Манай орны нутаг дэвс­гэрийн 80 орчим хувьд нь цасан бүрхүүл тогтож өвөлжилт хүндэрч байгаа талаар ОБЕГ-аас мэдээлж байна. Мал бэлчээрлэх боломжгүй болсон айм­гуудад  Улсын онцгой комиссын нарийн бич­гийн дарга, онцгой байд­лын хурандаа М.Энх-Амар ахлагчтай албан хаагчид ажиллаж буй юм. Тэд өвөлжилт хүндэрсэн сумдын малчидтай уулзаж зуд турхан тохиолдвол даван туулах арга ухааны талаар ярилцаж байгаа гэнэ. М.Энх-Амар дарга­тай ярилцсанаа хүргэе.

-Танаар ахлуулсан онцгой байдлын албаныхан өнөөдөр /өчигдөр/ хэд дэх аймагтаа ажиллаж байна. Өвөлжилтийн нөхцөл байдлын талаар мэдээлэл өгөөч?

-Ерөнхий сайд, Шадар сайдын өгсөн үүрэг болон Онцгой байдлын ерөнхий газрын дарга Т.Дулам­доржийн тушаалаар аж­лын хэсгийнхэн өвөлжилт хүндэрч болзошгүй 11 аймагт ажиллаж байна.  Одоогоор Өвөрхангай, Баянхонгор, Говь-Алтай, Ховд, Баян-Өлгий аймагт ажиллажээ. Эдгээр айм­гаас өвөлжилт хамгийн их хүндэрсэн аймаг нь Өвөрхангай. Тэр дундаа тус аймгийн Хархорин, Хужирт, Бүрд, Есөнзүйл сумдад зуд болсон байна гэхэд хилсдэхгүй. Баруун аймаг руу явдаг автозам дайран өнгөрдөг учраас даваа гүвээ хаагдаж тээ­вэрчид хөдөө хээр саатах үзэгдэл олон байна. Гэхдээ аймгийн удирдлагууд болоод Зам тээврийн яамнаас түрээсийн машин хөлсөлж хаагдсан давааг нээж байгаа учраас асуудал хурцдах хэмжээнд очихгүй байгаа нь талархууштай. Тэд өдөр, шөнөгүй 3-4 метр цасыг нурааж цэвэрлэж байна. Өнөөдөр /өчигдөр/ аймгийн Засаг дарга Ж.Тогтохсүрэн “Нөхцөл байдал хүндрэх аюул ойрхон байна. Мал бэлчээрээр өвс тэжээл олж идэх боломжгүй боллоо. Иймээс цэргийн ангиу­даас туулах чадвартай машиныг нь аваад цас цэвэрлэхэд ашиглах шаардлага тулгарлаа” гэж хэлнэ лээ. Яахын аргагүй Өвөрхангай аймагт өвөлжилт хүндэрч байна. Биднийг ажилласан хуга­цаанд мал нь бэлчээрлэх нутаггүй болж, даваа гүвээ нь цасанд боогдох явдал байсныг нуугаад яах вэ.

-Баянхонгор аймагт өвөлжилт хүндэрсэн гэсэн. Орон нутагт нь ажилласан та бүхэн хамгийн бодитой мэдээлэл өгөх байх?

-Улсын онцгой комиссоос цаг агаарын нөхцөл байдлаас шалт­гаалж “Амаржих эхчүү­дийг сумын төвд яаралтай тат” гэсэн шийдвэр гарсан. Харамсалтай нь, Баян­хонгор аймгийн Эрдэнэ­цогт өвөлжилт хүндэрсний улмаас нэгэн амаржих эх амиа алдсан байна. Ту­хайн эхийнх сумын төвөөс ердөө таван километрын зайтай байсан. Гэвч хун­гарлан орсон цасыг туулах боломж олдоогүйгээс амиа алдсан гэх мэдээллийг орон нутгийнхан өгч байна. Эрдэнэцогтоос гадна Баян-Овоо, Галуут суманд нөхцөл байдал хүндэрчээ.

-Хунгар газраар цасны зузаан маш их байна гэсэн үг үү?

-Өвөрхангай, Баян­хонгор гэлтгүй бидний ажиллаж байгаа айм­гуудад цас маш их оржээ. Тал хээр газраа 50-80, хунгар газраа 100-180 сантиметр зузаан байна.

-Тэгвэл Говь-Алтайд өвөлжилт хэр байна. Есөнбулаг суманд хүндхэн байгаа гэх юм?

