Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор, УИХ-ын гишүүн асан Н.Ганбямбатай ярилцлаа.

Pseudo democracy БУЮУ ХУДЛАА АРДЧИЛЛААС БОЛГООМЖИЛ

-УИХ-ын сонгуулиас хойш уулзсангүй. Ямар ажил амжуулж байна вэ?

-“Жонон” техно­ло­гийн дээд сургуулийнхаа залууст тусалж, америк­чууд­тай хамтарч ажиллаж байна. “Entrepreneur” судал­гааны сургууль Монголд анх удаа үйл ажиллагаа явуулж байгаа юм.

-Энэ хооронд Орон нутгийн сонгууль ч болоод өнгөрлөө. Эрх баригч нам өөрчлөгдсөнөөр улс төрд нэлээд хөдөлгөөн өрнөж байх шиг. Өнөөдрийн улс төрийг хэрхэн харж байна?

-Олон улсын нөлөө бү­хий улс төр судлаачдын хувьд аливаа улс орны ардчилал зөв, гольдролоо­роо явж байгаа эсэх нь тус­даа сэдэв болчихсон бай­даг юм байна л даа.

Эндээс дүгнэлтүүд гаргасан байдаг. Хүн нь эдэлдэггүй хүний эрхийн лоозонтой, иргэдийн оролцоогүй иргэний нийгэмтэй, шударга ёс алдагдаж, баян ядуугийн ялгаа хэт их ихэссэн, хуулийг уландаа гишгэж хүчний байгуул­лагуудыг эрхшээлдээ оруулсан дарангуйлал бий болж байгааг Pseudo democracy буюу хуурамч ардчилал гэж үздэг.  Ардчилал гэдэг гоё үг орсон нэрэнд олон нийт хууртаад байдаг юм байна. Өөрөөр хэлбэл, нэг их гоё нэртэй тааруухан хүн байдаг шүү дээ. Худлаа ардчилал гэдэг бол тэр.

Америкийн улс тө­рийн хүчнүүд л гэхэд нэр­нийхээ эсрэг үйл ажил­лагаа явуулдаг байх жи­шээтэй. Барак Обамагийн нам бол зүүний нам. Тэгсэн мөртлөө нэр нь Ардчилсан нам. Харин жинхэнэ ардчилсан на­мынх нь нэр Бүгд най­рамдах нам байдаг. Барак Обама да­хин сонгогдсоныхоо дараа Америкийг нийгмийн эрүүл мэндийн даатгалтай болгож, бусад улс орнуу­дыг цочролд оруулсан. Мухар олгойн хагалгаанд ороход 10 мянган ам.дол­лар, ганц шүд ломбо­дуу­лахад 200 хүртэл ам.дол­ларын хөлс төлдөг бол­чихсон байсан. Дундаж давхаргынхан нь ч дий­лэхээ больсон эрүүл мэн­дийн салбарынхаа төл­бө­рийн ачааллыг Америк ингэж зохицуул­сан хэрэг. Өөрөөр хэлбэл, Ардчилсан нам гэдэг нэртэйгээр зүүний бодлого гарган хэрэгжүүлж байгаа юм. Тэгтэл манайд иргэний эрүүл мэндийн даатгал яриад суугаад бай­гаа нь зохимжгүй хэрэг.

Адольф Гитлер хүртэл маш цэвэр ардчиллын зарч­­маар сонгогдож, Германы канцлер болж байсан. Гэтэл тэр хүн төрөлхтөнд ямар их гай тарьж, цус урсгалаа даа. Нэг ийм онол байдаг юм байна. Барууны үзэлтэй нам хэт туйлширвал фашизм, зүүний үзэлтэй нам нь коммунизм бий болгодог гэж. А.Гитлер үүний тод жишээ шүү дээ.

