Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн дэд сайд Б.Тулгатай ярилцлаа.

-МАХН-ын дарга Н.Энх­баярын давж заал­дах шатны шүүх хуралд ажиглагчаар оролцсон хүний нэг та. Шүүх хуралдаан хууль ёсных гэхээс илүүтэй улс төрийн захиалга биелүүллээ гэж өмгөөлөгч С.Нарангэрэл дүгнэж буй. Та шүүх хурлын үйл явцад ямар дүгнэлт өгч байна вэ?

-Хурлын үйл явц  бэлтгэгдсэн жүжиг байсан нь эцсийн шийдвэрээр тодорхой харагдлаа шүү дээ. Давж заалдах шатны хурал болохоос өмнө С.Нарангэрэл багшид хэд хэдэн мэдээлэл ирсэн бай­­­даг юм билээ. Тухайл­бал, Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин “Н.Энх­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­баяр нарт ног­дуул­сан ялын тогтооолыг хэвээр батална. Та яах гэж ийм хэрэгт өмгөөлөгчөөр оролцсон юм” гэж С.Нарангэрэл багшийг дарамталсан байх жи­шээтэй. Энэ мэт мэ­дээл­лийн дагуу өмгөөлөгч С.Нарангэрэл шүүгч нарт “Хэрэв та нар дээрээс ирсэн шийдвэрийнхээ дагуу явах юм бол бусдыг гүтгэсэн хэргээр давхар ялтай шүү” гэдгийг анхааруулаад шүүх хурлыг эхлүүлсэн. Мөн шүүх хуралдааны үйл явцыг олон нийтэд мэдээлэхийн тулд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болон  шүүгдэж байгаа хүмүүсийг  оролцуулаач гэж албан ёсоор хүсэлт гаргасан байсан. Харамсалтай нь шүүх бүрэлдэхүүн бидний хүсэлтийг хүлээж аваагүй. Үүнээс харахад шүүгдэгчийг оруулахгүй, олон нийтэд хаалттай явуулсан нь урьдчилан бэлтгэсэн жүжиг байсан нь тодорхой харагдаж байгаа юм. Олон нийтэд шүүх хуралдааны үйл явцыг мэдээлэхгүйгээр зүгээр л гэм буруутай мэтээр ойлгуулахыг хичээсэн хэрэг байхгүй юу.  Шүүх хуралдааны явцад шүүгчид анхан шатны гаргасан шүүхийн шийдвэр, зүйлчлэл ангиллыг буруу юм биш үү гэдгийг өмгөөлөгч болон прокуророос асууж байсан. Энэ үед проку­рорууд яллах үндэслэл, тулгаж байгаа зүйл ангиа хамгаалж чадаагүй. Энэ утгаараа Нийслэлийн шүүх шударга үнэнийг тогтоох нь гэсэн итгэл өвөртлөөд сууж байлаа. Гадны ажиглагчид ч гэсэн тэгж дүгнэж байсан гэсэн. Гэвч шүүх хурал завсарласнаас хойш хоёр цагийн дараа анхан шатны шүүхийн шийдвэ­рийг хэвээр үлдээсэн. Дахин хэлэхэд энэ бол урьдчилан дэглэсэн зохиомол жүжиг байжээ гэдэг нь Нийслэлийн шүүхийн шийдвэрээс илүү тодорхой харагдлаа.

-Анхан шатны шүүх хурлаар цагаатгах талын нотлох баримтыг авч үзээгүй. Энэ удаагийн хурлаар ч гэсэн энэ байдал давтагдсан уу?

