Гуравхан настай­гаа­саа эхлэн бурхны ном сурч, шашин номын үйл хэрэг, соён гэгээрүүлэх их үйлсэд 80 гаруй   жил зүтгэж яваа Ган­дан­тэг­чинлэн хийдийн цорж лам Г.Диваасамбууг  эгэл олны зүгээс Энэ цагийн эгэл баатарт  нэр дэвшүүллээ.

Тэрээр шашны үйл хэрэг, буян номын ажилд хар багаасаа зүтгэж, цаг үе янз бүрээр солигдсон ч  лам дээлээ тайлаагүй, өөрийн зорилгоос ухарч няцаагүй нэгэн. Нөгөө­тэйгүүр  Гандантэгчинлэн хийд 1944 онд анх бай­гуулагдахаас эхлэн өнөө хүртэл бурхны шашныг сурталчлан дэлгэрүүлэх,  соён гэгээрүүлэх их үйл­сэд өөрийгөө зориулж яваа  цорын ганц хүн,  мөн түүхийн гэрч   гэж болно. Улаанбаатар хотод бурхан шашны том төв Гандан­тэгчилэн хийдийг 200-гаад ламтайгаар байгуула­хад ихээхэн үүрэг гүйцэт­гэсний нэг жишээ нь тэ­рээр нутгаасаа таван тэрэг ном, судар авчирснаа өр­гөл болгожээ. Түүнээс гадна бүтээн байгуу­лалтын ажилд  ханцуй шамлан зүтгэсэн байдаг. Тухайлбал, Ган­дантэг­чин­лэн  хийдийг  мөргөлийн дугантай болгоход гардан зохион байгуулж,   шашны дээд сургуулийг үүсгэн байгуулахад гар бие орол­цож, 1970 оноос хойш тус сургуулийн хичээлийн   болон  лам нарын  байрыг  удирдаж бариулжээ.  1960 онд бүх аймгийн сүм хийдэд очиж газар дээр нь танилцаж сүм хийдтэй болох их ажлыг эхлүүлсэн.  1961 онд Эрдэнэзуу хий­дийн 108 суварга, Лаврин дуганыг засахад Гандан­тэгчинлэн хийдээс 300 орчим мянган төгрөг гарган засварын ажлыг эхлүүлэхэд нярваар тохоон томилогдож бүтээн бай­гуулалтын ажлыг зохицуулсан байдаг.  Мөн Эрдэнэзуугийн хийдийн орой дахь нацагдорж оройт ганжирыг алтдах ажлыг бие даан хийжээ.

1994-1996 онд Мэгжид Жанрайсиг  бурхныг шүншиглэх ажлыг зохион байгуулжээ. Энд нэг зүйлийг онцлоход  1937 оноос хойш Монголд төвд хэлээр ном бүтээсэн хүн байхгүй. Тэгвэл Мэгжид Жанрайсиг бурхны шүн­шигт юу орсныг төвдөөр бичсэн ганц хүн нь Г.Диваасамбуу ламтан юм. Мөн Далай лам болон  Гармаба урсгалын нэрт зүтгэлтэн Гарма Гаржү­дийн солдивыг  бичжээ. Баргийн хүн төгс сурахад хэцүү төвд хэлийг нэв­тэрхий судалж, гаргуун  эзэмшсэн  түүний эрдэм чадлыг   тухайн үед Далай лам онцолсон байдаг. 1979 онд Далай лам Монголд анх удаа заларсан цагаас эхлэн бүхий л үед энэ ажилд санаа тавьж, гадаад харилцааг зохицуулж, га­даадын зочид төлөөлөгч­дийг урих, Монголд зочлох ажпыг зохион байгуулах ачааг цорж ламтан  үүрч иржээ.

Гандантэгчинлэн хийд дэх улааны урсгалын ганц хийдийг бүхий л дэг жаягийнх нь дагуу сэргээн босгож, төрхөнд нь оруул­сан хүн бол тэр.  Зүүн хүрээ дацанг сэргээн бос­голцож, “Мамба дацан”-гийн хурлын зохион байгуулалт, бүхий л дэг жаягийг бий болгосон, 750 гаруй жилийн түүхтэй Гарма Гаржүд Үржин­пэрэн­лайлин хийдийн ном судрыг таслалгүй авчир­сан. Мөн хийдийг нь дэг жаягаар нь бүтээн босгосон, Сүхбаатар аймгийн төв дэх Эрдэнэ Мандалын хийдийг сэргээн босгоход хувь нэмрээ оруулсан гээд олон ажилд түүний нэр байнга дурьдагддаг билээ.

Г.Диваасамбуу ламтан хийдийн нярваас өг­сүүлээд   цорж лам  хүртэл ийнхүү  буян номын ажилд зүтгэхдээ Гандан­тэг­чинлэн хийдийн бүхий л гол ажлыг нугалалцаж иржээ. Хийдийн төсөв санхүүтэй холбоотой асуудал, нэг, хоёрдугаар гарын үсэг зөвхөн түүний гараар дамждаг байснаас үзэхэд чин шударга, хи­чээнгүй зүтгэлтэн байсны илрэл. Ашиг хонжоо харсан  шунахай нэгэн байсан бол яахан ийнхүү итгэл үзүүлэх билээ. 

