Ч.ОЛДОХ
Дэлхийн шинжлэх ухааны академийн гишүүн, академич Б.Чадраатай ярилцлаа.
-Дэлхийн шинжлэх ухааны академийн чуулган БНХАУ-ын Тянжин хотноо болсон. Энэ академийн жинхэнэ гишүүн, монголоо төлөөлж оролцсон эрдэмтний хувьд тус чуулганаар хэлэлцсэн сонирхолтой асуудал, гарсан шийдвэрийн тухай манай уншигчидтай хуваалцана уу?
-Хөгжиж буй ертөнцийн Шинжлэх ухааны академи гэж нэрлэгдэж ирсэн Дэлхийн ШУА-ийн их чуулган ихээхэн сонирхолтой боллоо. Чуулганд БНХАУ-ын ерөнхийлөгч Ху Жинтао оролцож үг хэлсэн. Тэрээр өөрийн улсын шинжлэх ухааны үүргийг тодорхойлж хэлэхдээ “Шинжлэх ухаан нь Хятад улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг хурдасгагч, урагш чирэгч хөдөлгүүр болж байна” гэдгийг онцолсон нь чуулганд оролцогчдын анхаарлыг ихээхэн татлаа. Мөн тэрээр “2006 онд Хятадын шинжлэх ухаан технологийг 2020 он хүртэл хөгжүүлэх төлөвлөгөөг боловсруулж баталсан. Энэ төлөвлөгөөгөөр манай улс дэлхийд тэргүүлэх орны нэг болох юм. Энэ зорилтыг БНХАУ-ын ШУА улс орны шинжлэх ухаан технологийн төв байгууллагын хувьд амжилттай биелүүлж байна” гэж дүгнэн хэлсэн. Өнөөдөр дэлхий нийт Хятадын эдийн засгийг анхааран ажиглаж байна. Үнэхээр ч тэндээс зөвхөн ажиглаж хараад зогсохгүй сонирхолтой дүгнэлт, шинжлэх ухааны гаргалгаануудыг хийж болохоор байна.
-Чуулганаар Хятадын шинжлэх ухааныг ихээхэн үнэлсэн гэдэг нь анзаарагдаж байна. Өнөөдөр Хятадын ШУА ямар хүрээг хамарч, судалгаа шинжилгээ хийж байгааг сонирхуулаач?
-Бас нэг анхаарах зүйл бол Дэлхийн ШУА-ийн их чуулганаас БНХАУ-ын ШУА-ийн ерөнхийлөгч Бай Чунлийг академийнхаа ерөнхийлөгчөөр сонгосон нь дэлхийн эрдмийн хамт олноос Хятадын шинжлэх ухааны ололтыг өндөр үнэлсэн бас том үнэлгээ боллоо. Өнөөдөр БНХАУ-ын ШУА-ийн 100 гаруй хүрээлэн, 12 салбар, 100 гаруй үндэсний түлхүүр лабораториуд, үндэсний технологийн судалгааны төвүүдэд 60,000 эрдэм шинжилгээний ажилчин ажиллаж байна. Тэд цөмийн эгэл бөөмсөөс сансрын уудам хүртэлх орон зайд болж буй үзэгдлүүд, цоо шинэ техник технологийг бүтээх нарийн судалгааны ажил хийж байна.
-Тэрхүү маш нарийн судалгааг хийхэд эдийн засгийн ямар боломж, санхүүжилтийг шаарддаг бол. Нөгөө талаар, Хятадын шинжлэх ухааны гол зорилт юунд чиглэгддэг юм бол?