Өнөөгийн Монголын төр ардчиллын үнэт зүйлсийг үгүйсгэж, төрд бизнесийнхээ сонирхлыг шургуулах гэсэн олигархи бүлэглэлүүдийн ашиг хон­жооны хэрэгсэл болгож байгааг хараад суу­мааргүй байна. Шинэч­лэлийн Засгийн газар гэдэг нэг их гоё нэртэй. Шууд утгаараа худлаа ард­чиллын олон элементийг өөртөө агуулчихсан Засгийн газар. Тэдний луйврын сүлжээг таслан зогсоож, төр засгаас иргэ­дээ хамгаалах шаардлага тулгарч байгаа тухай за­рим судлаачдын дүгнэл­тийг хаана хаанаа тунгаан бодох шаардлагатай болж байна. Та нар хар. Засгийн газарт байгаа сайд нарыг, УИХ-ын гишүүдийг хар даа. Ардчилал нэрийн дор олигархиуд төрд гараад ирсэн. Энд шургалчихаад хувийнхаа бизнесийг дэмжээд л сууж байна. Ингэхээр бизнесийн шударга өрсөлдөөн гэдэг юм эдийн засгийн орчинд алга болчихож байгаа юм. Өнөөдөр бидний өдөр тутмын хэрэглээ талхны зах зээлийг “Талх чихэр”, “Атар өргөө” гэдэг хоёр компани л дангаараа эзэлж байна.

-Ах дүү, гэр бүлийнх­нийх нь бизнес болохоор тусдаа зүйл гэж олон нийтэд ойлгогддог шүү дээ?

Ер нь бол ашиг сонир­хол гэдэг ардчилалтай нийлдэггүй. Монополь бизнестэй хүн тэр сал­барынхаа сайдаар ажиллана гэдэг байж болшгүй зүйл. Өөрөөр хэлбэл, улс төрд шударга ёсыг, бизнесийн салбарт өрсөлдөөнийг бий болгож байж л энэ нийгэм эрүүлжинэ. Тэгэхгүй бол 10 гаруйхан компани бизнесийн бүх салбарыг эзэлчихээд байна шүү дээ. Ямар сайндаа л, ганц шөнийн дотор бүх ШТС зэрэг үнээ нэмж байна гэдэг шударга өрсөлдөөн нь алга болчихсон, им­портлогчид биднээр даа­жигнаж байгаа хэрэг шүү дээ. Энэ мэтчилэнгийн юмнуудыг бүр уг сууриар нь өөрчлөхгүй бол нэмэргүй. Байшингийн суурь ялзарчихаад байхад дээгүүр нь гоё өнгөөр будаад сайжрахгүй шүү дээ. Тэр нурж л таарна. Үүнтэй л адил.

-Монголд байгаа ард­чил­лын бүх зүйл хуурамч гэсэн үг үү?

-23 жилийн дараа эргээд харахад Монголын ардчилалд их засвар хийх шаардлагатай болсон нь харагдаж байна.

Ашиг сонирхлын зөр­чилтэй томилгоонууд гаарч захиргааны зардал, дарга, сайд нар, эрх мэ­дэлтнүүдийн орон тоо нэ­мэгдэх нь хэрээс хэтэр­лээ. Зах зээлийн эдийн засгийн харилцаа хязгаар­лагдаж албан тушаалтан, эрх мэдэлт­нүү­дийн зохи­цуулалт руу гажиж, эта­тизм бий болох магадлал өндөр байна. Этатизм гэдэг нь хувийн өмчид төр засгаас хяналт тавьдаг систем шүү дээ.

Эрчим хүчний салбарт л гэхэд 1000 шахам төр­лийн төлбөр хураамжуу­даар иргэдийг ачаалж бай­гаагийн дотор цахилгааны тоолуурыг харсны төлөө мөнгө авдаг гээд л ийм олон тооны хураамж болж байгаа хэрэг. Харин эрчим хүч­ний зохицуулах ко­мисст манай “Хэрэглэгч­дийн эрх ашгийг хамгаа­лах нийгэмлэгүүдийн нэгд­­сэн холбоо”- ны төлөөлөл орж ажилласнаар 50-60 болгож бууруулж байх жишээтэй.

Ардчиллын үнэт зүйлийг хязгаарлаж, эрх мэдэлтнүүдийн засаглал бүхий Pseudo democracy буюу хуурамч ардчилал  саад болох нь байна шүү гэдгийг л анхаарах хэрэгтэй.

МАНАЙ УЛС ХЯМДХАН, ТҮҮХИЙ ЭДИЙН ЗАСАГТАЙ БОЛЧИХОЖ

-Эдийн засагч хүнтэй уулзаж байгаагийнх нэг зүйлийн талаар асуухгүй өнгөрч болмооргүй байна. Оюутолгойн гэрээг та юу гэж үздэг вэ. Дэмждэг үү, эсвэл...?

