“Ярилцах цаг”-ийн энэ удаагийн зочноор Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэнг урьж,  цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Сайхан өвөлжиж байна уу. Чингис хааны төрсөн өдөрт зориулж  үг хэлж байхыг тань саяхан телевизээр харсан. Баяраа  хэрхэн тэмдэглэж өнгөрүүлэв?

-Чингис хааны хө­шөөнд хүндэтгэл үзүүлж, хуралд нь оролцож үг хэлчихээд гарсан. Хурал, цуглаанд  удаан сууж, оролцож  чадахаа байжээ, нас дээр гарчихаар.

-Ингэхэд та  их хааны  нутаг,   Дэлүүн Болдогийн орчим төрсөн хүн байх аа, би тэгж дуулсан?

-Ойролцоо.

-Бас Чингис хааны одонтой цөөхөн хүний нэг, тийм биз?

-Одон бий.

-Ингэхэд Чингис хаа­ны төрсөн өдрийг товлож,  тогтоосныг та юу гэж үзэж байгаа вэ?

-Энэ шинэ зүйл биш юм.  Хубилай хааны зар­лигаар “Тасман тахилга”  гэж өвлийн тэргүүн сарын шинийн 1-нд хийж ирсэн. Энэ нь  Чингис хааны хүй цөглө­сний баяр юм. Үндэслэлтэй, тогтоогд­чихсон зүйл гэж ойлгодог. Үүнээс өмнө тавдугаар сард гэж манайхан андуурч байсан. Шашин номын зурхайгаар тогтоох гэж оролдсон нь тэр. Миний бодоход,  Хубилай хаан өвөөгийнхөө төрсөн өдрийг мэддэг байсан байлгүй дээ. 

- Хүндэтгэлийн хуралд хэлсэн таны үгээс үндэсний үзэл мэдрэгдэж,  нэлээд хатуу байр суурь   баримталж байгаа нь  анзаарагдсан? 

-Бид Чингис хаанаа  эрхэмлэж, дээдэлж явах  үндэслэл нь нэгдүгээрт, тэр үеийн монгол овог аймаг, монгол хэлтнүү­дийг нэгтгэж,  монгол үндэстнийг бий болгосон. Энэ үндэстэн өнөөг  хүртэл есөн зууны турш хэл, соёлоо хадгалаад явж байна. Хоёрдугаарт, Мон­гол Улсыг бий болгосон.  1206 онд зарлаж тунхаг­ласан Монгол Улсын хил хязгаар нутаг бол Монголын хил юм шүү дээ. Сүүлд Их Монгол Улсыг байгуулж өргөтгөсөн хил хязгаар байгаа байх. Тэр л хил хязгаар дээрээ өнөөдөр бид амьдарч байна. Гурав­дугаарт, бид нэг зүйлийг ихээхэн бодууштай. Чингис хаан бол тэр үеийн Евразийн уудам орон зайд сөргөл­дөж, өрсөлдөж бай­сан улс орнуудыг нэгтгэж чадсанаараа яг үнэндээ одоогийн Хятад гүрэн, Орос гүрэн хоёрын үндсийг тавьсан. Орос 62 улс байгаад сүүлд нэгдэж, нэг улс боллоо шүү дээ. Хятад дотроо  арван хэдэн улс байж байгаад  нийлж, нэгдэж ирсэн. Монгол Улс хоёр том хөршийн дунд байгаагаа  зовлон юм шиг ярьдаг. Гэтэл Монголд хэзээ ч харшлахгүй хоёр хөршийн дунд байна гэдэг бас их тайван амгалан байх нөхцөл, боломжийг хангасан. Энэ бүхнийг бид бодож явах ёстой. Нөгөө талаас, Монголын тухай ярихдаа бид зөвхөн түүхээрээ бахархаад зог­сох биш, тэр түүхийнхээ эрч хүч, зориг золбоогоор ирээдүйгээ харах чадалтай байх ёстой. Энэ тухай  би ярья гэж  бодсон юм. Ма­найхны зарим нь Монгол Улс мөхөж байна гэж ярь­даг. Жишээ нь, Оросын эр­дэм­­тэн Л.Гумилев “Мон­­голууд угсаатны хувьд өөрөө өөрийнхөө хэлтэр­хий, түүхийн үзмэр  болсон угсаатан” гэж хэлсэн байдаг. Би түүнтэй санал нийлдэггүй.

-Таны дэвшүүлж бай­гаа үндэслэлүүд ихээхэн бодууштай санагдсан. Жаахан  тодруулахгүй юу?

-Жишээ нь, монгол­чууд дэлхийн хориод оронд амьдарч байна. Газар нутгийн хувьд ч гурав хуваагдсан. “Могойг гурав хуваасан ч гүрвэлээс багагүй, Монголыг гурав хуваасан ч гүрнээс багагүй” гэж үнэн үг бий. Монгол гүрэн гэдгээ олон зүйлээр илэрхийлж чадаж байна. Азидаа ардчилсан хувьсгалыг өрнүүлж, нэр төртэй сайхан явна. Сая НҮБ-ын аюулгүйн зөвлөлийн байнгын таван гишүүн Монголын  цө­мийн зэвсэггүй бүс нутгийн статусыг  хүлээн зөвшөөрч баталгаа­жууллаа. Энэ бол монгол том орон, том бодлого явж байна гэдгийн нотолгоо.  Нөгөө талаар, Монголын өөрийн соёл, иргэншил, хэл бичиг бол хүн төрөлхт­ний үнэт зүйл. Үүнийгээ бид хадгалж, авч явж чадаж байна. Тийм бол­охоор би монголчууд сэр­гэн мандлынхаа замд яваа  үндэстэн гэж ойлгодог.

