Б.ГАРЬД

Хууль тогтоогчид эзэн Чингисийн төрсөн өдрийг тогтоов. Мэдээж хэрэг, хэсэг эрдэмтний тусламж­тайгаар л даа. Монголын нүүрийг ганц тахалдаг Чингис хаан 1162 оны арваннэгдүгээр сарын 14-нд төржээ. Энэ өдөр бүх нийтээрээ амрах талаар УИХ бараг шийдчихэв.  Үүнээс хойш жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 14-нийг “Монголын бахар­халт өдөр” хэмээн нэрий­дэх болох нь.

Хэдэн зуун дамнан судалсан ч эцэслэн тог­тоож чадаагүй байсан Чингис судлалын нэгэн томоохон бүлэгт Ерөн­хийлөгч Ц.Элбэгдоржийн санаачилгаар манай хууль тогтоогчид цэг хатгаж чадлаа.

Төрснөөс нь хойш 850 жил өнгөрч байгаа энэхүү суут хүний төрсөн өдрийг өдийг хүртэл олоод тогтоо­чихож чаддаггүй, манай эрдэмтэд юутай мунхаг.

Жил шахмын өмнө Чингис хааны ойг тэм­дэглэх Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч байв. Зар­лигийн дараахан Ерөн­хий­лөгчийн зөвлөх Р.Болд олон эрдэмтнийг цуглуу­лан Чингисийн төрсөн өдрийг олж тогтоох нарийн төвөгтэй ажлыг эхлүүл­жээ.Тэд хэлэлцэж. Зөвлөх Р.Болд өгүүлрүүн “Тэмүү­жиний төрсөн он, сар, өдрийн тухай XIII-XIV зууны өмнөх үеийн Мон­гол, Перс, Хятад зэрэг хэлээр бичигдсэн монгол сурвалжуудад өгүүлсэн нь бий. Монгол сурвалж бич­гүүдийн мэдээ зангийг түшиглэн Тэмүүжиний мэндэлсэн огнооны талаар авч хэлэлцэх бололцоотой юм. Тэмүүжиний мэндэл­сэн сар, өдрийн тухай сур­валж бичгүүдийн мэдээ заалтуудыг харьцуулан үзэхэд ерөнхийдөө өвлийн тэргүүн болоод зуны эхэн сар гэсэн хоёр хандлага ажиглагддаг юм билээ” гэвэл профессор Ш.Чой­маа тосгуулан авч “Яахын аргагүй бид Чингис хааны унасан газар, угаасан ус, гал голомтыг сахин суугаа монголчууд. Монголын нууц товчоонд он өдөр өдөр тавиагүй боловч давхар мэдээлэл агуулагдаж бай­на. Тэр цагийн монгол­чууд агт морь таргалсан, нум хатуурсан үеийг таа­руулж гадагшаа дайн хий­дэг байсан. Энэ мөч яахын аргагүй намрын адаг, эс­вэл өвлийн эхэн сар байх ёстой. Жамбалдоржийн “Болор толь”, Ордосын түүхч Гончигжавын “Сувд эрхи”, мөн “Хөх түүх”-д өвлийн тэргүүн сарын шинийн 1-нд төрсөн гэж тов тодорхой байгаа. Бас Оросын Санкт Петрбургт хадгалагдаж байгаа эх сурвалжаас Цэвээн гуайн 1910 онд хуулж ирсэн ба­римтад яахын аргагүй өв­лийн тэргүүн сарын ши­нийн 3-нд мялаагуудын хурим хийдэг гэсэн бай­сан” хэмээв.

Дараа нь доктор Г.Аким “Ш.Чоймаа баг­шийн хэлж байгаа зөв л дөө” хэмээн дэмжиж, түү­нийг залгуулан зохиолч, сэтгүүлч Л.Пүрэвдорж “Өв­лийн эхэн сарын ши­нийн 3-нд угаалга тайлга, мялаагуудын хурим хий­жээ гэдгийг түүхэн сур­валжийн ихэнхид тэмдэг­лэсэн байгаа юм” гэж дэмнэжээ.

Харин түүхч, судлаач Н.Нагаанбуу “Монгол­чууд өөрсдийн улирлын цаг тоололтой байсан. Би 2005 онд Монголын цаг тооллын тухай ном гар­гасан. Академич Ч.Далай гуай редакторласан. Дун­дад зууны Монголын түүх их гажуудсан. Сая Ш.Чой­маа багш хэлж байна. Таны аравдугаар сар гэдэг чинь буруу. Тэр аравдугаар сард чинь аагим халуун байсан гэж эх сурвалжууд хэлээд байна. Монголчуу­дын он тооллоор намар есдүгээр сард цагаалж байсан гэдэг. Ганцхан зүйлийг хэлэхэд, эртний монгол тооллоор Чингис хаан өвлийн эхэн сарын шинийн 1-нд төрсөн нь үнэн. Одоогийнхоор ар­ван­хоёрдугаар сарын 21-нд төрсөн” гэдгийг тайл­барлав.

