Мэдээлэл харилцааны тактикийн онол буюу коммуникаци гэж юу вэ. Энэ бидний ажил, амьдрал, амжилттай хэрхэн холбогддог юм бол. Энэ талаар “Аригү” медиакомпанийн зөвлөх, багш Л.Ариунбаттай ярилцлаа. Тэрээр АНУ-д сурч байхдаа коммуникацийн энэ талаар шимтэн судалсан нэгэн юм.

-Комуникаци гэж юу юм бэ. Та хамгийн энгийнээр тайлбарлаач?

-Нэг жишээ өгүүлье. Нэрт найруулагч Мил Гибсон 2004 онд Есүсийн амьдралын сүүлчийн 12 цагийг харуулсан кино хийсэн. Энд Есүсийг цов­­долж байгаа хүмүүс нь еврей хүмүүс гэж ха­руул­сан. Гэтэл дийлэнх кино дистрибьютер ком­па­ниуд нь Еврей учраас Еврейг эсэргүүцсэн киног гаргахгүй гэсэн. Ингээд Мил Гибсон “шатах” болсон байгаа юм.

Тэрээр, үнэхээр энэ кино шашны зөрчил үүсгэж байгаа юм бол бид шашны тэргүүнүүдийг авчраад тэдэнд киногоо үзүүлчихье гэсэн. Шашны тэргүүнүүд тэрхүү киног үзэж байгааг, тэдний сэтгэгдлийг харуулсан үйл явцаа хэвлэлээр тараачихсан байгаа юм. Зарим хүн “Энэ бол Христийн үнэн түүх” гэсэн. Харин зарим нь “Түүхийг гуйвууллаа” гэсэн. Энэ сенсаац нь асар том зөрчлийг авчирсан. Хүмүүс хэвлэлээр байлдаж эхэлсэн. Яг тэр цаг үед кинотеатрууд өөрсдөө Мил Гибсонтой гэрээ хийгээд киног нь гаргаж эхэлсэн. Яагаад гэхээр энэ кино борлогдох юм байна гэдгийг олж харсан байх нь. Энэ кино гарсан өдрөөсөө эхлээд маш алдартай болсон. Гэвч  Милл Гибсон ингээд зогсоогүй. Яасан бэ гэхээр, Ромын хамба ламд кинононыхоо бичлэгийг явуулж үзүүлсэн байгаа юм. Тэр үед Ромын хамба лам өөрийнхөө шадар лам, Польшийн хамбад  тэр киноны тухай ярьсан гэдэг мэдээллийг CNN- ээр цацсан. Тэгэнгүүт CNN “Энэ бол үнэний ортой кино байна” гэсэн. Гэтэл нөгөө Ромын хамба лам руу Еврейн шашны бусад хүн довтолж эхэлсэн байгаа юм. Тэгэнгүүт Ромын хамба лам “Би тийм зүйл огт хэлээгүй ээ” гэсэн. Энэ киноны бзх маркетинг нь ийм л дайн болсон юм. Тэгээд энэ кино хамгийн өндөр орлого олсон байдаг. Огт мөнгө олохгүй байх байсан кино шүү дээ.

Энэ бүх үйл явц нэг талаар реклам юм шиг харагдаж байгаа байх. Харин орчин цагийн хэллэгээр бол мэдээлэл харилцааны төгс систем юм. Нэг хүн бүтээгдэхүүнээ зарахын тулд хэвлэлийг ашигласан байна. Гэхдээ өөрөөсөө мөнгө зарахгүйгээр. Нөгөө талаар маркетингаа тэгж төлөвлөж хийсэн. Гуравдугаарт, өөрөө тэр киноны сенсаац байх хольцыг гаргаж ирсэн. Орчин үед зөвхөн хэвлэлд сурталчилгээ өгөх гэхээсээ илүү, ямар агуулга хийх вэ гэдэг хамгийн том шийдлийг гаргаж ирсэн юм. Зүгээр л нэг сурталчилгаа бол байдаг л зүйл шүү дээ. Тиймээс хүмүүс агуулгын дайнд орж эхэлсэн. Коммуникаци бол өөрөө агуулгын шинжлэх ухаан. Тэгэхээр агуулгыг мэдээлийн бүтээгдэхүүн болгох тэр бүх үйл явцыг коммуникацийн хэрэглээ гэж нэрлээд байгаа юм л даа.