-Уг нь Оюутолгойг эргэлтэд оруулах нь зөв. Гэхдээ Оюутолгойгоос баялгийг нь аваад оронд нь Монголд ямар капитал бий болж үлдэх вэ гэдгийг  тооцох ёстой байсан. Гэтэл зүгээр л гадагш нь зөөгөөд байна. Хамгийн гол нь Монголыг хямдхан, түүхий эдийн засагтай байлгах сонирхол гадныханд байгаа. Үүнийг нь одоо яриад байгаа төрд шургалсан гадныхны гар хөл болсон олигархиуд гүйцэлдүүлж, биелүүлж өгөөд байгаа хэрэг. Тэд зөвхөн бизнесээ л боддог. Үр дүнд нь баялгаа хам­гийн хямдаар гадагш нь зөөж байгаа юм. Тэгэхээр Оюутолгойн гэрээг өөрч­лөх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Өөрчлөөсэй гэж хүлээж байгаа иргэдийн нэг нь би.

-Та Монголыг түүхий, хямдхан эдийн засагтай болж байна гэлээ. Энэ юу гэсэн үг вэ?

-Тиймээ, хоёр хөлтэй эмзэг эдийн засаг. Энэ янзаараа эдийн засгийн бүтэц шинэчлэгдэхгүй нь. Өнөөдөр Оюутолгойгоос зэсийн баяжмал 30 сая тн-оор гаргах гэж байна, бүр жил 50 гаруй сая тн баяжмал гаргадаг болно гээд одоогийн сайд нар бахархан ярьцгааж байгааг харж байгаа биз дээ. Баяжмал гэдэг чинь 70-80 хувь нь шороогоор нь гаргаж байгаа гэсэн үг. Бахархах зүйл огт байхгүй, гутамшиг шүү дээ.

Яагаад түүхий эдийн засаг гэвэл экспортыг технологийн агууламжаар нь авч үзэхэд 96 хувийг түүхий эдээр нь хямдхан гаргаж байгаа. Өргөн хэрэглээний бараа­ныхаа 80 хувийг гаднаас импортоор оруулж ирж, хайран мөнгөө гадагш нь гаргачихаж байна гэсэн үг. Хүнснийхээ 70-аад хувийг импортоор оруулж ирнэ гэдэг аюулгүй байдал ноцтой байна гэсэн үг.

-Манай улсад үйлдвэр­лэл хөгжөөгүйн илрэл байх л даа. Үйлдвэр, паркийн тухай олон жил ярьж байна. Бүтээсэн бий болсон нь харагдахгүй юм?

-Гадныхны сонирхол ч “хямдхан, түүхий эдийн” эдийн засагтай байлгах, дотоодод ч олигархиуд өөрсдийн хувийн эрх ашгийнхаа дагуу тэдний гар хөл болж түүхий эдэд түшиглэсэн бохир биз­несийн сүлжээгээ хамгаалахыг зорьж байна. Зарим сайд дарга  өөрсдийнхөө хариуцсан салбарт давамгайлсан монополь бизнестэй, том компаниуд нь олигополь зэх зээлийг бий болгож, шударга өрсөлдөөнийг хааж, хууль зөрчиж байгаа юм. Албан тушаал эрх мэдлийг бизнес болгож байгаа нь баян ядуугийн ялгааг хэт их болгож байна. Дэлхийн банкны Gini coefficients-оор 039 гэсэн нь Монголд баян ядуугийн ялгаа хэрээс хэтэрлээ гэсэн үг. 040 хүрэхээрээ тэсэрсэн улс орнууд байна. Африкийн улсуудад ийм явдал гарч байсан. Дарга нар нь л хэт баяжаад Англи, америкт том, том хаус, их хэм­жээний мөнгөний хуримт­лалтай болоод байдаг. Тэгж байгаад ард түмэн нь түлхэн унагасан байдаг. Энэ бол хамгийн аймшиг­тай, эмгэнэлтэй үзэгдэл.

-Улс төр, эдийн засаг­тай салшгүй холбоотой юм. Энэ бүхнийг засах ямар арга байна гэж?