-Ний нуугүй хэлэхэд, Говь-Алтай аймагт ха­риуцлагагүйн зуд нүүр­лэжээ. Аймгийн Засаг дарга болоод орлогч дарга гэж байхгүй. Хэн нь айм­гийн онцгой комиссыг удирдаж, өвөлжилтийн талаар санаа зовниж байгаа нь мэдэгдсэнгүй. Энэ утгаар аймгийн онц­гой комиссыг хуралдуулж чадаагүй. Өвөлжилт хүндэрсэн Есөнбулаг сумын Рашаант багийн Засаг дарга гүйж ирснээс өөр хэн ч ирсэнгүй. Өн­гөрсөн  оны мал тооллогын урьдчилсан  дүнгээр нэг сая 866 мянган  толгой мал тоологдож 83 багийн  7504 малчин өрхөд өвөлжиж байна.

-Хэрэв байгалийн захи­рагдашгүй араншингаар зуд турхан тохиолдвол хэн хариуцлага хүлээх болж байна?

-Хариуцлага хүлээх үүрэг Засаг даргад нь бий. Аль намын хэн гэдэг хүн Засаг дарга байх нь хамаагүй. Зөвхөн ард иргэдээ аюулгүй орчинд ажиллаж амьдрах, үүсч болзошгүй аюулаас хамаалах үүрэгтэй. Говь-Алтай аймгийн тухайд орон нутгийн удирдлагууд гэхээс илүү малчид өөрсдөө арга хэмжээ авч байгаа юм билээ. Тухайл­бал, Есөнбулаг сумын Рашаант багийн нэгэн малчин 350 малтай байж. Тэгсэн цаг агаар муудах тэр үед өнөөх малчин 150 малаа нядалж зараад үлдсэн малаа тэжээх өвс тэжээл болгож амжсан байна. Энэ бол зөв алхам. Гэхдээ өвөлжилт хүндэр­лээ гээд 2009 оны зудтай харьцуулж санаа зовох хэрэггүй. Тэр үеийг бод­вол орон нутгийн удирд­лагууд төдийгүй малчид өөрсдөө бэлтгэлээ сайн базаасан учраас өвөлжил­тийг давах чадамжтай байна. Манай ажлын хэсгийн хувьд бага ангийн сурагчид удаан хугацаанд амарч байгаа учраас хө­дөлмөрийн хүчирхийлэлд орох  вий гэсэн болгоомжлолыг аймгийн онцгой байдлын албаныханд өгч байгаа.  Энэ нь хүүхдүүдийг малд явуулаад хөлдөөх вий гэж. Мөн цагдаагийнханд тех­никийн бүрэн бус ма­шиныг тээвэрт гаргахгүй байхыг хатуу сануулж байна. Бидний өнгөрсөн хугацаанд ажилласан аймгуудаас хамгийн тайван байгаа нь Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зарим сум юм. Ялангуяа, Ховд аймагт цас багатай намар шиг дулаахан байна. Яах вэ, урд гурван сум нь хүйтэн байгааг хэлэх хэрэгтэй. Гэхдээ одоохондоо гайгүй боловч цаашдаа хүндрэх төлөвтэй аймгийн нэг мөн. Тус аймгийнхан манай онцгой комиссынхонд нэгэн санал тавьж байна лээ. Ярантын боомтын замыг улсын чанартай болгох тухай. Энэ саналыг нь манайхан Засгийн газарт уламжлах болно. Мөн Ховдын Зэрэг сумын  иргэдэд Засгийн газрын шийдвэрээр гэр олголоо. Яагаад олгов гэхээр Зэрэг суманд маш их хүчтэй шуурга байнга давтагддаг юм байна. 30 метр секундын хурдтай шуурга шуурах нь бий. Уг нь 18 мерт секунд хүрч шуурвал гамшгийн хэмжээнд тооцдог юм. Тэгвэл Зэрэг суманд үүнээс илүү хүчтай шуурга шуурдаг учраас нутгийн иргэд орон гэрээ алдах нь байдаг юм байна. Энэ утгаараа хэсэг иргэнд тусаллаа. Түүнчлэн сум­дын зудын гамшгийн үеийн төлөвлөгөөг тодот­гож, зуд тохиолдсон үед сумдын онцгой комисс, орон тооны бус онцгой байдлын штаб бие даан ажиллах нөхцөл бүрдүүл­лээ. Гамшиг, зудын үед ажиллах холбоо зарлан мэдээллийг тодотгож сум баг иргэдэд зарлан мэдээлэл хүргэх схемийг бий болгон үүрэн телефоны операторууд, холбооны газар, цаг уурын байгууллагатай хамтран ажиллах төлөвлөгөө боловсруулан ажиллаж байна. Өвөлжилт хүндэрч болзошгүй байгаа Алтай, Үенч, Булган сумдад гамш­гаас хамгаалах улсын хяналтын байцаагч томилон ажиллуулж газар дээр нь үнэлэлт дүгнэлт өгч цаашид ажиллах арга зүйн зөвлөмж гаргасан. Улсын нөөцийн салбарын Булган сум дахь тэжээ­лийн нөөцийн цэгээс  Булган сум 14 тн өвс, 20 тн тэжээл, Алтай сум 21 тн өвс, 9.2 тн тэжээл, Үенч сум 81 тн өвс, 26.7 тн тэжээлийг ард иргэдэд олгожээ. Зудад өртөж бол­зошгүй айл өрх, иргэдэд эрүүл мэнд, эм­нэл­гийн тусламж үзүүлэх ажлын хэсгүүдийг то­милон ажи­луулах нөхцөл боломжийг хангаж зам даваа хаагдсан үед дайчлах машин техник, хүч хэрэгсэлийг  бэлтгэлээ. Харин одоо /өчигдөр/ Увс аймаг руу хөдөлж байна даа.