-Нөгөө талаас суртал­чилгааг илүү төвшинд аваачсан нэг хэлбэр гэж ойлгож болох юм байна?

-Үнэр, дүрс, өнгө, чимээ гэсэн дөрвөн хэлбэрээр бүх мэдээллийг савлаж байдаг юм. Сонин, телевиз, радиогийн оршин тогтнох суурь нь тэр. Хүн эхийнхээ хэвлийд байхдаа 2-7 хоногт биеийн ерөнхий бүтэц нь бүрэлддэг юм байна. Ингээд 14-16 дахь долоо хоногтоо гадна орчны дуу чимээг мэдэрдэг байна. Байгалиасаа ийм чадвартай хүн болоод гараад ирчихэж байгаа юм. Яг энэ үйл явцаар хүн өөрөө бүтээгдэхүүн болж гарч ирэхдээ танай үйлдвэрлэж байгаа сонинг уншаад дүрсээр төсөөлөл хийх чадвартай болчихсон байдаг.  Гэтэл дүрсээр төсөөлж байгаа тэр зүйл нь агуулгын асар их зохион байгуулалттай, нарийн бүтэцтэй бичлэг байж байж тэрхүү агуулгыг өөртөө хэрэглэх буюу төсөөллийг бий болгодог. Нэг жишээ хэлье л дээ. Цагдаа нараас бид, “Та нар ямар өнгөтэй вэ” гэхэд “Хар хөх” гэсэн. Мэдээж, хувцасныхаа өнгийг хэлж байх шиг байна.”Та нар хүмүүст ямар сэтгэгдэл төрүүлдэг вэ” гэхэд айдас гэсэн. Тэгэхээр тэр хүмүүсийн толгойд байгаа зүйл, бас танай худалдан авагч буюу танай харилцагчдад аль хэдийнээ энэ мэт төсөөллүүд бий болчихсон байгаа юм.

Монголд нөгөө ба­нана ургуулсан түүх танай сонин дээр гарсан уу. Монголд ургуулсан банана зарж байна гээд реклам яваад байсан шүү дээ.

-Үгүй. Сонсоогүй?

- Сонинд гарсан шүү дээ. Үзээгүй юм уу. Та үүнд итгэж байна уу.

-Сонинд гарсан юм бол үнэн гэж бодож байна. Үнэхээр тийм зүйл болсон юм уу?

-Харж байна уу. Тест хийж үзэж байна шүү дээ, би. Ямар ч тийм зүйл байхгүй. Би ингэж мэдээллээр тоглож болж байгаа юм. Ихэнх хүн эргэлздэг. Яагаад гэхээр тэд хараагүй учраас. Тэгэнгүүт би үнэмшлийг төрүүлэхийн тулд сонинд гарсан гэж хэлэнгүүт та эргэлзэж байна, үнэмшиж байна. Коммуникаци өөрөө агуулгын тоглоом. Тиймээс би агуулгыг хэрхэн савлана, сэтгүүлчид түүнийг хэрэглэгч, дамжуулагч. Тэгэхээр та бүхнээр дамжихад үнэмшлийн хувь өснө. Медиа бизнес, медиа орчинг үнэмшлийн тодорхой орчныг бүрдүүлэгч хэрэгсэл гэж үздэг юм. Тэгэхээр та бүхний бичсэн зүйлд 60 хувийн магадлал буухгүй. Үүнийг та өөрөө дөнгөж сая нотоллоо. Яагаад гэхээр та худлаа зүйл бичихгүй байх магадлалтай тэр шинжлэх ухааны салбарын хүн учраас ингэж тоглож болж байна шүү дээ. Коммуникаци хэвлэл мэдээлэлтэй холбогддог хамгийн энгийн зүйлүүдийг би гаргаж ирж байна. Амьдрал дээр бид нэг ч гадил жимс, нэг ч бодит зүйлийг гартаа бариагүй мөртлөө бүгдээрээ энэ тухай ярьж, мэдрэмжээ гаргаж чадаж байна. Энэ бол коммуникацийн үндсэн  ид шид нь юм.Тиймээс мэдээлэл худалдагддаг. Амьдрал дээр хүн зөвхөн мэдээллээр амьсгалдаг. Манайд байгаа ихнэнх бизнес компани үүнийг маш бага ойлгодог юм билээ. Тиймээс манай сургалт ихэвчлэн бизнес компаниуд руу хандсан сургалтыг бэлддэг юм.

