгч золгодог бол хадагтай золгох ёслолд хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигжий хурууныхаа хоорондуур доош унжуулан золгохыг хэлнэ. Хадгийг барихдаа хадаг өгөх, тавих, барих , зүүх, хив татах, няндар өргөх, уяах, гар цайлгах, дашдуулан барих эдгээр нь тус бүртээ өөр өөрийн ёсолгоотой. То вангийн сургаальд хүний эрхэмлэх юм нь хүн эцэг эхийн ачийг үргэлж санан санан явж эс чадавч цагаан сарын шинийн нэгэнд эцэг эхдээ их сёлол үйлдэн хадаг барин золгож, өдөр бүр уух идэх, дөрвөн цагийн хувцасыг дутуугүй, хичээн олдсон амттанг идүүлж, хөнгөн дулааныг өмсүүлж сайхан хүндэл гэж заасан байдаг нь их сургамжтай үг.
-Далай лам, Богд хаанд хадаг барин мөргөхөд эргүүлээд мөрөн дээгүүр нь тохож байгааг кинонд дүрсэлсэн байдаг. Энэ ямар учиртай юм бол?
-Төвд ёсоор буцаагаад хүзүүнд тохож өгдөг. Төвд ёс, монгол ёс тэс өөр.
-Тэнгэрийн өнгөтэй жинхэнэ дээр үеийнх шиг тийм нандин хадаг эртний эдлэлийн дэлгүүрт ганц нэг харагддаг. Яг ийм хадгийг хаанаас олж болох вэ. Та үүнийг эрж хайж үзсэн үү?
-Гандангийн хашаан дотор байдаг шашны дэлгүүрт хааяа худалдаалагддаг болсон байна билээ. Одоо цагт хийхгүй бүтээхгүй юм гэж байхгүй болсон байна.
-Нийлэг эдлэлээр хийсэн торгон гэх хадаг хэрэглэх болсоор удлаа. Хадагны мөн чанар огшоогүй хадгийг олон тоогоор хадгалж, хураасан айл байдаг. Хадгийг энэ хуурамч байна гээд хаях нь байтугай угааж, огтолж, хумиж базаж, доор тавьж болохгүй гээд олон цээрлэл ч бий. Ийм тохиолдолд яах нь зөв вэ?
- Хувь хүний сүсэг мэднэ. Нэгэнт энэ хадаг биш гээд цээр санаж байгаа бол гал, ус, агаараар ариусган сэтгэлийн засал хийж болно шүү дээ. Хадаг бол хүндэтгэлийн эрхэм зан үйл учраас хадагны мөн чанар миний дээр хэлснийг шингээсэн байх ёстой л доо.
- Баярлалаа. Та сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй.
-Монгол түмэн минь түвшин амгалан байх болтугай.