-Хуулиараа анхан шат­­ны шүүх хурлаар мэтгэлцэж,  давж заалдах нь мэтгэлцдэггүй. Шүүгч нар “Анхан шатны шүүх нотлох баримтыг шинэч­лэн судлаагүй. Нотлох баримтын талаар мэтгэл­цээ­гүй. Түүнээс гадна гэр­чүүдийг оролцуулаагүй нь хууль зөрчсөн” тухай ярьсан.  Гэвч өөрсдөө хууль бус байсныг хүлээн зөв­шөөр­сөн атлаа нотлох барим­тыг хэлбэр төдий хэлэл­цүүлсэн болоод шүү­хийн шийдвэрийг хэвээр батал­сан юм. Эндээс харахад Монголын шүүх улс төрийн нам болоод улс төрчдийн захиалгаар ажилладаг болсон нь харагдсан. С.Нарангэрэл багшийн хэлснээр “Шүүх шударга үнэнийг тогтоох ариун сүм байх ёстой”. Тэгвэл улс төр, намын өгсөн үүрэг даалгаврыг биелүүлж суудаг шүүгч нар энэ ариун сүмээс гарах ёстой. Тэд АН эсвэл МАН-ын байранд очиж шүүх хурлаа явуулах хэрэгтэй гэж хэлье.

-Нэгэнт шүүгч нар улс төрийн захиалга биелүүлж байна гэж дүгнэж байгаа бол Улсын дээд шүүхэд бас итгэх нь эргэлзээтэй байна уу?

- Улс төрийн захиалга биелүүлэх байдал цаашид даамжирвал Монгол ардчилсан орон байх эсэх тухай  асуулт тулгарч байна. Үүнийг засах ёстой.  Тодорхой шүүгч нар шударга үнэний талд зогсч, хэн нэгнээс хараат бус байж чадаж байна уу гэдгийг УИХ-ын төвшинд ярих хэрэгтэй. УИХ-аас өчнөөс хууль баталдаг ч түүнийг нь шүүгч нарүл ойшоож өөрийн үзэмжээр хэрэглэж байна шүү дээ. Ер нь хэрэгт тулгаж байгаа хүний талд аль хуулийг хэрэглэх вэ гэдгийг тодорхой заасан юм байна. Аль болох ял тулгаж байгаа хүнд ашигтай байхаар хэрэглэдэг. Гэтэл тэр заал­тыг хэрэглэх боломжийг олгохгүйгээр зөвхөн яллах талд ашигтайгаар мушгин гуйвуулж байна. Давж заалдах шатны хуралд оролцсон өмгөөлөгч нар шүүхийн шийдвэрийг сон­соод хэлэх үггүй хо­цорно лээ. “Бид  хуулийн дагуу ажиллаад юу ч баталж нотолж чадахгүй юм байна. Хууль зүйн бус улс төрийн шийдвэр га­раад байхад  хүч хүрэхгүй нь” гэсэн  мэдэгдэл хийж байсан. Энэ утгаараа Улсын дээд шүүхэд итгэх эсэх нь асуултын тэмдэг болж үлдэж байна.

-Гадны ажиглагч нар шүүхийн үйл явцыг хараад ямар дүгнэлт өгч байх юм бэ?

-Гадны ажиглагчтай уулзаж ярилцаагүй. Тэр хүн энэ талаар өөрийн дүгнэлтээ хэлэх болов уу гэж харж байна.

-Анхан шатны шүүх хурал нээлттэй болчихоод давж заалдах хурал хаалттай болов. Шүүх хурлыг олон нийтэд үзүүлэхгүй байх ямар үндэслэл байсан юм бол?