-2012 оны байдлаар БНХАУ-ын ШУА-ийн санхүүжилт 36,18 тэрбум ам доллар болсон мэдээ байна. Үүний 10 хувь нь хөрөнгө оруулалт бөгөөд хөрөнгийн ихэнхийг Хятадын шинжлэх ухааны цөм судалгаагаар сонгож авсан биологи, эрчим хүч, сансрын технологи зэрэгт зарцуулдаг юм билээ. Шинжлэх ухааны академи нь Хятадын засгийн газрын гол зөвлөх байгууллага болж ажилладагаараа онцлог. Эрдэм шинжилгээний ажилчдын тоо жил бүр дундажаар 10 хувь өсч, 28000 судалгааны төсөл хэрэгжүүлж байна. Академийн гол зорилтын нэг нь өндөр авъяастай, чадварлаг залуу судлаачдыг бэлтгэх явдал гэж үздэг юм байна. Үүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд бүтэцдээ Хятадын ШУА-ийн дээд төвшний буюу төгсөлтийн дараах боловсрол олгох их сургууль мөн шинжлэх ухаан техникийн их сургуулиудыг байгуулан ажилладаг юм билээ. Оюутнууд мэргэжлийн хүрээлэнгүүдэд тусгай хөтөлбөрөөр хичээллэж дуусаад шинжлэх ухааны академийн хот, хөдөөгийн судалгааны төвүүдэд хуваарилагдан ажилладаг. Энэ сургуулиудад жил бүр 10 гаруй мянган оюутан шалгалт өгч элсдэг. Академи нь 727 академич гишүүдтэй. Тэд физик, математик, хими, биологи, анагаах ухаан, газрын шинжлэх ухаан, мэдээллийн технологийн гэсэн зургаан салбарт багтаж ажилладаг.
-Залуу судлаачдаа яаж бэлтгэдэг бол?
-Хятадын шинжлэх ухааны академи авъяасыг хөгжүүлэх, бий болгох тусгай хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж залуу судлаачдыг гадаадад явуулах, гадаадад ажиллаж байгаа өндөр мэргэжлийн залуу судлаачдыг эх орондоо ирүүлэх, гадаадын өндөр мэргэжилтнүүдийг урьж залуусыг дагалдуулан сургах зэрэг арга хэмжээг авч байна. Үүний тулд санхүүгээр дэмжих аргуудыг шийджээ. Тухайлбал, хүрээлэнгүүд нь эх орондоо ирсэн мэргэжилтнүүдэд сонирхсон албан тушаалыг нээлттэй хэлэлцэж олгох, байр орон сууц, хангалттай цалин хөлс олгох, судалгаа явуулах нөхцлөөр хангадаг. Залуусыг гадаадад явуулж сургахдаа ирэх, очих унааны зардал, жилийн 23,000-39,000 ам доллар олгоно. Гадаадын мэргэжилтэн ирүүлэх тохиолдолд замын зардал, байр, эмнэлгийн үйлчилгээ, даатгалаас гадна 157,000 ам доллар олгох, 500,000-700,000 ам долларын судалгаа явуулахад зарцуулах эрх өгөх зэрэг дэмжлэг үзүүлдэг юм билээ.
-Ингэхэд урд хөршийн шинжлэх ухааны багаж төхөөрөмжийн тухайд та юу хэлэх вэ?
- Хятадын шинжлэх ухааны академи “Өндөр шинжлэх ухааны” зориулалтаар ашигладаг багаж, төхөөрөмжийн 90 хувь орчмын эзэмшдэг. Энэ багаж төхөөрөмж, лабораториудад эрдмийн хүрээлэнгүүд, их сургуулиудын эрдэмтэн, профессорууд ажилладаг. Тухайлбал, Бээжин дэх электрон позитроны хурдасгагч, хэт дамжуулагчин токамак, Шанхай дахь цацрагийн синхротрон, нейтриныг судлах төхөөрөмж, 150 станц бүхий Хятадын экосистемийн судалгааны сүлжээг дурдаж болно. Мөн эрдэм шинжилгээний 267 төрлийн сэтгүүл хэвлүүлдэг юм байна. Шинжлэх ухааны академи нь шинжлэх ухаан технологийн үр дүнг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдгийг Хятадын шинжлэх ухаан технологийн үйлдвэрийн анхны парк, анхны шинжлэх ухаан технологийн хувийн үйлдвэр, “Леново” компьютерийн үйлдвэрийг үүсгэж байгуулсан болон 29 технологи дамжуулах төв, инкубатор, шинжлэх ухааны технологийн найман парк, 250 хамтарсан судалгааны нэгжүүдийг байгуулснаас харж болно. Ганцхан тоо хэлэхэд, тэд 2011 онд 1800 технологийг үйлдвэрийн газруудад нэвтрүүлж 267 сая ам долларын орлого олсон байна.
