С.ЦЭЦЭГМАА
Уянга сумын Намнансүрэнгийн нэрэмжит бүрэн дунд сургуулийн захирал Б.Баярмагнайтай ярилцлаа.
-Уянга сум аймагтаа нэлээд томд ордог. Танай сургуулийг аймгийн ууган сургууль гэдэг. Ямар онцлогтой сургууль вэ?
-Манай сургууль Өвөрхангай аймгийн анхны сургууль. Уугуул сургууль гэдгийг ярихын тулд нэлээд түүх өгүүлэх болж байгаа юм. Өнгөрсөн 2011-2012 оны хичээлийн жилд манай аймаг Орчин цагийн боловсролын байгууллага үүсч хөгжсөний 90 жилийн ой тэмдэглэсэн. Энэ ой манай сургуультай салшгүй холбоотой. Өвөрхангай аймагт анхны тэнхим 1922 онд одоогийн Хайрхандулаан сумын Өндөр шил гэдэг газар үүссэн. Хайрхандулааны нутаг гээд байгаа болохоос дээхэн үед Ханхөгшин уулын хошуу гэж ярьдаг байсан. Тэр хошуунд үүссэн тэнхим маань явсаар манай сургуулийн анхны суурь болсон учиртай юм. Тэр тэнхим хичээллэж байгаад 1925 онд манай сумын төвөөс урагшаагаа километр хүрэхгүй Таримал төвийн дэнжид анх төрийн сургууль болсон. Ингэснээр Уянга сумын бүрэн дунд сургууль болсон доо.
Сургуулийн онцлог гэвэл аймгийн анхны сургууль, мөн 1995 онд Намнансүрэнгийн нэрэмжит болсон. Өвөрхангай аймгийн анхны пионерийн бүлгэм, 1993 онд Өвөрхангай аймгийн анхны “Скаутын холбоо” байгуулагдаж байсан. Анхны гэсэн тодотгол, анхдагч олонтой. Анх үүсгэн байгуулсан Раш-Онолт багш маань Өвөрхангай аймгийн анхны гавьяат багш. Манай сургууль шиг олон гавьяат багштай сургууль бараг байхгүй байх. Манайх таван гавьяат багштай. Раш-Онолт, Пунцагдорж, Инжил, Батжаргал багш, 2009 онд намайг ажил аваад удаагүй байхад гавьяат багш болсон Баянжаргал гээд хүн байна. Мөн Нарантуяа гээд манай сумын уугуул Улаанбаатар хотод багшилдаг гавьяат багш бий. Мөн Уянга сумын уугуул Баяртогтох багш Монгол Улсын гавьяат багш болсон. Гавьяат багш нараас гадна хөдөлмөрийн баатар, бусад шинжлэх ухааны доктор, профессорууд олон төрж гарсан. Олон удаагийн төгсөгчидтэй, олон мянган шавь төрүүлсэн сайхан сургууль даа.
-90 жилийнхээ ойг ямар амжилтаар угтав даа?