-Дэглэсэн жүжгээ ард түмний нүдэн дээр хараг­дуулахгүй гэж шийдсэн байх. Ард түмэн үнэнийг мэдчихнэ гээд хаалттай шүүсэн болов уу. Монгол Улсын Үндсэн хуулиар иргэн бүр шүүх ажил­лагаанд биечлэн оролцох ёстой тухай заасан. Үүнийг манай улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээгээр ч гэсэн батал­гаажуулсан байхад Нийс­лэлийн шүүх энэ эрхийг хангахаас татгалз­сан. Татгалзах шалтгаанаа тайлбарлахдаа “Шүүх хуралдааны танхим давчуу учраас олон хүн багтахгүй. Тэгээд ч шүүхийг хүчлэн хамгаалах хэрэгсэл байхгүй. Н.Энхбаярын биеийн байдал сайнгүй учраас оролцуулах нь боломжгүй” гэсэн хариулт өгч байна лээ. Энэ ха­риул­тад тайлбар хийе. Нэг­дүгээрт, иргэдийн хувьд шүүх рүү довтолж дайрах гэсэн зүйл байхгүй. Хэдийгээр хамгаалалт байхгүй гэж хэлсэн атлаа цагдаагийн бие бүрэл­дэхүүн Нийслэлийн шүү­хийг хамгаалсан байсныг олон нийт харсан байх. Хоёрдугаарт, Н.Энхбаяр даргыг эрүүл мэндийн шалтгаанаар оруулахгүй гэсэн ч тэрээр эмч, хам­гаалагчтайгаа шударга үнэнийг олохын тулд орол­цох боломжтой байсан. Үндсэн хууль болоод олон улсад нэгдэн орсон улс төрийн болоод иргэний эрхийн фактад “Шүүх хуралдааныг хуульд заас­наас бусад тохиолдолд ил тодоор явуулна” гэж заасан. Мөн шүүгчийн тангарагт “Монгол Улсын шүүгчид аливаа хэрэг мар­гааныг хянаж шийд­вэрлэхдээ зөв­хөн Монгол Улсын Үндсэн хууль болон бусад хуульд нийцүүлэн асууд­лыг шударгаар шийд­нэ. Хэрэв энэ үүргээсээ няцах юм бол хуулийн хариуцлага хүлээхэд бэлэн” гэж  бий. Үүнийг нь С.Нарангэрэл багш шүүгч нарт уншиж өгсөн ч тэд хүсэлтийг нь хүлээж аваагүй. Шүүх хуралдааны үед С.Наран­гэрэл багш Н.Энхбаяр даргад тохсон хэргийг зохиомол гэдгийг хангалт­тай нотолсон. Дээрээс нь прокурор  Ё.Сагсай, О.Мөнх­­баатар нарыг ял­лах талаа баталж чадаагүй.

-Тухайлбал?

-Шүүх хуралдааныг товчхон ярихад шүүг­дэгчдийн өмгөөлөгч давж заалдах гомдлоо танил­цуулсан. Дараа нь тодорхой хэмжээнд нотлох баримтыг шинэчлэн судлах ялимгүй оролдлого хийгээд удалгүй анхан шатны шүүхийг хэвээр үлдээсэн. Уг нь шүүх хурал­дааны явцад прокурорууд урьдын адил ялагдсан. Бүр сүүлдээ эрээ цээргүй дайрсан довтолгооныг өмгөөлөгч нар руу хэлж байлаа, тэд. Н.Энхбаяр даргыг дөрвөн хэргээр ялласны нэг нь телевизийн тоног төхөө­рөмжийг хувьдаа ашиг­ласан гэж.  Би анхан шат­ны шүүх хуралдаанаар үгүйсгэсэн үндэслэлээ хангалттай тавьсан. Японы буддын “Агон Шү” байгууллагаас “Мон­голын ард түмэн, сүсэгтэн олонд буддын шашин, соёл, түүх, уламжлалыг сурталчлах телевиз бай­гуул гээд Гандантэгчилэн хийдэд өгсөн 119 сая төгрөгийн үнэ бүхий тоног төхөөрөмжийг Н.Энхбаяр хувьдаа  завшсан гэж ялласан хэрэг юм. “Агон Шү” гэдэг байгууллага нисэх онгоцоор тус тө­­хөөрөмжийг тээ­вэрлүүлэхдээ хандивын барааны жагсаалтыг япон болон англи хэлээр бичээд хавсаргасан байдаг. Тэр бичигт “УИХ дахь  цөөнхийн бүлгийн дарга, МАХН-ын дарга Н.Энх­баяр танд эдгээр төхөө­рөмжийг хандивлалаа. Япон улсын буддын “Агон Шү” байгууллагын тэр­гүүн гээд албан ёсныхоо бланк дээр тамгалаад явуул­сан байдаг. Тэр бичгээс юу ойлгогддог  вэ гэхээр хандивласан юм байна. Ингэхдээ манай улсын бурхан шашинтны төв Гандантэгчилэн хийдийн тэргүүн хамба лам Д.Чойжамц хоёрт Монголд буддын шашныг сурталчлах үйлсэд зориулж хандивласан гэдэг нь тодорхой харагдаж байгаа юм. АТГ-ынхан Н.Энхбаярт хандивлаагүй болгохын тулд хууль бус бичиг баримт бүрдүүлсэн. Юу гэхээр анхны бичиг бол 2000 оны хоёрдугаар сарын 21 байсан. Гэтэл 2000 он гэх гэж байгаад 2012 он гээд бичээд явуулчихаж. Түүндээ  тамга даруулаад ирчихсэн байх жишээтэй. Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд хууль бус замаар олж авсан нотлох баримтыг нотолгооноос хасна гэж бий. Дээрх бичиг бол хууль бус замаар олж авсан баримт. Ингэснээр  Японы бүрэн эрхт байдлыг бүдүүлгээр зөрчиж, Эрүүгийн бай­цаан шийтгэх ажиллагаа явуулсан. Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд гадаадын нутаг дэвсгэрт мөрдлөгө мөшгөлтийн үйл ажиллагаа явуулахдаа ту­хайн улсын Гадаад харил­цаа болон Хууль зүйн бай­гууллагаас зөвшөөрөл авна гэснийг ноцтой зөрчсөн гэсэн үг. Дараагийн гурван хэр­гийн тухайд хэлэхэд Н.Энхбаяр дарга хамаагүй гэдгийг С.Нарангэрэл өмгөөлөгч хангалттай нотолсон.

