З.ЦЭЦЭГ
Ойрхи Дорнодод өмнө нь ойрын холбоотон гэгдэж байсан орнуудаас бүрдсэн эсрэг тэсрэг хоёр блок байгуулагдаж эхэлжээ. Турк Саудын Арабтай ойртож байгаа бол өмнө нь Анкарагийн дайсан Израильтай стратегийн түншлэлээ бэхжүүлж байсан хамгийн ойрын түнш Азербайжан нь Йемений асуудлаар Эр-Риядтай ноцтой хурцадмал байдал үүсгэсэн АНЭУ-тай идэвхтэй ойртож байна. Үүнтэй холбогдуулан Израилийн Ерөнхий сайд Нетаньяху саяхан Бүгд Найрамдах Турк Улстай цэргийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан Египетийн арми мэдэгдэхүйц нэмэгдэж байгаад ихээхэн санаа зовж байна. Энэ талаар "Известия" сонин мэдээлэв.
Хоёрдугаар сарын эхээр Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоган Саудын Араб, Египетэд айлчилж, цэргийн чухал гэрээ хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан. Тэрээр Эр-Рияд Анкара хоёрын батлан хамгаалах салбарын хамтын ажиллагааны талаар санал нэгдэв. Төрийн тэргүүний хэлснээр, Туркийн КААН сөнөөгч онгоцыг бүтээхэд Саудын Арабтай хамтарсан хөрөнгө оруулалт хийх боломжийн талаар ярилцаж байна.
Батлан хамгаалах аж үйлдвэр, зам тээвэр, эрүүл мэнд, хөрөнгө оруулалт зэрэг салбарт Эр-Рияд Анкарагийн хувьд онцгой байр суурь эзэлдэг гэдгийг Туркийн удирдагч онцолжээ. Экспо 2030, 2034 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг олон улсын томоохон арга хэмжээнүүд, мөн Саудын Арабаас Турк руу ирэх жуулчдын урсгал нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан хоёр орны хооронд хамтын ажиллагааны өргөн боломж байгааг Эрдоган нэмж хэлэв.
Өмнө нь дэлхийн лалын суннит шашинтнуудад нөлөөлөх гол өрсөлдөгч гэж тооцогддог байсан Эр-Рияд, Анкара хоёр 2015 оноос ойртож эхэлсэн. Тухайн үед хоёр тал Америкийн түншлэлийн найдвартай байдалд нухацтай эргэлзэж, цэрэг, улс төрийн хамтын ажиллагаагаа өөрсдөө бий болгох шаардлагатай гэж үзэж байв. Саудын Арабын мөнгөөр туркууд зэвсэг худалдан авч эхэлсэн бөгөөд дараа нь Сирийн чөлөөт арми дахь холбоотнууддаа нийлүүлсэн бол Туркийн Инжирлик агаарын баазад байрладаг Саудын Арабын нисэх онгоцууд ИГИЛ-ийн байрлалыг бөмбөгдөв.
Үүний дараа Йемен, Сомали, Суданд улс орнуудын хамтын ажиллагаа үргэлжилсэн. Энэ оны нэгдүгээр сарын эхээр Анкара хотноо Саудын Араб, Туркийн тэнгисийн цэргийн офицеруудын хамтарсан уулзалт анх удаа болсон. Хэдийгээр тус улс Арабын Нэгдсэн Эмират болон Саудын Арабын хооронд тэнцвэртэй байхыг хичээж байгаа ч Эр-Риядын байр суурь үүнд илүү ойр байгааг Туркийн эрх баригчид удаа дараа мэдэгдсэн.
Цэргийн гэрээнд гарын үсэг зурав
Каир хотноо Египетийн ерөнхийлөгч Абдель Фаттах ас-Сиситэй хамтарсан хэвлэлийн бага хурал дээр Эрдоган хэлэхдээ, Газын зурвас болон Ливийн энх тайван, тогтвортой байдлыг хангахын тулд хоёр тал хамтын хүчин чармайлт гаргаж байна. Тэрээр мөн Анкара Суданд гал зогсоож, улмаар тус улсад тогтвортой энх тайвныг тогтоохыг эрмэлзэж байгаа бөгөөд Сирийн эв нэгдлийг дэмжсэн Египетийн эрх баригчдын мэдэгдлийг сайшааж, Сирийн тогтвортой байдлыг хангах нь бүс нутагт чухал болохыг онцлон тэмдэглэв.
Эрдоган хэлэхдээ, Египет бол Африк дахь Туркийн хамгийн том худалдааны түншүүдийн нэг бөгөөд талууд Египеттэй хийх хоёр талын худалдааг одоогийн 8-9 тэрбум ам.доллараас 15 тэрбум долларт хүргэхээр төлөвлөж байна.
Туркийн удирдагч мөн Израилийг дахин шүүмжилж, Израилийн Сомалиландыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэрийг "хүлээн авах боломжгүй бөгөөд Сомалийн бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдалд халдаж байна" гэж мэдэгдэв.