-Бид бүхэн өнгөрсөн хичээлийн жил 90 жилийн ойгоо ажил хөдөлмөр, соёл, спорт урлагийн амжилт дүүрэн сайхан угтсан. 90 жилдээ зориулж олон төрлийн ажлыг хийж бүтээсэн. Өвөрхангай аймгаас сургууль болгоныг 90 жилийн ойг угтаж есөн бүтээлч ажил хийе гэсэн. Тухайлбал сургуулийнхаа түүхийн номыг Нямдорж багштайгаа хамтарч бичиж гаргасан. Сургуулийнхаа танилцуулга телевизийн нэвтрүүлэг бэлтгэж гаргасан. Сүлд дуутай болсон. Баянхонгор аймгийн хөгжимт драмын театрын дарга хөгжмийн зохиолч, соёлын тэргүүний ажилтан Г.Жанцансамбуу аяыг нь зохиож, манай сургуулийн захирал, багш байсан Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Н.Даваадаш шүлгийг нь бичсэн. Сүлд дуундаа клиптэй болсон. Шинээр есөн хичээлийн кабинет тохижуулж, гавьяат багш Баянжаргалынхаа нэрэмжит бүсийн математикийн олимпиад, шатрын тэмцээнийг зохион байгуулсан. Ахмад багш Нацагдоржийн нэрэмжит Өвөрхангай аймгийн шилдэг шатарчдын тэмцээнийг сумынхаа Засаг даргатай хамтран зохион байгуулж шатрын “Сайн ноён” клубтэй боллоо. Улсын аварга, олон улсын тэмцээнд амжилт гаргаж байсан шилдэг шатарчид ирж оролцсон. Ахмад багш нарынхаа туршлагыг намтартай нь эмхэтгэж, залуу багш нартаа зөвлөмж гаргасан. Зураг түүх өгүүлнэ гэсэн дөрвөн зурагт самбар гаргалаа. Манай сургуулийн дотуур байр аймгийн тэргүүний дотуур байр болсон. Албан бус сургалтын үйл ажиллагаагаар сүүлийн гурваас дөрвөн жил аймагтаа ажлаараа тэргүүлж яваад өнгөрсөн хичээлийн жилээс аймгийн тэргүүний албан бус сургалтын төв болсон. Өнгөрсөн 2011-2012 оны хичээлийн жилд сумын тэргүүний байгууллагаар шалгарсан. Манай сургууль “Дэлхийн зөн” олон улсын байгууллагатай хамтран “Хүүхдээс хүүхдэд” гэсэн эрүүл мэндийн төсөл хэрэгжүүлсэн. Үүнийхээ дагуу ЭМЯ-наас гаргасан Эрүүл мэндийг дэмжигч байгууллагыг шалгаруулах уралдаанд шалгарлаа. Сумын ахмадуудыг дэмжигч шилдэг байгууллагаар тодорлоо. Жил болгон Өвөрхангай аймгийн боловсрол, соёлын газраас зохион байгуулдаг, уламжлал болгон явуулдаг “Тоо бодож, оюунаа хөгжүүлье” математикийн ангийн олимпиадад бүс болон аймгийн аварга болсон. Математикийн хичээл манай сургуульд их сайн хөгжиж байгаа. Аймгийн хэмжээнд 30-аад сургууль байгаа түүний ердийн ангилалтай 10 гаруй сургуулиас аймгийн аварга сургууль болсон. Иймэрхүү сайхан амжилтууд байна. Багш сурагчдын хувьд олон сайхан амжилтууд байгаа. Боловсролын тэргүүний ажилтан тэмдгээр 20-иод хүн шагнагдсан. Бусад салбар, аймгийн болон, багш нарын холбоо, сумын шагналуудаар олон хүн шагнагдсан. Энэ нь манай сургуулийн багш, сурагчид маш сайн ажиллаж, сургуулийн ажил үйлс сайн байгаагийн нэг илрэл байх гэж бодож байна.
-Сурагчдын сурлагын чанарт хэрхэн анхаарч байна вэ?
-Бид бүхэн сурлагын чанарыг дээшлүүлэхэд олон шинэ санаачлага гарган ажиллаж байна. Миний хувьд 2009 оны аравдугаар сард сургуулийн захирлын ажлыг авсан. Ажлаа авснаасаа хойш хамгийн нэгд сурлагын стандарт хангалт гэдгийг ойлгож, түүний төлөө багш нараа, эцэг эхчүүд, сурагчдыг татан оролцуулахад санаачлага гарган ажиллаж байна.