-Цөөнхийн үг бай­хгүй, иргэдийн саналыг хүлээж авахгүй нөхцөлд ардчилал яриад яахав дээ. Сонгуу­лийг ч гэсэн хэдхэн хүн шийдээд байвал энэ юу болох вэ? Хаана ч хэ­рэг­лэхээ больсон цахим ма­шинд программ хан­гам­жийн зохицуулалт хийгээд тэрийг унага, энийг ялуул, чамайг ялуулъя манайд элс гээд программаар зо­хи­цуулалт хийгээд байвал сонгууль явуулаад яах вэ дээ. Ингэсэн эсэхийг шал­гаж гар тооллого явуу­лахыг олон нийт шаардаад шаардаад байхад таг дүлий байгаа биз дээ. Хяналтын тоол­лого явуулахаар шо­дох­доо санал хураалтын дүн га­рахын өмнө шодоод байх­даа ч яах вэ дээ. Прог­раммын луйвар хийгээд байгаа юм байлгүй. Удах­гүй болох Ерөнхий­лөг­чийн сон­гуульд зориулаад Ц.Элбэгдоржид 63.8 хувь гэж саналын дүн гарах ёстой гээд өнөөх ма­шин­даа сануулчихсан бол хэн ч өрсөлдөөд хэрэг байхгүй шүү дээ. Байдал ийм л байна.

Дээрх гажуудал завх­ралуудыг л рseudo democracy буюу хуурамч ардчилал гээд байгаа юм.

-Засгийн газраас бонд гаргасан. Энэ нь нэлээд хэл ам  дагуулж байна. Бонд гаргах нь зөв үү?

-Энэ их хэмжээий бонд гаргана гэдэг аюултай. Бонд гэдэг бол өрийн бичиг. Үнэт цааснуудыг янз бүрээр л нэрлэдэг. Утга нь бүгд адилхан, өрийн бичиг гэсэн үг. Их өрийг арайхийж дарсан. Гэтэл дахиад л, бүр өмнөхийг давсан их өр хийж байгаа юм. Найман тэрбум төгрөгийн эдийн засагтай орон таван тэрбумын өр тавина гэдэг бол маш аюултай. Унтаад өглөө босоход л 300-аад сая төгрөгийн хүүгийн өр бий болж байна. Ядаж энэ авч байгаа мөнгөө юунд зар­цуулж, ямар ямар боловс­руулах үйлдвэр байгуулах вэ гэдэг нь одоо хүртэл тодорхойгүй. Өр нь өсөөд л байдаг. Ер нь бол хэ­тэрхий том ачаа авчихсан. Эргэж төлөхөд маш хэцүү. Монгол Ул­сын­хаа тусгаар тогтнолыг барьцаанд тавь­чихлаа гэ­сэн үг. Үндэсний аюулгүй байдалд аюул учруулж болзошгүй зүйл. Хүүгээ төлж чадалгүй нэг хонох юм бол давхар хүү бодогдоод явчихдаг юм байна лээ. Тэгэхээр манай улс аюултай тоглоомоор наадаж эхэллээ гэсэн үг. Одоо буцах зам байхгүй.

-Та Ардчилсан на­мынх­ны талаар нэлээд ярилаа. Таны ярьж байгаа олигар­хиуд, төрд түшиглэсэн бизнесмэнүүд танай намд ч байдаг шүү дээ?

-Би аль алийг нь л хэл­дэг. УИХ-д сууж байхдаа ч ярьдаг, хэлдэг байсан. Хүмүүс санаж байгаа байх. Би Монголын төрийг олигархиудаас цэвэрлье гэдэг байсан. Энэ мэтээр болж бүтэхгүй бүх сэдвийг хөндсөн дөө. Хамгийн гол нь худлаа, хуурамч ард­чилал үүсгэж, ардчиллын нэр дор олигархиуд төрд гарч ирж, улс төрийг, бизнесийг, эдийн засгийг сүйтгэж байна. Их цэвэр­лэгээ хийх хэрэг­тэй. Удах­гүй болох Ерөн­хий­лөг­чийн сонгуулиар дахиад л эргэлзээ төрүүл­сэн ма­шинаар тоолно гэж байна. Уг нь өөр Ерөн­хийлөгч гарч ирээд, энэ төрийг цэвэрлэж, өөрч­лөөсэй гэж хүсч байна. Яг үнэндээ худлаа ардчиллын нө­лөөнд ард түмэн тэсэхээргүй болж байна. Уг нь Засгийн газар энэ алхмыг зоригтой хийж, шударга ёс, шударга өр­сөлдөөнийг шинээр тогтоож өгөх ёстой юм. Гэвч тэдэнд тийм сэтгэл байна уу, үгүй юу гэдэг эргэлзээтэй харагдаад  бай­гаа юм. Гэтэл шинэч­лэлийн гэдэг гоё нэртэй Засгийн газарт нь баахан бизнесийн бүлэглэ­лүү­дийн төлөөлөл орчихсон байна. Ингэхээр л жин­хэнэ худлаа ардчилал илрээд байгаа хэрэг.