Араас нь доктор Х.Шаг­дар “Н.Нагаанбуу эд нар гайгүй сайн судал­гаа хийсэн гэдэгт би итгэж байна. Яагаад гэхээр үйл явдал тэр цаг үе дээр буу­гаад байгаа юм” гэхэд академич Ш.Бира “Би бээр Их хааны төрсөн он, сар, өдрийг тусгайлан суд­лаагүй. Оныг бол тогтоож болно. Харин өдрийн бол ярвигтай. Төрөөс ёсчло­хын тулд ойролцоогоор тогтоож болно. Тэр их хүнийг дурсан санаж, мэн­дэлсэн өдрийг нь тэм­дэглэж байх үүднээс бид тодорхой өдөр тохироод тогтож болно. Ийм турш­лагыг дэлхийн бусад түү­хэн хүмүүсийн мэндэлсэн өдрийг тогтооход хэрэглэ­сэн нь бий” хэмээн тайл­барлан сургав.

 Эцэст нь ШУА-ийн ерөнхийлөгч Б.Энхтүв­шин “Эзэн богд Чингис хааны төрсөн сар өдрийг тогтооход түүхэн барим­туудад нь өнөөг хүртэл тодорхой тэмдэглэгдэж ирсэнгүй. Тиймээс үйл явц, нүүдэлчин монгол­чуудын зан заншил, уламж­лал, шашин шүтлэг олон зүйлтэй харгалзуулж, уялдуулж шийдэх асуудал. Өвлийн тэргүүн сар хэ­мээн тогтох байх хэмээн найдаж байна” гэсэн са­нал нэмэрлэхэд Ерөнхий­лөгчийн зөвлөх Р.Болд “Бидний өнөөдрийн хэ­лэл­цүүлгээс манай иргэд Эзэн хааны мэндэлсэн цаг хугацааны тухай тодорхой хэмжээний мэдлэгтэй бол­сон болов уу хэмээн найдаж байна” гэснээр уг ярилцлага, хэлэлцүүлгийг товчилжээ.

Өдгөө УИХ-аар хэлэл­цэн шийдэж буй Чингис хааны төрсөн өдрийг тог­тоо­сон нь эндээс эхтэй.

Харин түүхийн эх сур­валж дээрх эрдэмтдийн хэлсэн ярьсан, оноосон баталсныг үгүйсгэдэг аж. Ардчилсан төрийн үед ал­бан ёсны болоогүй боло­хоос Хубилай сэцэн хааны үеэс төрийн дөрвөн тайлга, дөрөвдүгээр сарын 16 буюу зуны тэргүүн сарын 16-ны улаан тэргэл өдөр гэдгээр Чингис хааны мэндэлсэн өдрийг тэмдэглэдэг бай­жээ. Мөн Лу “Алтан товч”-оос хойшхи түүхэн сур­вал­жуудад “...зуны тэр­гүүн сарын улаан тэргэл өд­рийн морин цагт...” хэ­мээн тэмдэглэсэн нь бий.

Ийн түүхийн элдэв ну­га­чаа, үнэн худлын зааг үгүйн дундаас Их хааны төрсөн өдрийн энэ төрийн үед олоод тогтоочихов. Бахархах уу, гайхах уу, эсвэл эсэргүүцэх үү гэдгээ үл мэднэ.

Төрөөс төлөвлөсөн нь биднийг бахарх гэжээ. Гэхдээ зөв, буруу алийг нь ч мэдэхгүй. Ийм ойлголт­той байгаагаа олон ги­шүүн нуусангүй. Кнопоо дарцгааж л орхино лээ. Эс ойлгосон ч олонхиороо шийддэг зарчмаар Эзэн Чингисийн төрсөн өдрийг тогтоогоод баталж орхилоо.

Одоо ганцхан ажил үлдэв. Улсын бүртгэлийн газрын шинэ дарга нар хууль тогтоогчдын баталс­ныг баталгаажуулах ёстой болох нь. Хүн бүрт тараа­гаад, дуусах дөхөж байгаа цахим үнэмлэхээсээ ганц ширхэгийг Чингис хаан­даа зориулна гэсэн үг. Иргэний үнэмлэхтэй бол­гох бол төрсний гэрчилгээ нь байх учиртай. “Эцэг: Боржигон овгийн Бартан­баатарын Есүхэй. Эх: Олхонууд овгийн Дэй сэцэний Өүлэн. Хүүхдийн нэр: Есүхэйн Тэмүүжин. Төрсөн газар: Онон мөр­ний хөвөө, Дэлүүн болдог. Бүртгэсэн газар: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, УИХ-ын эрхэм гишүүд. 2012.11.01” гээд л төрсний гэчилгээ бэлэн болно. Регистрийн дугаар гэж ярвигтай юм бий. Гэхдээ амархан. Дэлүүн бол­до­гийг товчлоод  ДБ 62111401 гээд л болчих нь тэр.

Харин иргэний үнэм­лэх дээр Боржигон овогт Есүхэйн Чингис гэсэн нэр байж таарна. Ингэж л сая нэг Чингис хаан албан ёсоор Монголынх болно. Энэ ажлыг яаравчлахгүй бол өнөөх гайхал хятадууд Чингис хаанд маань аль хэдийнэ дотор газрынхаа иргэний үнэмлэхийг өгөөд, аягүйдвэл Хята­дынх гээд ЮНЕСКО-д бүртгүүлчихсэн байхыг ч үгүйсгэхгүй.

Цахим үнэмлэх дээр бичих бүх зүйлийг нэгэнт тогтоочихлоо. Ерөөсөө л Чингис хаандаа цахим үнэмлэх олгоё.