Бусдыг энэрэх буян номын ажилд   өөрийгөө зориулан шамдсан тэрээр найман өнчин хүүхдийн эцэг. 1960 онд ханиа өөд болсноос хойш хүүхдүүдээ  хүний гар харуулалгүй өсгөж өндийлгөсөн нэгэн.  Мөн Монголынхоо нэ­рийг дэлхийн тавцанд гар­гах үйлсэд зүтгэж, Азийн буддистуудын Энх­тайванчдын их хуралд хэд хэдэн удаа  төлөөлөгчөөр оролцож  тэргүүлэгч ги­шүүнээр сонгогдон ажиллаж ирсэн гавьяатай билээ. Түүнээс нэг жишээг  дурьдвал Бээ­жинд болсон буддис­туу­дын их хуралд төлөө­лөг­чөөр оролцож,  “Итгэл” гэдэг номыг дөрвөн хэлээр   уншиж, дэлхий дахиныг гайхшруулж байсныг олон хүн мэдэх биз ээ. Бурхны номд нэвтэрсэн  цорж ламтан өдгөө хүний хойтохыг дааж, бодийг хөтлөгч  номыг гайхам­шигтай сурсан. Түүнээс өөр төгс сурсан хүн үгүй гэлцдэг юм билээ. Гүр Даваа Ренбүүчи ламтан Монголд ирсэн ч  цорж ламтан түүний зэрэгцээ тэрхүү номыг авч ажлыг нь хөнгөвчилж байсныг  хэлэх хэрэгтэй.

Одоо Гандантэгчинлэн хийдийн хурал, бясал­галуудыг дааж, голлон зохион байгуулж, хурал номын ажлыг хооронд нь зангидаж буй гол хүн Г.Диваасамбуу цорж гэдгийг олон хүн хэлэх болов уу. Хурал уншлагыг хүмүүс өөр өөрийн өнцгөөс янз бүрээр хардаг байх. Үнэндээ бол олон түмний амьдралыг амаржуулах, амгалан тайван байлгах, амьдрал ахуйг нь өөдрөг, бие эрүүл ухаан саруул байлгах үүднээс сайн сайхны төлөө хурал номын ажил зориулагдаж байдаг.

Нөгөө талаар буян номын ажил монгол­чуу­дын уламжлал, ёс занш­лыг шингээснээрээ онц­лог, үр өгөөжтэй, ач холбогдолтой. Хүн ард, хүү­хэд залуустаа энэ та­лаас нь тайлбарлан та­ниулах нь тэдний үүрэг. Бурхан, номын ажил гэж юу болох, юунд зориу­лагддаг хийгээд, ёс занш­лын олон талт зориулалтыг өөрийн биеэр мэдэрсэн, бурхны шашин хэрхэн дэлгэрсэн болон Ган­дан­тэгчинлэн хийд үүссэнийг мэдэх амьд түүхийн хувьд цорж ламтан арав гаруй ном бүтээсэн нь уншигч­дын гар дээр бүгд очсон. Шашин түүх, соёл, ёс уламжлалаа хадгалж хам­гаалах, түгээн дэлгэрүүлэх бүхий л ажилд Г.Диваа­самбуу ламтан ийнхүү зүтгэж, бүтээж яваа Энэ цагийн эгэл баатар ажээ.

Д.Тайвансайхан:

ААВ МИНЬ ЕГҮЗЭР ХУТАГТЫН ҮҮСГЭН БАЙГУУЛСАН ГАРМАБА УРСГАЛЫГ ДЭЛГЭРҮҮЛСЭН

Гарма Гаржүд Үржинпэрэнлайлин хийдийн тэргүүн Д.Тайвансайхан аавынхаа тухай ийнхүү ярьж байна.

 -Миний аав 1932 онд зургаан настайгаасаа лам дээл өмссөнөөс хойш өнөөг хүртэл 80 орчим жил шашны үйл хэрэгт зүтгэж яваа гавьяатай, буянтай буурал. Надад бурхны ном заасан анхны багш бол аав минь юм. Тиймээс аавыгаа  хайрлаад зог­сохгүй  номын багшаа гэж  хүндэтгэдэг. Аав минь Егүзэр хутагтын үүсгэн байгуулсан Гармаба шашны урсгалыг тас­лал­гүй өнөө хүртэл авчирсан гавьяатай. Мөн Гандан­тэгчинлэн хийд анх  бай­гуулагдахад нутгаасаа  тээж ирсэн таван тэрэг ном, судраа  хандивлаж,  шашны сургуулийг  үүс­гэн байгуулахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн гээд бүхий л гол ажлыг нь нуга­лалцаж ирснийг олон хүн мэднэ.