Сурлагын чанарын хувьд сүүлийн гурван жилээр гаргасан статистик байгаа. 2009-2010 оны хичээлийн жилд манай сургалтын стандарт хангалт 69, 2010-2011 оны хичээлийн жилд 70.5, 2011-2012 оны хичээлийн жилд 71.9 хувьтай үндсэндээ сүүлийн гурван жилд байнга өсч сайжирч ирсэн. Бид бүхэн үүндээ урамшиж улам сайжруулахын төлөө ажиллаж байна. Сургуулиудыг хэмжих бас нэг гол үзүүлэлт бол 11 дүгээр анги төгссөн хүүхдүүдээс хэр олон хүүхэд их дээд сургуульд оров гэдэг үзүүлэлт сайн байгаа. 2008 онд элсэлтийн хувьд хойгуур 21-д байсан. 2009-2010 хичээлийн жилд 18-д, 2010-2011 хичээлийн жилд IV байранд орлоо. Стандарт сургалт, элсэлтийн амжилтыг дээшлүүлэхийн төлөө бид бүхэн янз бүрийн шинэ санаачлага гарган ажиллаж байна. Жишээлбэл Сурагч-эцэг эх-сургууль-мэргэжлийн багш нар дөрвөлсөн гэрээ хийж ажиллаж байна. Энэ үр өгөөжөө өгч байгаа.
Түүнээс гадна урамшуулах, дэмжих нэлээдгүй зүйлийг хийж байгаа. Тухайлбал, манай суманд уул уурхай, олон аж ахуйн нэгжүүд хандив тусламж, тэмцээн уралдааныг ивээн тэтгэхэд тусладаг. Элсэлтийн ерөнхий шалгалтад амжилттай сайн оролцож олон шавь нараа их дээд сургуульд оруулсан багш нарт цалингаас гадна урамшууллын мөнгө өгдөг. Доод тал нь 400.0 мянга дээшээ 2-3 сая төгрөг авах жишээтэй. Үүнийг сургуулийнхаа дотоод журманд тусгаж өгсөн. Энэ бас их хөшүүрэг болдог. Мөн давтлага, дугуйлан, сонгоныг дэмжиж олноор хичээллүүлдэг. Байр сууцны хувьд жаахан хангалт муутай байдаг хэдий ч аль болох бүх боломж, нөхцлөө дайчлан сонгон, дугуйлан, мэргэжлийн давтлагыг сайн явуулдаг. Олон цагаар, олон удаа давтлага хийж байгаа багш нарт цаанаас нь цалин мөнгө гэж олгодоггүй ч гэсэн сургуулиас дэмжлэг үзүүлж урамшууллын цалин олгодог. Энэ бүх амжилтыг гаргахад манай багш ажилчдын үүрэг маш их байгаа. Дээрээс нь сургалтын менежерүүд ажлаа маш сайн хийдэг гэдгийг хэлэхэд таатай байна.
-Багш нарынхаа мэдлэг боловсролыг хэрхэн дээшлүүлдэг вэ?
-Багш нарын мэргэжил, боловсролыг дээшлүүлэхэд сургуулийн захиргааны зүгээс анхаарч ажиллаж байгаа. Бага дунд боловсролын тухай хууль, аймгийн Засаг даргын захирамж, Боловсрол, соёлын газрын даргын өгсөн үүрэг чиглэлийн дагуу 2009 оноос хойш бүх багш нартаа аттестатчилал явуулаад мэргэжлийн бус багш нарыг ажлаас нь чөлөөлж, үндсэн мэргэжлийн багш нарыг ажлын байраар ханган ажиллаж байна. Энэ нь улсдаа ч, манай аймгийн хувьд сайшаагдаж байгаа зүйл. Сургууль төгсөж ирсэн хүмүүсээс мэргэжлийх нь дагуу Боловсрол, соёлын газраас шалгалт авдаг. Ах дүү хамаатан саднаа авчихлаа гэсэн хардлага, сэрдлэг төрөхгүй, хэл ам гарахгүй, дээрээс нь сурлага сайтай, боловсролын чанарыг сайжруулах, төгсөгчид өөрсдөө хичээл номондоо шамдаж, шалгалт өгч байж ажилтай болно шүү гэдэг утгаараа шамдан суралцах хөшүүрэг болж байгаа юм. Шинээр ажлын байр хүссэн, сургууль төгсөөд ирсэн бүх багш нараас