-УИХ-ын сонгууль, түүний үр дүнгийн  тухай ямар байр суурьтай байгааг тань сонирхоё. Энэ талаар  та  ер нь  яриагүй  санагдана?

-Сонгууль ч саяхан болж өнгөрлөө шүү дээ.  Ер нь иймэрхүү дүн гарна гэдгийг  урьдчилж харж болох байсан. Өнгөрсөн дөрвөн жилд төр, засгийн эрх барьж байсан улс төрийн хүчин, явуулсан бодлого, хийж ирсэн ажлаас   Монголын ний­гэмд нэлээд том өөрчлөлт гарах нь гэдгийг хэлж болох байсан. Өнгөрсөн дөрвөн жил 2008 онд баахан бужигнаж, хүний амь эрсэдэж, олон хүн хохирсон үйл явдлаар  эхэлж, олон түмэндээ худал хэлж  мэхэлснээр үргэлжилсэн. Дэлхийд байхгүй эдийн засгийн өндөр өсөлтийг  зарлаад л, үнэн хэрэгтээ иргэдийн амьдрал ядуурч, хавтгайр­сан халамж  бэлэн мөнгө тараалтаар олон түмнээ аргацаах гэж баахан оролдоод эцэст нь арван мянган төгрөгний мах идүүлээд   дууслаа шүү дээ. Ийм байдал удаан үргэжлэх ёсгүй. Томоор авч үзэх юм бол Монгол Улс  1990 онд ардчилсан хувьсгалын шилжилт хийж, нийгмийн байгуул­лаа өөрчилж байгаа орон. Тэгэхээр өмнөх нийгмийн байгуул­лыг төрүүлж, тэтгэж байсан улс төрийн хүчин улстөрийн байр суурь­­­наасаа буудаг жам­тай. Монгол орны хувьд тайван хувьсгал хийж, тэр үеийн МАХН, одоогийн МАН-ыг өөрчлөгдөхж, шинэч­лэгдэхийг харж, хүлээж байсан. Гэтэл тэрхүү улстөрийн хүчин урагш явах тусмаа туйлдаж, эцэстээ худал амлалтаар төрийн эрх авах  бодлого явуулж эхэлсэн. Тийм болохоор энэ бол жам ёсны шилжилт юм. Сон­гуу­лиас хойш АН, “Шу­­дарга ёс” эвсэл, ИЗНН-тай хамтран Засгийн газраа байгуулаад явж байгаа. Хугацаа богино, 100 ч хоноогүй байх шиг байна. Гэхдээ ерөнхийдөө нэлээд өөрчлөлтийн чиг хандлага гарч байна. Ямар ч гэсэн төсвийн алдагдлаа хоёр хувьд багтаан батлах шиг боллоо. Гэсэн ч цаана нь зовлонтой зүйлүүд олон бий. Улстөрийн хүчнүү­дийн хувьд АН үндэсний хэмжээний 20-иод жи­лийн түүхтэй том нам, Ардын нам байр сууриа тавьж өгч байгаа улстөрийн хүчин,  энэ нь нийслэл хотод хээхэн тод харагдаж байгаа.  “Шударга ёс” эвслийн хувьд шинэ тутам байгуулагдсан МАХН, МҮАН-тай нийлж шинэ хүчтэй сөрөг хүчин болж гарч ирсэн. Одоо эвслийн Засгийн газарт ажиллаж байна. Энэ бол цаашид  Монголын улстөр эрүүлжиж, тогтворжиход чухал нөлөөтэй.

-УИХ-ын дэд дарга асан Ж.Гомбожав гуай  2012 оны сонгуулийн дараахан “Энэ  Их хурлын  хамгийн түрүүнд хийх ажил Үндсэн хуулийг өөрч­лөх” гэж хэлж байсан. Үндсэн хуулийн тухайд та ямар бодолтой байна?

-Үндсэн хуулийн асуудлыг монголчууд нэг үе овоо ярьж байснаа одоо чимээгүй болчихож. Үндсэн хууль бол төр, засаг, ард түмний хооронд байгуулсан гэрээ юм. Түүнээс  хэн нэгний дурсгалын хөшөө биш, үүрд мөнх хөдөлгөхгүй байх ёстой зүйл ч биш. Хүн ард,  үе үеийнхэн өөрсдийн амьдралын жамыг тог­тоохдоо  Үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж байх ёстой. Миний бодлоор хэд хэдэн анхаарууштай зүйл бий. нэгдүгээрт, Үндсэн хуульдаа улстөрийн нам гэдгийг өргөмжилсөн орон цөөхөн байдаг. Италийн Үндсэн хуульд л нам гэсэн ганцхан үг орсон байдаг.  Бусад орныход нам гэсэн үг, үсэг ч байдаггүй. Гэтэл улстөрийн намууд гэдэг бүлэг маань ер нь төрийн албыг худалдах, наймаал­цах, хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүс бүлэг байгуулж хүчээр түрж орж ирэх эвгүй гарц болчихоод байна. Үүнийг өөрчлөхгүй болохгүй. Эсвэл  нам гэд­гийг, хариуцлагатайгаар тодорхойлж, тэрхүү бай­гууллагын хэм хэмжээг тогтоох хэрэгтэй. Эсвэл түүнийг  Үндсэн хуулиас гээж, олон нийтийн бай­гууллага маягаар сон­гуульд оролцох боломжийг нээх хэрэгтэй. Францад олон нийтийн байгуул­лага, бүлэглэлүүд сон­гуульд ордог шүү дээ, тэр маягаар. Засаглалын ху­вьд нэг танхимтай пар­ламентын асуудал хяналт­гүй болдог юм байна, буруу, зөв шийдвэр гардаг юм байна гэдгийг өнгөрсөн хугацаа хангалт­тай харууллаа. Тэгэхээр  би  Ерөнхий­лөгчийн засаглалыг Монголд байж болно гэж үздэг. Манайхан Ерөнхийлөг­чийн засаглал, парламент гээд эсрэг, тэсрэг хоёр зүйлийг сөргөлдүүлээд байдаг. Уг нь Францынх шиг Ерөнхийлөгчтэй, Засгийн газартай байх юм бол хариуцлага дээшилнэ. Тэгээд ч Ерөнхийлөгч гэ­дэг бүх ард түмнээс сон­гогддог эрхийн чадамжтай субъект шүү дээ. Гэтэл зүгээр баячуудын төлөө­лөл орж ирээд бужигнаад байвал төр чадамжгүй болох талтай.