-Таныг орон нутагт ажиллаж байхад малын хорогдол хэр байна?

-Малын хорогдол харьцангуй гайгүй байна. Малчид өөрсдөө бэлтгэлээ сайн хийсэн учраас тэр. Гэхдээ Өвөрхангай аймагт мал хорогдох тал ажиг­лагдаж байна.

-Аймгууд өвөлжилтийн бэлтгэлээ хэр базаасан байна. Улсын нөөцөөс өвс зараач гэж хүссэн нь дуусч байгаагийн шинж үү?

-2009 онтой харьцуу­лахад аймгууд бэлтгэлээ сайн базаасан байна. 2009 онд бол “Манай аймаг өвс тэжээлээ 80-90 хувьтай бэлтгэсэн”гэж худал мэдээлдэг байсан. Харин одоо бол үгүй шүү. Яах вэ, Баянхонгор, Өвөр­хангай, Баян-Өлгий аймгийнхан хөнгөлттэй үнээр тэжээл өгөхийг хүсч байна.

-Улсын нөөцөд хэдий хэмжээний өвс тэжээл байгаа юм?

-Хангалттай.

-Хангалттай гэдгээ тоон үзүүлэлтээр илэрхийлээч?

-Тоо хэлж болохгүй. Улсын нууцад хамаарна.

-Малчдад хямдралтай үнээр зарна гэж байна. Дундаж үнэ нь хэд вэ?

-Ажлын хэсгийн тооцоогоо хийсний дараа хэлэх хэрэгтэй болов уу. Ер нь дунджаар 11 мянган төгрөгийн шуудай тэжээлийг 6000 төгрөгөөр зарж таарах байх. Гэхдээ  Засгийн газраас шийднэ. Бидний хувьд газар дээ­рээс нь бодит мэдээллийг хүргэх үүрэгтэй.

-Таны бодлоор зуд нүүрлэх аюул тулгарсан байна уу эсвэл зуд нүүрлэчихээд байна уу?

-Зарим газраар 100 хувь зуд нүүрлэжээ. Ялан­гуяа, Өвөрхангай аймагт өвөлжилт маш хүнд байна.

-Ажлын хэсгийнхэн аль, аль аймагт ажилла­хаар товлосон юм?

- Увсаас гадна Завхан, Хөвсгөл, Архангай, Бул­ган, Сэлэнгэ аймагт ажиллана. Зүүн аймагт өвөлжилт харьцангуй гай­гүй байгаа учраас эхний ээлжинд өвөлжилт хүндхэн байгаа 11 аймагт ажиллах юм. Энэ дашрамд хэлэхэд, амаржих хугацаа нь дөхсөн эхчүүд сумын төвд байх хэрэгтэй. Дээрээс нь эцэг, эхчүүд 0-5 насны хүүхдүүд болон өндөр настай иргэдэд ан­хаарал хандуулах, тек­никийн бүрэн бүтэн байдлаа хангасны дараа тээвэрт гарахыг хүсч байна.