Сүүлийн жил хагасын хугацаанд Анкара, Каир хоёрын харилцаа эрчимжсэн. Хоёр тал сайд болон бусад өндөр албан тушаалтнуудын түвшинд уулзалт хийж, хоёр улсын удирдагчид баримт бичигт гарын үсэг зурсны хамгийн чухал нь цэргийн салбарын хэлэлцээр байв.
Эрдоганы хэлснээр, Турк улс Египет, Саудын Арабтай хамтран бүс нутгийн дипломат үйл явцад, ялангуяа Газын зурвас болон Ойрхи Дорнодын тогтвортой байдлыг хангахад идэвхтэй оролцох бодолтой байна.
Үүний цаана Израилийн Ерөнхий сайд Биньямин Нетаньяху Египетийн арми идэвхтэй хүчирхэгжиж байгаад санаа зовниж буйгаа Израилийн “Маарив” сонинд бичжээ. Тэрээр парламентын гишүүдтэй уулзахдаа хөрш орныг цэргийн хүчин чадлаа эрс нэмэгдүүлэхээс сэргийлэхийг уриалав.
Нетаньяху өмнө нь Каирын талаар ийм түгшүүртэй байгаагаа илэрхийлж байсан. Өнгөрсөн есдүгээр сард Америкийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлснээр Израилийн Ерөнхий сайд АНУ-ын эрх баригчдаас Египетэд шахалт үзүүлэхийг хүссэн бөгөөд Каир Синай хойгт “1979 онд байгуулсан энх тайвны гэрээг ноцтой зөрчиж, хойгт цэргийн дэд бүтцийг бий болгосон хэд хэдэн алхам хийсэн” гэж үзжээ.
Тодруулбал, египетчүүд агаарын баазынхаа хөөрөх зурвасын уртыг уртасгаж, пуужин хадгалах боломжтой газар доорх байгууламжуудыг барьсан гэж мэдэгджээ. Каир эдгээр мэдэгдлийг няцааж, Синайд цэргийн байх нь юуны түрүүнд Египетийн хилийг хамгаалах, террорист халдлагаас урьдчилан сэргийлэх, хууль бус наймаачдын үйл ажиллагааг таслан зогсооход зайлшгүй шаардлагатай гэдгийг онцолжээ.
Турк улс Саудын Араб, Египеттэй эвслээ бэхжүүлж байгаа бол Израиль Азербайжан, АНЭУ-ын оролцоотой блокт найдаж байна.
Азербайжан бол Туркийн хамгийн ойрын холбоотон бөгөөд АНУ-ын дараа Израилийн хоёр гол холбоотны нэг дэлхийн цорын ганц улс юм. Ерөнхийлөгч Ильхам Алиев “Эдгээр хоёр улсын хооронд үүссэн аливаа үл ойлголцол Бакугийн санааг зовоож байна” гэж удаа дараа тэмдэглэсэнчлэн төрийн тэргүүн өөрөө Анкара болон Баруун Иерусалимыг эвлэрүүлэхэд удаа дараа зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэж, талуудын байр суурийг ойртуулахад тусалсан юм.
Израиль, Азербайжаны хооронд түүхэн харилцаа үүсч, Азербайжанд 30 мянган хүнтэй еврей диаспора олон жил амьдарч байна. Баку одоо Израилийн эрчим хүчний аюулгүй байдлын чухал баталгаа болж байна. Газрын тосны худалдан авалтын 40-50 орчим хувийг Баку-Тбилиси-Жейхан хоолойноос авдаг. Израиль эргээд Азербайжанд өндөр технологи, цэргийн техник нийлүүлдэг.
Үүний зэрэгцээ Израилийн Ойрхи Дорнод дахь стратегийн гол түнш гэгддэг Абу Дабитай Бакугийн стратегийн түншлэл хөгжиж байна. 2-р сарын 3-нд Азербайжан, АНЭУ-ын хүчин оролцсон "Энх тайвны бамбай-2026" цэргийн хамтарсан сургуулилт өндөрлөв. Маневруудад өмнө нь ашиглагдаагүй дрон болон газрын системүүд оролцсон.
2020 онд Абрахамын хэлэлцээрт гарын үсэг зурснаар Арабын Нэгдсэн Эмират, Израилийн батлан хамгаалах салбарт ойртох боломжтой болсон бөгөөд энэ нь улс орнуудын харилцааг хэвийн болгож, эдийн засаг, технологийн хамтын ажиллагааны замыг нээж өгсөн юм. Талууд кибер аюулгүй байдал, хиймэл оюун ухаан, нисгэгчгүй систем зэрэг салбарт хамтын ажиллагаагаа идэвхтэй хөгжүүлж байна. Улс орнуудын эдийн засгийн харилцаа ч нэлээд хүчтэй хэвээр байна.