-МАН-ын гишүүд  анхдугаар чуулганы үед УИХ чадамжгүй, Үндсэн хуулиа  зөрчлөө  гэж мэдэгдэж байсан. Тэр асуудлаар ямар байр суурьтай байна?

-Парламентын анх­дугаар  чуулганыг  хам­гийн ахмад гишүүн  нээдэг нь Их Монгол Улсын үе, Их хурилдайгаас эхтэй  юм шүү дээ. Их Монгол Улсаас ч өмнө Хамаг Монголын үед бий болсон зарчим. Тухайлбал, Амба­гай хааныг нас барсны дараа хаан ор өргөмжлөх асуудлыг Их хурилдайгаар хэлэлцүүлэхэд Худай сэцэн толгойлж байсан түүхтэй. Энэ ёс заншлаа хадгалж, хамгийн ахмад нь чуулганаа нээдэг байсан. Гэтэл  Ардын намынхан дотроосоо элдэв асуудал гаргасан. Тэр хүн чуулганыг даргалж, Их хурлын даргыг сонгуулах ёстой болохоос чуулган завсарлуулах эрх байхгүй шүү дээ. Гэтэл завсарлага авчихсан. Тэгээд хэдэн долоо хоног чуулган  хуралдаж чадахгүй  төрийн ажил гацаанд ороход гарц бодож, насаар дараагийн хүн нь чуулганаа удирдаж нээлт хийсэн. Энэ нь улстөрийн явуулгаас болж төрийн ажил  гацахад гацаанаас гаргасан асуудал шүү дээ.  Ардын намынхан үүнийг бидний саналыг аваагүй гэж байгаа. Парламентад олонхи  суудалтай намууд дотроо тохирч, Их хурлын   даргаа сонгодог. Ардын нам бид зөвшөөрнө гээд ч, зөвшөөрөхгүй гээд ч нэмэргүй. Зөвшөөрөхгүй байх маш ноцтой шалтгаан байгаа бол түүнийгээ Их хурал дээрээ гаргаж тавих ёстой байсан. гэтэл одоо болтол гаргаж тавьсангүй. Бүлэг байгуулахын тухайд ухсан нүхэндээ  өөрсдөө  уначихсан. Хуульдаа  24 цагийн дотор гэсэн заалт оруулсан, одоо тэр зангандаа өөрсдөө суучихаад гарч чадахгүй  явна.  Үйлийн үр гээч  өөрсдөд нь ирж байгаа нь тэр байлгүй дээ. 

-Тэгвэл, өнөөдрийн МАН-ын байдлыг  хэрхэн дүгнэж байна?

-Улстөрийн намын амин сүнс  үзэлдээ байдаг. Үзлийн хоосролд орсон улстөрийн хүчнүүд өөдтэй байна гэж байхгүй.  1990 оноос өмнө  тэд социализм, коммунизм гээд явж байсан. 1990 оноос хойш хэд дахин сольж, сүүлдээ ардчилсан социализм гэж зарласан. Өнөө хүртэл социа­лизм­тайгаа зууралдсан хэ­вээрээ  явсаар ард түмний итгэлийг татаж, дэмжлэг авч чадахгүй байна.

Тэгэхээр цаашид 1990 оноос өмнөх социализм, коммунизмын  замаар замнасан дэлхийн бусад  намууд одоо ямар байна, тэр жишгийг дагах болов уу. Тухайлбал, Зүүн Евро­пын орнуудад  коммунист намууд  алга болчихлоо шүү дээ. Манайхан ч  ялгаагүй тэр замаар явж байна, энэ бол тавилан.

-Намаа ялагдуулсан МАН-ын дарга нарыг  хариуцлагаа  хүлээсэн, хүлээгээгүй гэж хүмүүс янз бүрээр дүгнэж байна. Харин та... ?