ХОТЫН ГЭДЭГ БҮЛЭГЛЭЛИЙГ ИЛ БОЛГОЖ, НАМААС ЗАЙЛУУЛАХ ХЭРЭГТЭЙ

-Ардын нам түүхээ яривал улс төрийн хүч­нүүдээс хамгийн “ахмад” нь. Харин УИХ-ын сон­гуульд ялагдсанаасаа хойш өмнөх хүчирхэг бай­дал нь алдагдаж, хүнээр бол сүр сүлд нь алга болсонтой адил болчихсон гэх юм?

-Манай намд шинэч­лэл маш чухал шаард­лагатай байгаа. Хэтэрхий үлбэгэр, сул дорой байна гэдгийг журмынхаа нөх­дөөс сонсож л байна.  Энэ үнэн. Уг нь Ардын нам ард түмэнд ихээхэн найдвар төрүүлж байдаг улс төрийн хүчин. Туулж өнгөрүүлсэн түүхээ харвал яах аргагүй том нам. Эрх барьж байсан он жилүүдэд нь Монголын эдийн засаг байнга өсч байсныг суд­лаа­чид судлаад, тогтоо­чихсон байдаг юм. 1996 оноос навс унасан эдийн засгийг 2000 оноос хойш сэргээсэн байх жишээтэй. Ардчиллын он жилүүдэд ийм л түүхтэй явж ирсэн. Харин өнгөрсөн сонгуу­лиар ард түмэн “Та нар олигтой ажилласангүй” гэсэн зэмлэл өгсөн гэж ойлгож байгаа. Ийм том зэмлэл, сануулга өгчихөөд байхад бид маш хурдтай­гаар өөрчлөгдөж, шинэч­лэг­дэх ёстой. Тиймээс манай намынхан тун идэвхтэй, хурдтай ажил­лаж байж нийгмийн энэ олон өвч­нийг илааршуу­лах, худлаа ардчиллыг илчлэхэд сөрөг хүчний үүргээ гүйцэтгэх учиртай юм.

-Бүлэггүй удаан явлаа. Ёстой л, мордохын хазгай гэдэг шиг...?

-Ний нуугүй хэлэхэд намын бүлэг байгуулах хариуцлагыг хэн алдсан. Хэн тэр бичгийг хуга­цаанд нь аваачиж өгсөнгүй вэ. Хэний буруу вэ. Тэр этгээдийг намаас зайлуулах ёстой. Хамгийн түрүүнд хийх ажил бол энэ. Ингэж эхлэхгүй бол идээ бээр нь ихсээд өвчин улам хүндэрнэ шүү дээ.

-Д.Арвин гишүүний сонголт Ардын намын талаар олон нийтэд нэлээд зүйл хэлж өгөх шиг болсон шүү?

-Д.Арвин руу олуулаа хашгирч дайрах хэрэггүй. Өнгөрсөн зун намын Бага хурал дээр түүний хэлж байсан үгийг санах хэрэгтэй шүү дээ. Нам доторх бүлэглэлүүд миний эсрэг хор найруулах ажлыг Баянзүрх дүүрэгт зохион байгуулалттайгаар хийж байна гэдгийг хэлсэн. Бүр Бага хурлын танхимд, индэр дээрээс, чанга яригчаар хэлээд, протоколд тусгачихсан байсан шүү. Удирдах зөв­лөл энэ асуудлыг авч хэ­лэлцсэн юм уу. Үүнээс болоод магадгүй хоёр суу­дал нэмчих боломжтой байсан дүүргээс бүр хоо­сон хоцорсон. Дахин са­нал хураалтаар Д.Арвин, Б.Батзориг гээд манай намын хоёр хүний нэг нь л гарах байсан. Гэтэл юу болов. Үүнд энэ намын удирдлага дүгнэлт хийх шаардлагатай бай­сан. Тэ­гэхээр Д.Арвинд биш, на­мын удирдлагад асуудлын гол нь байгаа юм.

-Тэгэхээр яах ёстой гэсэн үг вэ?