-Манай бизнес ком­паниуд пиараа зөв хийж чаддаггүй гэж хэлэх гээд байна уу?

-Бизнес компаниуп өөрсдийгөө мэдээллээр амьдардаг гэдгээ огт төсөөлдөггүй, мэ­дээл­лийн нарийн бодлоготой, цогц систем байх ёстой гэдгийг огт төсөөлдөггүй учраас ихэвчлэн алдаа гаргадаг. Ганцхан жишээ хэлье. Мэргэжилтэн хүнийхээ хувьд авч үзэхэд өнөөдөр Оюу толгой гэдэг нэр Монголд байршихгүй байна гэж хэлж болно. “Энэ бол дэлхийн хамгийн супер компани, Монгол Улсын нэр хүндийн баталгаа гэж хүлээн зөвшөөрч гараа өргөх үү” гэж 100 хүнээс асуухад 80-90 хувь нь “Эргэлзэж байна” гэж хариулж байгаа юм. Гэтэл энэ компани Монголын түүхэнд хамгийн их хөрөнгийг олон нийтийн сурталчилгаа болон мэдээллийнхээ ажилд зарцуулсан байдаг. “Рио Тинто” компани дэлхийд дээгүүр ордог, хамгийн үнэтэй мэдээллийн компанийг Монгол хүний зүрх сэтгэлд мэдээллийг боловсруулж байршуулна гээд аваад ирчихлээ шүү дээ. Хоёр жил болж байна. Яагаад ахиц гарахгүй байна гэж бодож байна?

-Үүнийг ганцхан жишээгээр тайлбарлаж болох байх. Тус комданийн уусны мэргэжилтэн монгол эмэгтэй сэтгүүлчдэд нэг удаа танилцуулга хийхдээ “Бид нар монголчуудын түүх соёлын дурсгалыг хамгаалж авч үлдэхийн тулд…”  гэж ярьж байсан нь санаанд орлоо.  Тэр эмэгтэй яг гадаад хүний  сэтгэлээр ярьж байсан?

-Яг үнэн. Энд дахиад хоёр шалтгаан байгаа. Тэр нь таньд байгаа боломжит төсөөлөл. Оюу толгойд ямар нэгэн “но” байгаа даа гэдэг төсөөлөл. Ард иргэдийн ихэнх хувьд анхнаасаа суучихсан хөрсний мэдээлэл  бий. Тэгэхээр угаасаа хөрсний ажлаа асар сайн хийх ёстой юм. Хөрсний ажлаа муу хийсэн урчаас мэдээллийн үрээ хортой ургуулаад, тэрийгээ услахгүй байсан ч гэсэн ургаад байна шүү дээ. “Оюу толгой” хөрсний ажлаа огт хийж чадаагүй учраас бид төсөөллөөрөө ядаж 20-30 хувь эсэргүүцэж байна. Ингээд дандаа мэдээллийн дайн явж байдаг. Ямар нэгэн ид шидтэй зүйл гарч ирэхгүй л бол тухайн хүн үгүйсгэх тактикийнхаа хувийг нэмнэ. Үгүй бол яг тэр хэмжээгээрээ, өнөө 20 хувиа бариад л гараад явчихна. Тэрийг тэглэх, эсвэл 10 хувьд хүргэж бууруулна гэдэг маш хүнд. Тодорхой хугацааны дараа л магадгүй.

-Уг нь монгол ком­пани. Тэгсэн хэрнээ сая хэлсэнчлэн, “Монголчуудын юмыг бид нар хамгаалж байна” гэсэн тэр үгээрээ л “Энэ бол Монголын компани” гэдгийг 100 удаа сонсоод ч хүлээж авахааргүй болгож орхиж байх шиг?

-Нөгөө талдаа асар нарийн онцлог бай­гаа. Монгол гэсэн мэ­дээллийн орчин, монгол гэсэн мэдлэгийн тодорхой төвшин, монгол гэсэн мэдрэмж бий. Энэ мэдрэмжийг алгасчихаад байна. Бүр анхнаасаа “Бидний өвөг дээдсээс уламжилж үлдээсэн”, “Биний нутгийн газар шорооноос бурхан гуйсан ч бүү өг” гэх мэт бүхэл бүтэн мэдээллийн систем дунд яваад ирсэн хүмүүс шүү дээ, бид. Миний бодлоор ихэнх уурхай компанид “Та бүхэн битгий уурхайгаар эхэл, зүгээр л мэдээллийн ажил явуул” гэж хэлмээр санагддаг. Үүнийгээ хийж хүмүүсийг өөрийн талдаа элсүүлэх хэрэгтэй шүү дээ.