-Янз бүрийн асуудал байгаа. Ер нь тэгээд сонгуулийн хариуцлага гэдгийг зөв ойлгох юм бол шоронд аваачиж хийнэ гэсэн үг биш юм. Дөрвөн жилийн хугацаанд  зөв бодлого явуулж чадалгүй, газар нутгаа, эрдэс баял­гаа  худалдлаа, ард түмэндээ худал хэллээ. Энэ  бүх бодлогын хариуц­лагыг тэр намын удирд­лага хүлээх ёстой. Түүнээс эгэл жирийн гишүүд нь түүнд буруугүй. Гэтэл  сон­­гуулийн хуулиа өөрч­лөхдөө  намын удирд­лагууд нь квотоор орох  жагсаалтад өөрсдийгөө оруулж УИХ-ын гишүүн болчихсон. Болдогсон бол улстөрийн намын удирд­лага намын жагсаалтаар  парламентад орохыг хуу­лиар хоригло­моор байгаа юм. Тэгвэл, эгэл жирийн, бас  чадалтай боломжтой хүмүүс намаа төлөөлж орж ирж болно. Ардын на­мынх­ны барим­талж бай­гаа одоогийн байр суурь буйдантай суултаар ихээ­хэн ил гарлаа. Төрийн ордон дотроо цаас бариад сууж байна гэдэг дэндүү арчаагүй хэрэг.

-У.Хүрэлсүхийн  УИХ-ын гишүүнээс татгалзсан шалтгааныг  хэрхэн  харж байна вэ?

-Ардын намын дотоод зөрчил, хямралын нэг илрэл биз. Түүнээс биш гэр бүлийн хүн нь бие муутай байна гэхэд УИХ-ын гишүүндээ төр нь тус­лаад, эмчилгээ сувилгаанд нь боломж олгож болно шүү дээ. Гэтэл Их хурлын гишүүнээсээ  татгалзана гэдэг улстөрийн шалт­гаантай гэж бодож байна. Өөр зүйлүүд ч байж болох юм. У.Хүрэлсүх өөрөө огцом ааштай улстөрч. Магадгүй одоогийн төр, засагт үүссэн нөхцөл байд­лаар намын удирдлагатай­гаа үзэл бодол таараагүй  байж ч болох юм. Буйдан­тай суулт гэдэг У.Хү­рэл­сүхийн хувьд маш том цохилт. Би тэгж харж бай­на. Гэхдээ энэ асуудал улстөрийн хүчний дотоод асуудал. 

-АН-ын тухайд ч  хэт түрэмгий бодлого хэрэг­жүүлж, хууль зөрчиж байна  гэсэн шүүмжлэл өрнөж байна?

-Баахан бярдуулж бай­гаа  хүмүүсийн дуу хоолой байж болох юм, нэг талдаа. Нөгөө талаас, Ард­чил­сан намын баримталж байгаа байр суурийг хара­хад, нийслэлийн хувьд үнэхээр олон түмний дэмж­лэгийг хүлээсэн ажил хийж чадаж байна. Энэ ганц Э.Бат-Үүлийн гавьяа биш, нийслэлийн АН-ын бод­лого, санаа­чилга байгаа байх.  Зас­гийн газрын хувьд сая төсөвтэйгээ ихээ­хэн зуу­ралд­лаа. Гэхдээ шийдэх асуудлууд бэрхшээлтэй. Нэлээд чамбай хандахгүй бол цаг алдаж боломгүй зүйлүүд бий. Их хурал дээр асуудал шийдэхийн хувьд бид 20 жил янз бүрийн юм үзлээ. МАН-ынхан өмнө нь Ардчилсан намынхныг Их хуралд үг ч хэлүүл­дэггүй байсан. Тэр үед түрэмгийллээ, бярдлаа гэж орилж, чарлаж  бай­гаагүй санагдана. Гол нь төрийн эрх барьж АН, “Шударга ёс” эвсэл, ИЗНН  нэгдмэл байж чадвал  бодлогоо  явуулж чадна. Ардын намынхны хувьд юу чаддагаа үзүүл­чихсэн  шүү дээ. Харин түүнийг нь засч залруулах зүйлүүд нэлээд байх шиг байна.

- УИХ-ын сонгуулийн  маргаантай олон асуудлыг АН хүчээр шийдлээ гэж олон хүн хэлж байгаа?

 -СЕХ тухайн үед нь шуурхай ажиллаж чадаа­гүйгээс болж хүлээж буй асуудлууд ч  байна. Ту­хайлбал, Увсын хоёр хүн, Өвөрхангай, Орхоны асуу­дал байна.  Дорнод аймагт ч улайм цайм хээл ха­хууль­тай холбоотой зөрчил  гарсан шүү дээ.  Энэ бүхнийг шийдэх ёстой байгууллагууд нь шийдэж чадахүй байна. Цаг алдаж байгаа нь арчаагүй хэрэг. Нөгөө талаас, орон нут­гийн сонгуульд улстөрийн намууд нэр дэвшүүлж, зарим тохиолдолд бие биеийнхээ дэвшүүлсэн хүмүүсийг булаацалдаж байх шиг. МАХН-ын дэвшүүлсэн хүнийг МАН-ынхан очоод  “Манай хүн, гишүүнчлэл хэвээрээ бай­гаа” гээд татуулах жишээ­тэй. Энэ бол арчаагүй арга. Хуучин хувьсгалт нам хоёр хуваагдсан нь хэнд ч ойлгомжтой байгаа. Интернэт дэх сүүлийн үеийн мэдээгээр 40:60  ч гэнэ үү, 30:70 ч гэв үү  харьцаатай болсон гэх юм. Аль тоо нь үнэн, эсэхийг  мэдэхгүй. Гэхдээ  л  улстөрийн  хоёр хүчин болж салсан нь үнэн. Ирэх орон нутгийн сонгуульд төр, засаг  барьж  байгаа улстөрийн хүчнүүдийн талд олон түмэн сонголт хийх нь Монголд ашигтай.