-Хамтарсан судалгаа, шинжилгээний ажилд хэр анхаардаг юм бол?
-Олон улсын хамтын ажиллагаанд ихээхэн анхаарал тавьж, сонгон авсан стратегийн чиглэлүүдээрээ 150 гаруй хамтарсан хүрээлэн, хамтарсан судалгааны баг, багш, залуу судлаачид солилцож ажиллах шинэ хэлбэрүүдийг бий болгосон байна. Үүний нэг жишээ нь Германы Макс Планкийн нийгэмлэг, Францийн Пастерийн хүрээлэнтэй хамтарсан зургаан хүрээлэн байгуулсан нь судалгааны ажлын үр дүнг дэлхийн дээд төвшинд хурдан хүргэх боломжтой болгожээ. Хими, физик, материал судлал, математик, геологийн чиглэлээр чанарын өндөр төвшинд судалгаа явуулдагийн нэг жишээ нь “супер компьютер” зохион бүтээх, сансрын хөлөг болон сансрын нисгэгчийн удирдсан хөлөг, сарыг судлах зориулалттай янз бүрийн багаж төхөөрөмж зохион бүтээх, нүүрс шингэрүүлэх, мөнх цэвдэгтэй цинхай-төвдийн өндөр уулсын бүсэд төмөр зам тавих технологийг боловсруулах зэргийг дурдаж болно. Мөн сүүлийн жилүүдэд шинжлэх ухааны салбар хооронд хүрээлэн дундын судалгааг хөгжүүлэхэд ихээхэн анхаарч нэг хүрээлэн гэхэд л стратегийн цөм 10 чиглэлээр “Нэг ШУА-арван цөм судалгаа” гэсэн хэлбэрээр хамтарсан баг болж ажиллах зарчим барьж ажилладаг болсон байна.
-ШУА-ийн стратегийн цөм чиглэлүүд гэхээр юу, юу орох вэ?
-Үүнд компьютер, мэдээллийн технологи, эрчим хүчний шинжлэх ухаан технологи, эрүүл мэнд, анагаах ухаан, тогтвортой дэвшилтэт хөдөө аж ахуй, далайн нөөц судлал, сансрын шинжлэх ухаан технологи, нано судалгаа, шинэ материал, үйлдвэрлэлийн биотехнологи, экологи хүрээлэн буй орчин, иж бүрэн судалгаа явуулахад зориулагдсан “Өндөр шинжлэх ухааны” багаж төхөөрөмж зохион бүтээх зэргийг дурдаж болно. Судалгааны ийм зохион байгуулалт хийснээр төрийн дэмжлэг нэмэгдэж, Хятадын эдийн засгийг хөгжүүлэхэд оруулах хувь хандив ихэсчээ. Үүний нэг жишээ нь шинжлэх ухааны академид нь бий болсон нэг жилийн патентын тоо 1000-д хүрч жил бүр дунджаар 20 гаруй хувиар нэмэгдэх болсон байна. Дээр нь 2020 он хүртэл хийж гүйцэтгэх стратеги төлөвлөгөөгөө боловсруулж түүнийг хэрэгжүүлэх “Гурван зарчим” гэсэн стратегийг батлаад ажиллаж байна. Энэ “Гурван зарчим” гэдэг нь академийн удирдлага нь зохион байгуулалтыг ардчилсан зарчмаар хэрэгжүүлэх өөрөөр хэлбэл, асуудлыг эрдмийн хамт олны бүх төвшингийн судлаачид оролцож шийдвэрлэж байх. Хоёр дахь нь ил тод чөлөөт сэтгэлгээ, үйл ажиллагааг