Хэвлэл мэдээл­лийн­хэнд байдаг нэг асуудал нь юу вэ гэхээр, ард түмний хандлага жаахан эсрэг байр суурьтай байгаа зүйлийг нь сөрөөд нөгөө асуудлыг нь дэмжээд эхлэх юм бол тухайн хэвлэлийн хэрэгслийг хардаж сэрдэх магадлал өндөр. Энэ бол төсөөлөл. Фрийдланд маш хүчтэй пиар хийсэн нь “Бид бүтээгдэхүүнээ гаргаж эхэлсэн өдрөөс “Тоёота” машин болгоны 50 кг зэс нь Оюутолгойнх байх болно” гэсэн. Ингэж хэлж байгаад тэр акцаа зарсан шиг байгаа юм. Нөгөө талдаа тэр акц зарж байгаа тэр хэлбэр нь дандаа мэдээллийн тоглоом байгаа юм. Энэ бол супер жишээ. Ямар ч газар шороо хөдөлгөхгүйгээр зөвхөн тэр лиценз буюу Засгийн газрын баталгаан дээр тоглосон. Энэ чинь мэдээлэл шүү дээ, цаасан дээр л бууж байгаа болхоос тэр чинь мөнгө биш, алт биш. Тэрийгээ барьж яваад л хэдэн тэрбумаар нь мөнгө босгох боломж гаргаж ирж байна.

-Амжилтад хүрэхийн тулд хэн нэгэнтэй заавал нүүр тулах албагүй байх нь?

- Хамгийн шилдэг аргыг нүүр тулсан уулзалт гэдэг. Нүүр тулж байгаа уулзалт дээр хүний бүхий л мэдрэмжийн систем ажиллаж эхэлдэг гэнэ л дээ. Харах, ярих сонсох гэх мэт. Тэр бүх мэдрэмжид нь цогц хэлбэрээр дайралт хийж чадах юм бол тодорхой хэмжээний үнэмшлийг бий болгоно. Жишээлэхэд, уулзалтад орж байгаа хүмүүст нэг тохиолдол байдаг юм байна. Цагаан өнгийн цамц өмссөн хүн огт ярихгүй байсан ч гэсэн хүмүүсийн анхаарын төвд байгаад байдаг. Өөрөөр хэлбэл, өнгөний хувирал дээр хүмүүсийг татах технологи байдаг байх нь. Бизнес хэлцэлд орж байгаа хүмүүс яадаг вэ гэхээр, 10-15 секунд тутамд хүний тархи нэг зүйл дээр төвлөрөл нь сарниж байдаг учраас  эхний 10 секундэд “скайн” хийдэг. Орж ирэнгүүтээ тухайн хүнтэй мэндлэх зуураа тэр хүний тухай бүх мэдээллээр дайралт хийгээд надад ямар ч байсан үгүй гэж хэлэхгүй буюу эсвэл миний эсрэг байр суурьтай байхгүй болгох боломжтой. Эсвэл хамгийн гол хүн нь орж ирэхэд босч очоод гар бариад, “Би танай компанийн тухай юу сонсч байсан” гэх мэтээр  нөгөө арван секунд дотроо өөрийгөө байршуулна. 5 дахь секуунд өнгөрөнгүүт тэрийгээ алгасаад өөр сэдэв рүү орж болно. Телевизийн реклам дээр энэ секундын технологийг ашигладаг. Тиймээс реклам ихэнхдээ 20-30 секунд байна.

-Их, дээд сургуульд суралцагчид, ялангуяа сэтгүүл зүйн салбарынханд энэ маш чухал хэрэгтэй мэдлэг юм?

- Харамсалтай нь, манай сэтгүүл зүйн сургууль,бизнесийн сургууль, маркетингийн ангиудад үүнийг үзэхгүй байна л даа. Энэ чиглэлийн багш нар бас бий болж амжаагүй байх шиг байна л даа. АНУ-д бизнесийн бакалаврын зэрэг хийх гэж байгаа дундаж коллежийн боловсролд коммуникацийн хичээл зайлшгүй ордог. Энэ онолыг сэтгүүлчид, маркетинг, бизнесийнхэн мэддэг байх ёстой.