-Оюутолгойн тухай танаас асуухгүй өнгөрч боломгүй. Гэрээ ашигтай, ашиггүй гэх талцал хэзээ эцэслэгдэх бол?  

-Оюутолгойн гэрээ  Монголд ашиггүй гэдэг нь  хэнд ч ойлгомжтой. УИХ-аас комисс гарч “30 жилийн дараа өртэй үлдэх юм байна” гэж тооцоог нь хийгээ биз дээ. Тэр гэрээг өөрчлөх хэрэгтэй. Гэхдээ гэрээг өөрчилнө гэдэг одоо байгаа хөрөнгө оруулагчаа хөөж гаргаснаар асуудал шийднэ гэсэн үг биш. Оюутолгойн төслийг цааш нь улам томруулж,  зэс хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр, түүний зэрэгцээ эрчим хүчний үйлдвэрүү­дээ барихад хөрөнгө оруулж, түүнээс Монго­лын талын авах ашгийн хувь хэмжээг бодож болно. Олон арга бий. Гэхдээ зайлшгүй залруулах ёстой зүйл бий. Тухайн үед хүчин төгөлдөр  үйлчилж байсан хуулиас  хөнгөлөлт эдлэх эрхийг Оюутолгойд өгсөн. Жишээ нь, орд газрын нөөцийн төлбөр гэхэд Ашигт малтмалын тухай хуулийн 47.3-аар гэж гэрээндээ заачихсан байгаа. Гэтэл 47.4 нь олборлолт нэмэг­дүүлэхэд өсөн нэмэгдэх хувь хэм­жээнүүдийг заасан байлаг. Түүнийг хэрэглэхгүйгээр хуульчилсан. Оюутолгойд хэрэглэхгүй юм бол тэр хууль байхын хэрэг юу байгаа юм. өөр нэг асуудал нь  Оюутолгойн хөрөнгө оруулагч нь бүтээгдхүүнээ гадаадад экспортод гар­гаад, олсон орлогоо гадаа­дад байршуулж дураараа зарцуулна гэж байгаа. Орлогоо зарцуулахын хувьд  татвараа төлөөд үлдсэнээ юунд зарцуулах нь тэдний асуудал байж болно. Гэтэл орлогоо га­даадад байршуулна гэдэг Монголын эдийн засгийн орон зайг хуваагаад хаячи­хаж байна. Ингэснээр манай эдийн засагт ямар ч наалдацгүй. Энэ нь яваандаа Монголын тусгаар тогтнол, аюулгүй байдалд нөлөөлөх учраас асуудлыг  нухацтай авч үзэх ёстой. Оюутолгойн гэрээнд засч залруулах зүйл олон бий. С.Баярцогт гишүүн зугтаагаад  байгаа нь “Гэмт хүн гэлбэлзэнэ”  гэгч  болов уу.

- Оюутолгойн 71 хувь нь Монголын талд гэсэн сурталчилгаа  гарч байсан. Саяхнаас “Оюутолгойн гэрээг Монголын талд ашигтайгаар өөрчилнө” гэсэн  С.Баярцогт гишүүний зурагтай самба­рууд өлгөснийг хараад хүмүүс  бусад нь хаачсан юм бол гэцгээж  байна?

-Оюутолгойн асуудлыг ямар ч байсан хоёр Ерөн­хий сайд хариуцах ёстой.  Гэрээгээ хар толгойгоороо хариуцна гэж Их хурал дээр  хэлж байсан  тэр үеийн Ерөнхий сайд, Ардын намын дарга асан  С.Баяр, гэрээг цааш  үр­гэлж­лүүлсэн Сү.Батболд нар  байна. Түүнээс гадна гэрээг хийсэн гол хоёр хүн бол С.Баярцогт, Д.Зоригт нар. Тэднээс хариуцлага нэхэх ёстой.

-Та  “Эдийн засгийн алуурчид Монголд  аль хэдийнэ ороод ирчих­сэн” гэж хэлсэн. Сүүлийн үед газар нутаг, байгалийн баялгаа гадаадынханд худалдсан, Оюутолгойн гэрээг гардаж хийсэн хүмүүс гадагшаа гарч, зарим нь  хилийн чанадад үл хөдлөх хөрөнгө худалдаж авч  байгаа гэх мэдээлэл байна. Энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Хэн хаашаа гараад байгаа талаар надад мэдээлэл алга.  Дуулаагүй юм байна. Харин эдийн засгийн алуурчдын тухайд бол тэд  тухайн улс орныг  үзлээр  нь боомилж, гол зэвсгээ болгодог. Монгол орон зөвхөн уул уурхай­гаар хөгжинө гэдэг үзлийг анхнаас нь  номлож бай­сан хүмүүсийг монголчууд мэднэ шүү дээ. Тэр үеийн Уул уурхайн ассоциацид  Фрийдланд орчихсон, түү­нийг санхүүжүүлж байсан. Тэр мөнгөөр нь донгоддог хүмүүс  олширч, Оюутолгойн гэрээ ашиг­тай гэж сурталчилдаг, 2-3 нүүр дамжуулж бичдэг эрдэмтэн, судлаач, улс­төрийн зүтгэлтнүүд хүртэл гарч ирсэн. Анхнаасаа лобби явсан. Оюутолгойн асуудал сөхөгдөх бүрт давалгаа маягаар ухуулга, сурталчилгаа хийдэг. Өөрөөр хэлбэл, Оюутол­гойн хөрөнгө оруулагчид эртнээс Монголын сэтгүүлзүй, олон нийтийн санаа бодлыг эзэмдэх арга хэмжээ явуулсан. Гурав дахь нь төрийн дээд төвшинд байгаа хүмүүс. Оюутолгойн  ТЭЗҮ нь гараагүй байхад  хууль тогтоомжоо  зөрчин зөрчин  гэрээг нь  баталсан  УИХ-ыг юу гэж үзэх вэ. Тэд чинь Оюутолгойгоос юм долоосон л улсууд байна шүү дээ. Тэдний амлаад байсан их мөнгө одоо  хаана байна, алга. Харин өөрсдөө эргээд өрөнд орчихоод сууж байгаа. Тэгэхээр энэ далд асуудал биш, олон нийтийн өмнө гарч Оюутолгойн өмнө Фрийдландад үйлчилж байгаа хэсэг бүлэг хүн гэж болох юм.