нэвтрүүлэх, ялангуяа инноваци судалгаагаар чөлөөтэй хамтрах, дэмжиж хөгжүүлэх. Гурав дахь нь ШУА-ийг нэгдүгээр зэргийн авъяас, чадвартай хүмүүсээр бэхжүүлэх, өөрөөр хэлбэл өндөр боловсролтой, ихээхэн санаачлага идэвхитэй, ажил хэрэгч, ирээдүй бүхий хүмүүсийг бэлтгэж, түүн дээрээ түшиглэн академиа цаашид хөгжүүлэх гэсэн агуулгатай юм. Энэ зарчмуудыг хэрэгжүүлэхийн тулд олон арга хэмжээ авч байгаагийн дотор зохион байгуулалт ч орж байна. Академийн бүтцийн тулгын гурван чулууг судалгааны хүрээлэнгүүд, боловсролын байгууллагууд, академийн холбогдох бага чуулган гэж тодорхойлсон байдаг юм байна. Энэ бүтэц зөвхөн шинжлэх ухааны академи төдийгүй бүх Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн бодлогыг боловсруулж, хэрэгжүүлэхэд хамаарна гэж үздэг юм билээ. Эцэст нь нэг зүйлийг нэмж хэлэхэд, эгнээндээ 100 гаруй орны шинжлэх ухааны академи, байгууллагуудын нэртэй эрдэмтдийг нэгтгэсэн дэлхийн ШУА-нь Хятадын ШУА-ийн ололт, амжилт, үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж зарим ололт, туршилтыг эх орондоо нэвтрүүлэх нь зүйтэй гэж үзэж дараагийн жилүүдэд Хятадын ШУА-ийн ерөнхийлөгчийг сонгосон.
Энэ шийдвэр нь хөрш зэргэлдээ манай орны хувьд ч бүр илүү хамаатай. Бусад авах туршлага, бодож санах зүйл их байна.
-Тэгэхээр манай ШУА-ийн хувьд давын өмнө нэвтрүүлмээр туршлага юу байна?
-Хятадын ШУА-ийн судалгааны стратеги чиглэлүүдийг анхаарч үзэж манайд нэвтрүүлэх шаардлагатай. Тухайлбал, Монгол үндэстний сэтгэх чадварыг нэмэгдүүлэх, ирээдүйдээ цаашид цоо шинэ технологи бий болгох зорилгоор суурь судалгааны сонгомол чиглэлүүдийг хөгжүүлэх судалгааны ажлыг практикт нэвтрүүлэх арга хэлбэрүүдийг сонгон авах, “Нэгдүгээр зэргийн авьяасыг хөгжүүлэх” гэдэг хөтөлбөрийг боломжийн хэрээр нэвтрүүлж эхлэх, удирдлагын төвшинд Хятадын ШУА-ийн “Гурван зарчим”, “Нэг ШУА-10 цөм судалгаа” стратегийг судалж үзэх хэрэгтэй л дээ.
Боловсрол, инноваци, шинжлэх ухааны сурталчилгаа, хэвлэл мэдээлэл, зэргийг хариуцсан нэгж, хүмүүстэй болж болох юм. Ялангуяа дэвшилтэт технологи, судалгааны багаж төхөөрөмж, патент хариуцсан хүмүүстэй болох нь чухал юм. Боловсрол, шинжлэх ухааныг ойртуулах гэдэг нэрийн дор бүгдийг хавтгайруулан, нэгтгэх чиглэл барих нь буруу юм. Харин “Нэгдүгээр зэргийн авьяас бий болгох” гэдэг хөтөлбөр л нэвтрүүлэх нь оновчтой биз. Тиймээс авах туршлага их байна.
