Б.СОЛОНГО
Манай улсад далайн үйл ажиллагаа эрхлэх албан ёсны газар байгуулагдсан нь 2007 он. Зам, тээврийн яамны Далайн захиргааны дарга Х.Энхбаатартай энэ салбарын талаар ярилцлаа.
-Далайд гарцгүй орны хувьд гадаад далайг ашиглах тухай санаа, сэдэл хэдийнээс бий болсон бэ. Одоо гадаад далайд манай далбаа бүхий хэдэн онгоц байна?
-Одоогоор байнгын бүртгэлтэй 313 онгоц Монголын далбааг ашиглан тээвэр хийж байгаа. Нийт даац нь 620915 тонн. “Далайд гарцгүй улсуудын далбаагаа мандуулах эрхийг хүлээн зөвшөөрөх тухай” 1921 оны Барселоны тунхаглал, “Далайд гарцгүй улс орнуудын дамжин өнгөрөх тээврийн тухай” 1965 оны Олон улсын конвенци байдаг. Уг конвенцэд 1976 онд Монгол Улс нэгдэн орсон. Ингэснээр бидэнд далайн баялаг ашиглах, олон улсын худалдааны тээврийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх зүйн орчин бүрдсэн гэж хэлж болно. Гэвч тухайн үеийн нийгэмд хүмүүсийн сэтгэхүйд далай гэсэн ойлголт муу байлаа шүү дээ. Хэдийгээр далайг ашиглах боломж бүрдсэн хэдий ч олон жил хөөцөлдсөн юм. Одоо Сингапурт бүртгэлийн төв маань ажиллаж байна.
-Сая 313 онгоцтой гэлээ, энэ талаар дэлгэрэнгүй танилцуулаач?
-2003 оны хоёрдугаар сарын 12-ны өдрөөс хөлөг онгоц бүртгэх үйл ажиллагааг албан ёсоор эхлүүлсэн юм. Монгол Улс өөрийн гэсэн хөлөг онгоцгүй, гадаад далайд гарцгүй учир нээлттэй бүртгэл хийхээс өөр аргагүй. Өнөөдрийг хүртэл дэлхийн 30-аад орны нийт 2112 хөлөг онгоцыг нээлттэй бүртгэлд бүртгэсэн. Байнгын бүртгэлд өнгөрсөн сарын байдлаар задгай ачаа болон чингэлэг тээвэрлэдэг 313 хөлөг онгоцонд Төрийн далбаа мандуулах эрхийн гэрчилгээг олгосон байна.
-Хичнээн тоннын даацтай онгоцууд байдаг вэ. Манай далбаатай онгоц аль улсад олон байна?
-Одоогоор нийт 24 орны 313 хөлөг онгоц байна. Энэ дундаа хамгийн их даацтай нь 35911 тоннын даацтай AMC 03 онгоц, хамгийн багадаа 13 тоннын даацтай CREST онгоц, хамгийн залуу насжилттай нь 2012 оны KTG2, хамгийн өндөр настай нь 1966 оны MORSKOY-1 онгоц байна. Сингапурт манай бүртгэлийн төв байдаг болохоор тэр улсад хамгийн олон буюу 121 онгоц бүртгэлтэй байгаа. Малайзад 44, Вьетнамд 27 гэх мэт. Японд гэхэд л гурван онгоц бүртгэлтэй байна.
-Манайх Төрийн далбаагаа ашиглуулсныхаа төлөө ямар төлбөр авах вэ. Улсын төсөвт хэр орлого оруулсан бэ?
-Төлбөрийг олон улсын тогтоосон журмын дагуу авдаг. Бүртгэлийн хураамж, гэрчилгээний хураамж далайчдын гэрчилгээний хураамж, хөлөг онгоц саатуулагдсаны торгууль зэргээс манай улсад орлого ордог юм. 2003 оноос хойш улсын төсөвт 2.7 тэрбум төгрөгийн орлого оруулаад байна.
- Монголын далбаатай онгоцууд хар дансанд байдаг гэсэн мэдээлэл бий. Энэ нь ямар учиртай юм бэ?
-Тийм мэдээлэл гардаг. Ямар ч хөлөг онгоцыг боомтоос хөдлөхөөс өмнө хил, гаалийн ажилтнууд нарийвчлан шалгадаг. Тухайн боомтоос гараад өөр боомтод ирэх үед мөн л адил шалгана. Байнга үзлэг хийж байхад хар тамхи, зэвсэг тээвэрлэх зөрчил гарах боломжгүй юм. Харин техникийн талын зөрчлүүд илэрнэ. Энэ нь тухайн хөлөг онгоц галын хоргүй байх, ослын гэрлийн тэмдэггүй байх зэрэг жижиг зөрчлөөс болж боомтонд шалгалтын үеэр саатуулагддаг. Ийм саатуулалтын тоо их байх тусам бид хар дансанд бүртгэгддэг юм. Гэхдээ бид 2010 оноос эхлэн хар данснаас аль болох гарах төлөвлөгөөтэй ажиллаж байна. Үүний үр дүнд 2009 онд 39 онгоц, 2010 онд 39 онгоц, 2011 онд 24 онгоц, 2012 онд 10 онгоц саатуулагдсан байгаа нь хар данснаас гарах ажил бодит биелэлээ олоход ойрхон байгааг харуулж байна.
-Магадгүй Монгол Улсын бүртгэлтэй онгоц живсэн тохиолдолд хэн хариуцлага хүлээх вэ?
-Тээврийн үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа болохоор осол гарах нь бий. Энэ тохиолдолд далай бохирдохоос өмнө яаралтай татан авах шаардлагатай. Энэ үйл ажиллагаанд зарцуулах хөрөнгө мөнгийг урьдчилан тооцож тухайн хөлөг онгоц заавал даатгуулсан байх шаардлагатай. Иймээс далайн захиргааны зүгээс нэмэлт зардал гардаггүй.
-Манай улс далайн тээвэр хийх боломж хэзээ бүрдэх бол?
-Бид гадаад далайд тээврийн чиглэлээр БНСУ-тай хамтран ажиллах судалгаа хийж байна. Зарим нэг зайлшгүй эхлэн орох конвенциудад Монгол Улс нэгдвэл бүрэн боломжтой. Судалгааны ажил эрчимтэй үргэлжилж байна. Мөн ОХУ-тай загас агнуурын квот ашиглахаар ярилцаж байгаа. Цаашид далайн бодлогыг илүү далайцтай, өргөн болговол бид илүү орлого олох боломж бий.
-Монгол Улс далайн боомттой болох боломжтой юу?
-Бид энэ талаар судлаж, тодорхой санамж бичгүүдийг байгуулсан. Тухайлбал, Хятадын Тяньжин хотын Бинхай шинэ дүүрэгтэй хамтран ажиллаж байна. Мөн Хятадын Жинжөү, Солонгосын Пёонгтаик, Дандонг, Итали улсын Генова боомтуудтай хамтран ажиллах санамж бичигтэй. Манай уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг өөрийн улсаар гаргах, мөн худалдан авах сонирхол Хятад, Солонгос, Европт байгаа учир боомтын үйл ажиллагаа өргөжих бүрэн боломжтой гэж харж байгаа.