Одоо Их хуралд гэхэд л  газрын наймаачид  элдэв янзын хүмүүс  ороод ирчихсэн. Жишиж хэл­бэл, манай УИХ-д Дүлзэн ч ороод ирчихсэн сууж л байна. Молом  занги ч орж ирээд сууж л байна. Нөгөө муу “Өгөр толгой”  Гүрсэд чинь тэрүүгээр нүүрээ улалзуулаад гүйж явна. Хоролмаа ч байна.  Хэдэн баячууд бүгд  Их хурал руу түрж  ороод ирсэн. Хөрөнгийн дарангуйлал гэдгийг  бодолцох ёстой, хаана хаанаа. Ерөнхий­лөгч саяхан  “Бид хэдэн баячууддаа хатуу хандаад байна” гэж  хэлж байна лээ.  Харин ч баячуудад хатуу шаардлага тавих ёстой. Цэвэр бизнес эрхлэх ёстой. Түүнээс тэд  Монголын газар нутаг, эрдэс баялгийг  худалдаж болохгүй. Олигархиуд гэж нэрлэдэг баячуудаа хазаарлахгүй  бол  тэд Монголоо худалдаж байна шүү дээ. Түүнийг зогсоох хэрэгтэй.

-Төрийн тэргүүнүүд, төрийн  өндөр алба хашиж байсан нэр бүхий  хүмүүс  уул уурхайтай ихээхэн холбоотой болчихсон, за­рим нь компани байгуулан ажиллаж байгааг та юу гэж боддог вэ?

-Ярихад их эвгүй сэдэв, сэжгийн сэдэв. Монгол төрийн тэргүүн байсан хүмүүс, Монголын ард түмний тэр их хайр хүндэтгэлийг хүлээж байсан хүмүүс харийнхны өмнө очиж бөхөлзөх юм уу, эсвэл мөнгөний хойноос хөөцөлдөж явна гэж бо­доход үнэхээр эвгүй санагд­даг. Хуулиар зохицуулж, шийдчихмээр юм. Монгол Улсын  Ерөн­хийлөгч байсан хүмүүс насан туршдаа сайдын цалин авах, төрөөс орд харш бариулж авсан хү­мүүс шүү дээ. Ийм байтал юуны төлөө  тэгж явна вэ гэхэд харамсалтай байдаг. Миний санахад, монгол түмнийхээ эрх ашгийн төлөө үгээ хэлж,  улстөрд дараа  дараагийнхаа  хү­мүү­сийг төлөвшүүлэхэд оролцож явбал зүгээр санагдана.  Ерөнхийлөгч гэдэг тахиж  шүтдэг бур­хан ч биш, ард түмэн түү­нийг тахиж, долоох гэж сонгодоггүй. Ерөнхийлөг­чөө монгол түмэндээ үйлч­лээсэй, түмнийхээ төлөө зүтгээсэй гэж  сонгодог. Насан туршдаа Монго­лынхоо төлөө зүтгэж явбал хэрэгтэй. Түүний төлөө төрөөс цалин  өгч байгаа биз дээ.

-Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд байсан хүмүүс том орд харшид  тансаг амьдардаг бол та хүүхдүүд, ач зээ нарынхаа  хамт  суух юм. Танд элбэг дэлбэг  амьдрах боломж байсан байх. Яагаад болоогүй юм бэ?

-Би бизнес хийгээгүй. Монгол төрийнхөө нэрийг бодсон ч, Ерөнхий сайд байсан хүн наймаа хий­гээд явж таарахгүй. Би ингэж боддог. Яахав хүүхдүүд  маань ажил, амьдралын мөр хөөгөөд явж байна. Би Ерөнхий сайд байсан гээд төрөөс ганц өрөө байр аваагүй дээ.  Энэ байранд 1977 оны есдүгээр сард орсон. Түүнээс хойш 50 шахам жил амьдарч байна. Бага хүүтэйгээ, ач зээгээ хараад тавуулаа  байдаг. Хүнд сэтгэлийн тэжээл гол болохоос, эд хөрөнгө чухал биш. Сайхан унших ном­той, үзэх харах зүйлтэй байхад болох юм биш үү дээ. 

-Та ном шүтэх юм. Сүүлийн үед ном уншдаг хүн алга болжээ. Хүүхэд, залуусын материаллаг сонирхол давамгайлах юм?