Боловсрол, соёлын газраас сонгон шалгаруулалт авдаг. Түүнд тэнцсэн хүмүүсийг оноогоор байр эзлүүлж жагсаагаад өндөр оноо авсан хүмүүсээс сургуулийн захирлууд дутагдалтай байгаа багш нараа сонгож авдаг. Тэгэхээр хэл ам гарахгүй, хэн нэгнийг хэлмэгдүүлэх асуудал гарахгүй сайн талтай. Түүнээс гадна сонгож авсан багш нарын мэргэжил боловсролыг дээшлүүлэхийн тулд Улаанбаатар хотод болон бүс аймгийн төв, бусад сумдад мэргэжил боловсролыг дээшлүүлэх төрөл бүрийн сургалтад байнга хамруулдаг. Жил болгон Багшийн их сургууль дээр модуль сургалт гээд хичээл болгоноор мэргэжил дээшлүүлэх сургалт хичээллэдэг. Энэ сургалтад манай багш нар олноор хамрагддаг. Их хурлын сонгуульд нэр дэвшсэн, сонгогдсон хүмүүстээ хандаад багш нарын мэргэжил, боловсролыг дээшлүүлэхэд санхүүгийн тусламж үзүүлэхийг хүсдэг. Жилд хоёр удаа 20 гаруй багш сургалтад явдаг. Ажлын байран дээрээ хөгжих, суралцах, мэргэжлээ дээшлүүлэх бололцоог хангаж, Улаанбаатар хотоос мэргэжлийн доктор, профессор нарыг урьж сургалт хийлгэдэг. Саяхан Багшийн их сургуулиас “Амжилттай суралцахад ангиа хэрхэн зохион байгуулах вэ?” гэсэн сэдвээр багш нар ирж сургалт хийсэн. Багш нар маань өөрсдөө сургалтдаа анхаарч, идэвхитэй оролцдог.
-Орон нутагт “Үдийн цай хөтөлбөр” хэр хэрэгжиж байна?
-“Үдийн цай” хөтөлбөр үр өгөөжтэй сайн хөтөлбөр. Амьдралын боломж, бололцоо тааруу, өлсөж цангадаг, өглөө, өдөр хоосон сургуульдаа ирдэг хүүхдүүд олон байна. Энэ хүүхдүүдэд сургуульдаа гэдэс цатгалан сурахад их дэмжлэг үзүүлж байгаа. Амьдралд нүдээ олсон ажил болсон гэж үздэг. Манай сургууль улирал болгон сонгон шалгаруулалт зарладаг. Сонгон шалгаруулалтаар сумандаа болон аймагтаа Үдийн цай хөтөлбөр нийлүүлэх компаниуд ирж оролцдог. Манайх тусдаа ажлын хэсэг байгуулаад зөвхөн манай сургуулиас биш сумаас сонгон шалгаруулах үнэлгээний комисс байгуулагдан ажилладаг. Өвөрхангай аймгийн Иргэний нийгэм ТББ-тай хамтарч хэрэгжүүлж, иргэд, эцэг эхчүүдийг оролцуулж, хяналтыг сайжруулахад хамтарч ажилладаг. Сүүлийн гурван жил манайх “Үдийн цай” хөтөлбөрийг сайн хэрэгжүүллээ гэж үзэж байгаа. Яагаад гэхээр манай сургуулийн сурагчдад өгдөг үдийн цайны хоолны цэс нь Өвөрхангай аймгийн жишиг цэс болж сонинд гарч бусад сургууль үүнээс санаа авах хэрэгтэй гэж үнэлэгдлээ. Бүх илчлэг, норм норматив, тухайн хүүхдэд 400 төгрөгөнд өгч байгаа бүтээгдэхүүн маань хичнээн калорийн илчлэгтэй вэ, ямар бүтээгдэхүүнд хүүхдэд хэрэгтэй байгааг нарийвчилж гаргасан хоолны цэс байдаг л даа. Бид бүхэн компанийг сонгодоггүй бүтээгдэхүүнийг сонгон шалгаруулдаг. Ариун цэвэр, эрүүл ахуйн хувьд чанарын өндөр төвшинд ажиллаж ирсэн. Энэ хичээлийн жилээс “Үдийн цай” хөтөлбөрөө сургуулийнхаа гал тогоог өргөжүүлж өөрсдөө хийж эхэлж байгаа. Он гараад төсөв мөнгөний асуудал шийдэгдээд гайгүй болоод ирвэл үдийн хоол болгох зорилт тавиад байна.