Өнгөрсөн оны эхээр АНЭУ-ын төрийн өмчийн хамгийн том зэвсэг үйлдвэрлэгч EDGE хиймэл оюун ухааны технологи, бие даасан хамгаалалтын системийг хөгжүүлэх чиглэлээр мэргэшсэн Израилийн ThirdEye Systems компанийн 30 хувийг худалдаж авсан. Израильтай хамтран ажиллах нь Арабын нэгдсэн Эмират улсад өмнө нь Арабын орнуудад байгаагүй цэргийн дэвшилтэт технологид нэвтрэх боломжийг олгодог. Хоёр орны хамтын ажиллагаа нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Израильчууд Арабын нэгдсэн Эмират улсын дэмжлэгтэйгээр Йеменээс өмнө зүгт 400 км-ийн зайд орших Улаан тэнгисийн эрэгт байрлах Сокотра арал дээр тагнуулын бааз байгуулах боломжийг судалж байгаа тухай хэвлэлүүд сүүлийн жилүүдэд гарах болсон нь Саудын Арабын ашиг сонирхолд илт харшилж байна.
"Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд Азербайжан, Израйль хоёр өвөрмөц харилцааг хөгжүүлж чадсан бөгөөд АНЭУ бол бүс нутаг дахь Израилийн гол холбоотны нэг учраас гурван намын хооронд энэхүү эвсэл үүсэх нь бүхэлдээ хүлээгдэж буй бөгөөд зүй ёсны хэрэг" гэж Туркийн Гадаад хэргийн яаманд ойр эх сурвалж "Известия"-д тайлбарлав.
Түүний хэлснээр, Турк улс Азербайжан, Израиль болон АНЭУ-тай харилцаагаа бэхжүүлэхийг эсэргүүцдэггүй. "Эдгээр газар тус бүр өөрийн гэсэн динамиктай бөгөөд Баку аюулгүй байдлаа бэхжүүлэхийг Анкара эсэргүүцдэггүй. Түүгээр ч зогсохгүй Азербайжан эдгээр холбоог Туркт ямар нэгэн байдлаар хорлоход ашиглахгүй, энэ бол гол зүйл" гэж эх сурвалж дүгнэжээ.
Зальцбургийн их сургуулийн улс төрийн шинжлэх ухааны доктор Камран Гасанов “Известия” сонинд хэлэхдээ, Ойрхи Дорнодод шинэ эвсэл байгуулах нь дэлхийн болон бүс нутгийн үйл явцаас шалтгаалж байна. Дэлхийн хэмжээнд хуучин дэлхийн дэг журам нурж, хуучин гэрээнүүд хүчингүй болж, улс орнууд аюулгүй байдлаа хангах шинэ арга замыг эрэлхийлж эхэлсэнтэй холбоотой.
-Ойрхи Дорнодын аюулгүй байдлыг хангахын тулд удаан хугацааны турш Америкийн бамбайд найдаж байсан. Гэвч Израилийн дайралтанд өртсөн Катартай адил АНУ холбоотнуудаа үргэлж хамгаалдаггүйг харгалзан үзвэл америкчууд хамгаалалт өгөхгүй нь тодорхой болсон гэж шинжээч тайлбарлав.
Тухайн үед Саудын Араб Пакистантай гэрээ байгуулсан гэж шинжээч нэмж хэлэв. Улмаар Турк улс удахгүй энэ гэрээнд нэгдэж магадгүй гэсэн яриа гарсан. -Анкара Исламабадтай эхэндээ ойр дотно харилцаатай байсан бол Ливийн өрсөлдөөний улмаас Эр-Риядтай харилцаагаа муутгаж байсан бол одоо Суданы асуудлаар хоёр талын байр суурь давхцаж байна. Үүний зэрэгцээ Саудын Араб, Эмират улсын хооронд өрсөлдөөний ээлжит давалгаа өрнөж байгаа нь бүс нутагт Ираны байр суурь суларсантай холбоотой гэж шинжээч үзэж байна.
Гасанов хэлэхдээ, жишээлбэл Сирийн иргэний дайны үеийнх шиг улс орнууд Ираныг аюул заналхийлэл гэж үзэхээ больсон. Улс орнууд шинэ дайснуудыг олж харлаа. Тэр дундаа Турк улс хүчирхэгжсэнийг Израиль анзаарсан бол өмнө нь Ираны эсрэг хамтран тэмцэж байсан Саудын Араб, АНЭУ-ын хооронд өрсөлдөж эхэлжээ. Бие биенээ хяналтандаа байлгахын тулд Израиль Эмираттай, Турк Саудын Араб, Пакистантай блок байгуулж байна. Катар ч энэ эвсэлд нэгдэж болно гэж улс төр судлаач нэмж хэлэв.
Ярилцагч хэлэхдээ, Турк, Пакистан хоёр Азербайжаны холбоотон болохын хувьд Бакуг эвсэлтэй байхыг хүсч байна. -Гэсэн хэдий ч Азербайжаныг энэ холбооноос Израилийн эсрэг үйл ажиллагаанд оролцоно гэж төсөөлөхөд бэрх юм. Үүний зэрэгцээ Азербайжан ч өөрийн холбоотон Турк, Пакистаны эсрэг Израилийн талд оролцох магадлал багатай гэж шинжээч үзэж байна.
Энэ холбооны чадавхи, улаан шугамын талаар тодорхой ойлголттой байвал Баку байр сууриа бэхжүүлэхийн тулд холбоонд нэгдэж болно гэж шинжээч тэмдэглэв.
Эх сурвалж: zms.mn