-Ном их хэрэгтэй. Телевиз бол үзээд өнгөрөх юм. Ном ухаан өгнө. Ном­гүйгээр амьдарна гэвэл, телевиз, радио тэр ухаа­ныг өгдөггүй юм шүү дээ. Түмэн утга учрыг  тайлж, ухуулж, тайлбарлаж бич­сэн учраас ном бол агуу. Түүнгүйгээр амьдарч бо­лохгүй.

-Та нэг  ярилцлагадаа “Монголын төр үе үеийн Ерөнхий сайд нартаа халгаатай явж ирсэн”  гэж хэлсэн байсан. Амар сайдын  “Монголын төр зүтгэсэн хүндээ халгаатай” гэсэн үг бас бий. Та яагаад тэгж хэлсэн юм бэ?

-Би 17 дахь Ерөнхий сайд нь юм. Манайхан янз бүрээр тоолдог. Да лам Цэрэнчимэдийг Ерөнхий сайд байсан гэдэг. Бусдад хутгалуулж амь насаа алсдан хүн шүү дээ, тэр. Миний өмнөх 16 сайдаас хоёр нь хоёр ч удаа Ерөнхий сайдын албыг хашиж явсан. Жалханз хутагт хоёр удаа, Амар гуай  мөн хоёр удаа Ерөнхий сайдын албыг хашсан. 11 нь ямар нэгэн байдлаар бусдын гарт  амь үрэгдсэн.  Энэ бол үнэхээр харамсалтай түүх. Ерөнхий сайдуудаа золионд гаргасан гэх юм уу, хамгаалж чадаагүй гэх юм уу. Ийм асуудал байдаг. Би үүнийг 1992 оны нэгдүгээр сарын 20-ны орой  УИХ-ын чуул­ганд үг хэлэхдээ анх удаа  хэлсэн. Одоо ч гэсэн Ерөнхий сайд байсан хүмүүсийг анзаарч байхад янз бүрийн хувь тавилан хүлээж байна  уу даа  гэж боддог.

-Улстөрийн хэлмэг­дүүлэлтэд өртөж, шоронд хоригдсон МАХН-ын дар­га, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр мөн Ерөнхий сайдын албыг хашиж байсан хүний нэг. Түүний тухай та  ямар байр суурьтай байна?

-Авлигатай тэмцэх газар  авлигатай тэмцэх нэрийн дор энэ асуудлыг сөхөж Монголын нийгэмд ихээхэн шуугиан тарилаа. Шүүх хурал анх удаа мон­гол түмний өмнө нээлттэй болж, чухам юу яриад байгаа юм, яаж яриад байгаа юм бэ гэдгээ гэдэс дотортой нь гаргаж ард түмэндээ харууллаа. Түү­нээс надал төрсөн итгэл үнэмшил  юу вэ гэвэл, нийгмийнхээ халуун цу­сыг сорж байгаа жинхэнэ авлигачдыг гаргаж ирэхийн оронд   Н.Энхбаяр гэдэг хүнийг янз бүрийн жижиг, сажиг  зүйлээр ороож, өөрөөр хэлбэл золигт гаргах мая­гаар авлигачдыг хамгаалах үйл ажиллагаа явж байна уу гэж бодож байна. Жишээ нь Орос оронд  зэвсгийн худал­дааны асуудал хариуцаж байсан хүмүүсийг  бөө­нөөр нь  авч үзэж асуудлыг шийдэж байна. Аль ч төр, засгийн үед эргэлзээтэй асуудал гардаг.  Шийдэх асуудлууд байдаг. Жишээ нь,  Н.Энхбаярыг Ерөнхий сайд байхад Монголын газар нутгийн 40 хувийг лицензээр өгч байсан,  түүнийг шалгах тухай асуу­­дал байж болох жи­шээтэй. Түүнээс Н.Энх­баяр гэдэг хүнийг шалгахгүй гэсэн үг биш. Гэтэл тэр хүн дээр ямар асуудал аваачиж тохож вэ гэвэл, Солон­госоос ном ачуулсан, Японоос теле­визийн камер  авчирсан гэх мэтийн асуудлыг Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдад тохно гэдэг  дэндүү арчаагүй аргаар оролдож байна гэж бодож байна. Намайг  зарим нь Н.Энх­бая­рыг өмгөөлж байна, буриад нь буриадаа хамгааллаа  гэж ярьдаг.  Интернэтэд тэгж  бичсэн харагдсан. Гэвч, түүндээ гол биш юм. Ашигт малтмал, эрдэс баялгийн асуудал, улстөрийн хүч­нүү­дийн асуудлыг шалгах хэрэгтэй. Томоор шалгаж, олны өмнө гаргаж тавих хэрэгтэй.

-Н.Энхбаярын асууд­лыг Дээд шүүх эцэслэн шийднэ. Шударга шийдэж чадах болов уу?

