Булган
Ж.МӨНХ-ОЧИР
Дашинчилэн сумын Доргонт орчмоор нутаглаж малынхаа хишиг буянаар өөдрөг өнгөтэй аж төрж яваа малчны нэг бол Доржийн Лавмэдэх. Нутаг усандаа төдийгүй улсын хэмжээнд төдийлөн дуулдаагүй содон нэртэй тэрээр сумын дунд сургуулиа 1987 онд төгсөөд аймаг, нийслэл рүү явалгүй малчин болж аж төрөхөөр шийджээ. Удсан ч үгүй “Туяа” нэгдэл нь тарсан байна. Яаж аж төрнө дөө хэмээн сэтгэл санаа хоёрдолгүй хүний дайтай ажиллаж амьдарна гэсэн хүсэл тэмүүлэлд хөтлөгдсөн аж. Хүсэлдээ хүрэхийн тулд хувьчлалын мал, хувийн өмчөө өсгөж арвижуулахыг эрхэмлэсэн байна. Сэтгэл гарган малласан хүнд хишгээ хайрладаг буянт сүрэг нь өсч өтгөрсөөр арав гаруйхан жилийн дотор ээлтэй эзнээ энэ нутгийн “толгой хөрөнгөтөн”-ий нэг буюу мянгат малчин болгов. Эднийх өнгөрсөн оны тооллогоор хоёр мянга гаруй мал тоолуулжээ.
Тэрээр мал сүргээ тоо толгойгоор нь нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ ашиг шим арвинтай үүлдэр угшлаар чанаржуулах болсон байна Тухайлбал, хонио Дархад, ямаагаа эрчмийн хар, үхрээ “Сэлэнгэ” үүлдрээр, адуугаа хурдан удамтай Дорнод, Хэнтийн угшлаар сайжруулж эхэлжээ. Энэ нь үр дүнгээ өгч өнгөрсөн оны сүүлчээр тоолуулсан 2060 гаруй малынх нь 17.7 хувь үржлийн цөм сүргийн ангилалд орсон байна.
Хөдөөгийнхний нэг жишиг гэвэл ноолуурыг нь борлуулж ашиг орлого олох зорилгоор ямаан сүргийг голчилдог болсон. Тэгснээр ямаа нийт сүргийнх нь 40 гаруй хувийг эзлэх төвшинд хүрч сүргийн бүтцийн зохистой харьцаан алдагдсан жишээ их бий. “Цаг цагт цаддаг, цагаан сараар нэг цаддаг” гэгчээр жилдээ нэг орлого өгдөг ноолуураараа малчдыг “урхидсан” ямаа ихээр олширвол бэлчээрийн өвс ургамалд халтай зэрэг бусад балаг ихтэй тул зохистой тоо хэмжээнээс хэтрүүлэхгүй байхыг мал аж ахуйн мэргэжилтэн, удирдлагууд хэлж анхааруулдаг. Лавмэдэх тэр жишгээс доогуур хэмжээний ямаатай байдаг нь хувиа бодож олз орлогод тэмүүлэлгүй орон нутгийнхаа бэлчээрийг унаган төрхөөр нь байлгахад хувь нэмрээ оруулж яваа гэсэн үг.
Хүний дайтай аж төрнө хэмээн өөртөө андгайлсан Лавмэдэх буянт сүргийнхээ хишгээр өрх гэр, ам бүлийнхнээ өөдрөг сайхан авч яваагийн зэрэгцээ буянаа бусадтай хуваалцдаг нүнжигтэй малчин гэж болно. Цөөн малтай Д.Ганбаатар, Д.Доржнямбуу, Б.Самбуу нарын гурван өрхөд 210 гаруй мал өгчээ. Туслах малчнаар Д.Ганбаатар, Б.Самбуу нарыг гэрээгээр ажиллуулан жилд 1.7 сая гаруй төгрөгөөр цалинжуулж эрүүл мэндийн болон нийгмийн даатгалыг нь бүтэн жилээр төлдөг байна.
Сумын эмнэлэг, сургууль, цэцэрлэгийнхнийг олон удаа баярлуулсан гэдэг. Заримаас нь дурдахад эмнэлгийн яаралтай тусламжийн өрөө, төрөхийн өмнөх байрыг тохижуулахад 850 мянга, эмнэлгийн ажилтан Б.Саруул-Одын гэр бүлд орон сууц барихад 800 мянган төгрөгийн дэмжлэг үзүүлж энэ хамт олны нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд зориулан арван хонь, нэг ажилтны нь мэргэжил дээшлүүлэх сургалтын зардалд 150 мянган төгрөг өгч, улаан загалмайн хороонд 100 мянган төгрөг, таван хонь хандивлан онцгой гишүүн нь болсон байна. Мөн сумын дунд сургуулийн нэг ангийг тохижуулахад сая төгрөг, цэцэрлэгийн хүүхдийн хоол, хийдийн байрны засварт тодорхой хэмжээгээр тусалж сүүлийн гурван жилд ахмадуудад хүндэтгэл үзүүлэхэд гурван хонь, 300 литр айраг өгч баярлуулж байлаа.
Түүнчлэн гамшгаас хамгаалах сумын санд 1.1 сая, багийн санд дөрвөн хонь, 100 литр айраг, 300 мянган төгрөг хандивлаж хаврын тэргүүн сарын шинийн хоёрны уламжлалт хурдан морины уралдааны эхний арван азаргын байг хоёр сая төгрөгөөр ивээн тэтгэжээ.
Малчин Д.Лавмэдэх сүүлийн жилүүдэд өвөлжөө, хаваржааныхаа бэлчээрийг дулааны улиралд чөлөөлөн талхагдлаас хамгаалж зуслан, намаржааныхаа ойролцоо гүний худаг гаргуулан оролцооны хөрөнгөнд нь 800 мянган төгрөг өгснөөр хавь орчмынхоо айл өрхийн бэлчээрийн усан хангамжийг сайжруулах боломж бүрдүүлэхэд тусалсан байна. Туслах малчидтайгаа хамтран хадлан, гар тэжээл бэлтгэн, хужир шүү нөөцөлж үйлдвэрийн тэжээл ч базааж авдгийн дүнд өвөл, хаврын хатуу хайруу үед малаа тэжээж тэнхээ тамир алдуулахгүй давах боломж бүрдүүлдэг. Мөн малынхаа ноосоор 20-25 метр эсгий хийжээ.
Ийнхүү ажилсаг хөдөлмөрч, бусдадаа дэм тустайгаараа нутаг усныхандаа дууриал болж яваа Доржийн Лавмэдэх энэ жил улсын сайн малчин хэмээх алдар хүртлээ. Энэ бол эзнээ олсон шагнал гэж нутгийхан нь ярилцаж байна. Удахгүй болох сар шинээр улсын аварга малчны шагнал цул мөнгөн цар, алтадмал хээтэй домбоо хоймортоо зална. Энгэрт нь улсын аварга малчин тэмдэг ч гялалзана.