-Дотуур байранд эцэг, эхээс нь мах цагааг нь авдаг гээд янз бүрийн байдлаар зохион байгуулж ирсэн. Одоо дотуур байрны хүүхдийн хоол хүнсийг яаж шийдэж байна вэ?
-Сурагчдын дотуур байрны хувьд хүүхдийн тоо цөөхөн. Дээхэн үедээ маш олон хүүхэдтэй байсан. Одоо хүүхдүүд дотуур байранд суух нь багассан. Одоогоор 70 шахам хүүхэд байна. Дотуур байрны хүүхдүүд сэтгэл дүүрэн амьдарч сургуульдаа суралцах боломж бололцоог олгохын төлөө их анхаарч ажилладаг. Үүний үр дүнд манай сургуулийн дотуур байр аймгийн тэргүүний дотуур байр болсон. Дотуур байрны барилга 1980-аад оны үед баригдсан фанеран байшин. Их засвар, урсгал засвар огт хийгдээгүй явсан. Сургууль болон дотуур байрны багш санаачлага гарган 2008 оноос хойш олон улсын төсөл хөтөлбөр, олон улсын байгууллагуудад төсөл бичиж, дотуур байраа тохижуулах, материаллаг баазыг сайжруулахаар олон байгууллагад хандсанаар нэлээд хэдэн төсөл хөтөлбөр хэрэгжиж материаллаг бааз, орчин нөхцлөө сайжруулсан. Манай дотуур байрны нэг онцлог хүүхдүүдтэйгээ сайн ажилладаг. Хүүхдүүд байрандаа дүрэмт хувцастай, эцэг эхчүүдтэй маш сайн холбоо харилцаатай ажилладаг. Намар хүүхдээ өгөхөөр ирэхэд эцэг эхчүүдээс мах, гурил авах асуудал байхгүй. Харин хүүхдийнхээ нь амьдрах тасгийг гэрт нь байгаа юм шиг гэрийн нөхцөлд ойртуулж тохижуулж болно гэдэг. Эцэг эхчүүд гэрээсээ хивс, эсвэл сайхан монгол ширдэг авчраад миний хүүхэд энд байх юм чинь гээд дулаахан тохитой байлгаад хавар сургууль тарахаар буцаагаад аваад явах жишээтэй. Ямар ч гэсэн эцэг эхчүүд сургуульд биш хүүхдүүдийнхээ аятай таатай амьдрах нөхцөл бололцоонд хамтарч ажилладаг. Гал тогооны ажилчдад хагас бүтэн сайн өдөр гэж байхгүй ачаалал ихтэй. Төсөв мөнгөний хувьд бага зэргийн хүндрэл бий. Жишээлбэл дотуур байрны хүүхдийн хоолны мөнгө хүрдэггүй. Нэг хүүхдийн нэг өдрийн хоолны мөнгө мянга хэдэн төгрөг л байгаа. Түүгээр өдөрт гурван удаа хооллох болж байгаа. Хөдөө гадаагүй махны үнэ өндөр байна. Төсөвт хоолны мөнгө гээд тусдаа зүйл анги байдаг. Хоолны мөнгийг дотуур байрны хүүхдийн мах, гурил будаа, элсэн чихэр, давс гээд бүх төрлийн юманд хувааж өгөх болдог. Гэтэл махандаа өгөөд хүрэхгүй шахам, цаана нь гурил будаа бусад зүйлээ яах вэ. Байрны хүүхдүүд гэртээ байгаа шиг сайхан хоол идэж чадахгүй болчихоод байгаа. Бид бүхэн яаж ийж байгаад хүргэх гэж хичээж байна. Энэ бол цаашид анхаарах ёстой зүйл. Үүнээс гадна хуучин төсөв хоорондоо гүйж болдог байсан. Тухайлбал, гэрэл цахилгаан ч юмуу өөр илүү байгаа мөнгийг хоолны мөнгөнд заримыг гүйлгэж болдог байсан бол одоо боломжгүй болсон. Гэхдээ бид ямар ч гэсэн түмний үр хүүхдийг өлсгөхгүй, цангаахгүй, сургуульдаа боловсрол олж авах бүх боломжийг хангахын төлөө ажиллаж байна даа.