-Д.Арвины яриад хэ­лээд байсан бүлэг­лэ­лүү­дийг ил болгоод, тэднийг намаас хөөх хэрэгтэй. Их хуралд сууж байгаа нөхдийг нь ч гэсэн хөөх хэрэгтэй. Тэд нараар энэ нам дутахгүй. Хөөчихсөн байхад жагсаалтад бичигдсэн дараагийнх нь чадвартай, сайхан залуучууд зөндөө байна шүү дээ. Тэд нар ороод ирэг. Д.Арвин бол Хотын фракц ч гэнэ үү, тийм бүлэглэл миний эсрэг ажил­лаад байна гэж ярьсан. Ингэж хэлээд байхад нь яагаад дүлий байгаад байгаа юм. Тэр Хотын фракц гээд байгаа нь хэн юм бэ? Толгойлогч нь , гишүүд нь хэн юм. Ил болгох хэрэгтэй. Эднийг хөөж байж нам цэвэрхэн болно. Намыг муухай ха­раг­дуулж байгаа бүлэг­лэлүүдээс цэвэрлэх ёстой.  Ингэвэл шинэчлэлийн эхний алхмыг зөв хийлээ гэсэн үг. Ер нь намын шинэчлэлийг тодорхой асуудлаас эхлэх ёстой байгаа юм.

-Яг үнэндээ Д.Арвин гишүүний хэлсэн бүлэглэл энэ тэр шинэ зүйл биш шүү дээ. Өмнө нь зөндөө л яригддаг байсан. Танай намыг тэд л муухай харагдуулдаг гэсэн үг үү?

-Хэдхэн бүлэглэлд толгойгоо мэдүүлээд байж болохгүй асар том нам шүү дээ, МАН. Гэхдээ ийм бүлэглэлүүд аль аль намд байгаа. Бүр нам дамжаад хэрчихсэн бүлэглэлүүд байдаг нь нууц биш. Газрын наймаагаар нэрлэгдээд явдаг “Мон Уран”-ы Наранхүү гэж нөхөр аль ч намаас гарсан юм, Их хуралд орчихсон байна лээ. Ийм бүлэг­лэлүүд л их аюултай шүү.

-Аливаа улс төрийн хүчинд бүлэг, фракц байдаг нь жишиг юм биш үү?

-Албан ёсны фракц гэж байдаг. Байх ёстой. Гэхдээ одоогийн яриад байгаа бүлэглэлүүдээс тэс өөр зүйл.

-Танай намын ийм үлбэгэр, сул болсныг намаа удирдаад, зангидаад явчих лидергүй байгаатай холбож тайлбарлах нь их байна. Саяхан УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхээс татгалзсан У.Хүрэлсүхийг Ерөн­хийлөгчийн сонгуулиас өмнө намдаа ирж ажиллах нь гэсэн яриа, сураг их дуулдах юм?

-У.Хүрэлсүх УИХ-ын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтээ ар гэрийн гачигдлаар гэж гаргасан. Хүнд гачигдал зовлон тохиолддог. Хүмүүс үүнийг ойлгож байх шиг байна. Нөгөөтэйгүүр нам бол лидер­тэйгээ зайлшгүй холбоотой л доо. Гэхдээ манай нам хамтын удирд­лагын зарчмаар ажилладаг учраас Удирдах зөвлөлийн бүрэл­дэхүүнээс эхлээд хариуцлага тооцож, шинэчлэх ёстой. Тэгэхгүй бол шинэч­лэх тухай ярьж болохгүй.

-Та өнгөрсөн сон­гуульд төрсөн нутаг Хэнтийдээ дахин нэр дэвшээд сонгогдож чадаагүй. Одоо аймаг, орон нутгийн­хан­тайгаа хэр зэрэг холбоотой байна даа?

-Сонгуулийн дүн эр­гэл­зээтэй гарсан. Нут­гийнхан ч тэгж үзэж байна лээ. Саналыг дахин гараар тоолно гэсэн нь худлаа болоод өнгөрч байх шив дээ. Мэдээж хэрэг нутаг­таа байнга очиж ажил­лалгүй яахав. Зөвхөн УИХ-ын гишүүн болохоо­роо л очдог гэж ойлгож болохгүй. Сар болоод л нэг очдог юм. Эхлүүлсэн ажлууд, дахин шинээр хийж байгаа гээд Хэн­тийгүй ажил гэж надад байхгүй дээ.