-Н.Энхбаярын гэх хэрэгт таны ах Б.Хуягийн нэр дуулддаг. Үүнийг олон нийт  “Бизнес хийж болохгүй нь. Үүнийхээ  төлөө буруутан болох нь” гэсэн шүүмжлэл хэлж байна?

-Бизнес хийж байгаа хүнд баталгаа байхгүй юм байна. Миний ах 1999 он буюу сургууль төгссөн жилээсээ эхлээд бизне­сийн салбарт ажилласан. Ер нь хэн ч гэсэн компани байгуулж Нийслэлийн өмчит газартай хамтраад ажиллаж яагаад болохгүй гэж. Тэгж явсныхаа төлөө буруутан болохыг хэзээ ч  хүлээн зөвшөөрөхгүй.

- Та Н.Энхбаяртай хамгийн ойрын хүн. Биеийнх нь байдал ямар байна?

-Биеийн байдал сайн­гүй байна. Шударга үнэнийг тогтоох хүртлээ сэтгэл санаа, бие махбодь амгалан байна гэж үгүй шүү дээ.

-МАХН-ын хүрээ тэлсээр байна. Долоо хоногийн дотор МАН-ын 200 гаруй гишүүн МАХН-ын батлахаа сэргээж байна. Үүнийг дагаад танай нам руу дайрсан, давшилсан зүйл харагдах боллоо. Үүнд ямар дүгнэлт хийж байна вэ?

 -Жижиг асуудлаар хөөцөлдөхөө болиоч гэж МАН-ынханд хэлмээр байна. АН ч гэсэн ялгаагүй. Манай намыг сэтгэл, үнэмшлээ дагасан залуус сонгож байна. Саяхан хүртэл манай намд харагдаж байгаагүй хэдэн залуус “МАХН-аас гар­лаа” гэх хэвлэлийн хурал хийж байсан. Энэ намын дотоод ажилтай зууралдаж ажил­ладгийн хувьд хэ­лэхэд огт харж байгаагүй залуус МАХН-ыг муулж буй нь МАН-ын явуулга. Энэ бол арга ядсан хувилбар байхгүй юу.