-Танайх хэдэн ээлжээр хичээллэж байгаа вэ?
-Манай сургуулийн хувьд сурлага, хөдөлмөрөөс гадна, сургуулийнхаа материаллаг бааз, сургалтын таатай орчин бүрдүүлэхэд идэвх зүтгэл гарган ажиллаж байна. Одоогоор сургуулийн хичээлийн хоёр байр, дотуур байраар ашиглаж байсан нэг байраа хичээлийн байр болгож гурван ээлжээр хичээллэж байсан хүндрэлтэй асуудлаа шийдэж хоёр ээлжээр хичээллэж байна. Шинээр 640 хүүхдийн хүчин чадалтай сургуулийн барилгын ажил 90 гаруй хувьтай байна. Оны босгон дээр шинэ хичээлийн байр ашиглалтад орж бид бүхэн байр сууцны хүндрэлтэй асуудлаас гарах гэж байгаа. Шинэ хичээлийн байр маань тусдаа спорт заалтай, орчин үеийн сургалт хүмүүжлийн үйл ажиллагаа явуулах боломжтой сайхан барилга баригдаж байгаа. Одоо хичээллэж байгаа энэ байр нийтдээ 320 хүүхдийн хүчин чадалтай. Бага анги нь тусдаа 180 хүүхдийн хүчин чадалтай үйл ажиллагаа явуулдаг. Үндсэндээ 500-гаад хүүхдийн хүчин чадалтай барилгад 1500 гаруй сурагчидтай үйл ажиллагаа явуулж байна.
Дашрамд хэлэхэд өнгөрсөн хугацаанд олон зүйл хийсний заримаас дурдвал манай сургууль дэргэдээ зуны амралтаар багш сурагчдын амралт зуслан ажиллуулсан. Өвөрхангай аймгийн хэмжээнд үнэлэгдэж, хүмүүсийн таашаалыг хүлээж байгаа. Тэнд багш ажиллагсад ажлын байраар хангагдах, тэдний нийгмийн асуудлыг шийдэх, хүмүүсээ амраах таатай сайхан нөхцөл бүрдэж, амралтан дээрээ багш сурагчиддаа зориулж англи хэлний мэдлэг, мэдээлэл зүйн хичээлээр багш нар сургалт хийдэг уламжлал тогтоод улам цаашаа өргөжүүлж байна. Манай сургууль туслах аж ахуйгаа бэхжүүлж жил бүр төмс тарьдаг. Сургуульдаа өөрийн гэсэн микро автобустай болсон. Сургуулийн хувьд Монголын цахилгаан холбоо компанийн “Миком” интернет сүлжээг хичээлийнхээ байранд бүгдэд оруулаад вайрелесээр сургуульдаа цацаад багш сурагчид утасгүй интернетэд чөлөөтэй орох боломжоор бүрдлээ. Коридор, хичээлийн байранд камер суулгаж, аюулгүй ажиллагаа, хяналтыг шийдсэн зэрэг олон ажлыг хийлээ. Анги танхимаа тохижуулж, багш хөгжлийн төвөө бүрдүүлсэн, компьютер техник хангамжаар хангасан гээд олон зүйл бий.
Манай сургууль аймгийн “Мэдээлэл, харилцаа холбооны жишиг төв” болохоор зорилт тавиад БСШУЯ-наас санхүүжигдэн, аймгийн Боловсрол, соёлын газраас дэмжин ажиллаж байна.