-Хоёр шатны шүү хур­лаас харахад их  өрөв­дөлтэй  зүйл боллоо. Анхан шатны шүүх хурал ерөөсөө олон түмний өмнө жин­хэнэ ардчилсан шүүх биш, би түүнийг чинь Саг­сайдах гэж хэлээд авсан нэг тиймэрхүү л зүйл болсон. Өөрөөр хэлбэл, хэрэг тулган хүлээлгэх, шийтгэх нь гол асуудал болж  гарлаа шүү дээ. Харамсалтай нь  Нийслэ­лийн шүүх тэр чигээр нь  баталж гаргалаа. Гэрч байлцуулдаггүй, нотлох баримтуудыг шинжил­дэггүй ийм шүүхийг  ер нь яаж шүүх  гэж хэлэх юм бэ. Дээд шүүхийн хянал­тын шатны шүүхийн ху­вьд жаахан ухаалаг хан­даа­сай гэж бодож байна. Тийм чадвар байх нь уу, үгүй юу. Ер нь тэгээд Мон­голын шүүх яаж ажиллаж ирсэн бэ, одоо ямар байна вэ гэдгийг телевизийн шууд нэвт­рүүлэг олон нийтэд харуул­сан шүү дээ. Асуудал ингэж будлиад байх юм бол Монголын хүрээнээсээ гарч, НҮБ, олон улсын шүүхэд хүртэл  хэмжээнд  очихыг үгүйс­гэхгүй. Тэр хүргэчихэлгүй энд нь асуудлыг шудар­гаар шийдэж, гарц хайя гэвэл Дээд  шүүхэд боломж бий.

-Одоо асуултаа жаа­хан өөрчилье. Орон нутгийн сонгуулийн өнгийг та хэрхэн харж байна?

-Тар, засгийн эрхийг барьж байгаа АН-ын ху­вьд орон нутагт эрх барих нь зөв. Гэхдээ бусад намуудаа хаяж болохгүй. Жишээ нь, “Шударга ёс” эвсэл гэхэд Оюутогой, Тавантолгойд баримталж байгаа бодлого нь монголдоо хэрэгтэй, АН-д ч хэрэгтэй. Миний хувьд АН-ыг дэмжиж яв­даг. Тэднийгээ дэмжинэ.

-Сүүлийн үед аль ч намыг  биш, иргэдийг төлөөлж чадах иргэнээ сонгоё гэцгээх боллоо?

-Тэр бодууштай асуудал. Нэг багийн 100-гаад айл байлаа гэхэд  ах дүү садан, нэг голынхон байгаа. Тэднийг улстөрөөр сонгоно гэвэл утгагүй. Улстөр нь аймгаас цааш оролцохгүй байвал сайн. Иргэд өөрсдөө сумын Засаг даргаа сонгоод явах нь зүгээр.

-Та   ардчиллыг дэмждэг. Гэхдээ  АН-д төрөл төрөгсөд, хамаатан садан, найз нөхөд гээд өөрийнхөө хүрээний хэдэн хүнийг ИТХ-д нэр дэв­шүүлсэн  хүн  олон байна. Энэ ардчилал мөн гэж үү?

-Интернэтээр тийм юм харагдсан. Зарим дээр нь АН-ыг шүүмжилдэг, зарим нь муулдаг. Гэхдээ аль төрийн үед нэг зүйл байдаг. Чингис хааны мэргэн сургаальд байдаг шүү дээ “Арслан мэт ноёныг бар мэт  түшмэл дагана” гэж. Тэгээд барыг нь ирвэс дагаад, ирвэсийг нь чоно дагаад, хамгийн сүүлд чоно мэт ноёдыг үнэг мэт түшмэл дагаж, үхлийн замаар орно гэж байдаг. Тэгэхээр ямар түшмэл яаж аашилж байна вэ гэдэгт төрийн хатуу хяналт байх ёстой. Түүн­дээ улстөрийн хүчнүүд анхаарахгүй бол  болохгүй. Хамаатан, са­дан­гаа төрд татаж оруулж тэдэнтэйгээ нийлнэ гэдэг хэзээ ч сайн үр дүнд хүр­гэдэггүй. Үүнийг нөхдүүд анхаараа­сай. Энэ тухай би өмнө нь ч ярьж байсан. Одоо ч хэлье. Ардчилсан хөдөл­гөөнд ах дүү саднаараа оролцож яваад, тэд нь хүчтэй дэмжиж байсан хүмүүс байх. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Кен­нидийн үед төрсөн дүү  Роберт Кенниди нь  хууль зүйн сайд байсан шүү дээ. Тэд хоёулаа улстөрийн том зүтгэлтэн байсан. Түүний жишгээр монголд тийм зүйл байхыг үгүйс­гэхгүй. Тэгэхдээ би дарга боллоо, миний хамаатан дарга болох ёстой гэвэл  сайн зүйлд хүргэхгүй.

-Монголын ард түмэн  аливаа асуудлаар таныг нэлээд нуруутай үг хэлэх болов уу гэж  харж, хүлээдэг.Манай сониноор дамжуулж  юу хэлэх бол?

-Бид хүнд сорилт туулж, ардчилсан замыг сонгосон. Одоо тэр замаа­раа явж байна. Гэхдээ ганц монголоос ч биш дэлхийн эдийн засгийн байдлаас хамаарч, бидэнд учрах бэрхшээл олон бий. Монголын эдийн засагт  одоо их том сорилт тулгарч байна. Энэ үед бүгдээрээ улс орныхоо эзэн гэсэн байр суурьнаас  амьдрал­даа хандаж, хүн болгон өөрсдийн хариуцлагыг дээшлүүлэхийн төлөө зүтгэвэл бид цаашаа улам урагшилж чадна. Энэ жил Чингис хааны маань мэндэлсэн 850 жил, тэр их үйл бүтээсэн хүнийг дурсч, өөрсдийн урам зоригийг бадрааж, хүчээ нэмж байна. Энэ замаараа цаашид замнах болтугай.