“Ярилцах цаг” булангийн зочноор УИХ-ын гишүүн асан Р.Будыг урилаа.

-Таныг Сүхбаатар аймаг дахь Ардын намын дарга болсон гэж дуулсан. Орон нутаг дахь намын ажил хэр байна?

-Би энэ намаар хүмүүжиж,  боловсрол эзэмшиж,  төрийн түшээ хүртэл олон шатанд ажилласан. 2012 оны УИХ-ын сонгуулиар нам ялагдаж тухайн үед Сүхбаатарын гаралтай намын ажил хийчих олон хүнтэй манай удирдлагууд уулзсан юм билээ. Очих хүн төдийлөн олдоогүй. Миний хувьд төрийн ажлаас завсарлага авч амрах, жаахан орхигдуулаад байсан ар гэр, аж ахуйн ажлаа өөд татах бодолтой явсан ч намын удирдлагуудаас  хүсэлт тавьсан учраас нутгаа зорьсон. Намын  даргыг сонгоход 70  хувийн санал авч, сүүлд орон нутгийн сонгуулийн дараа хариуцлагын асуудал ярьж санал хураахад 60 гаруй  хувийн саналаар Сүхбаатар аймаг дахь Ардын намын даргаар сонгогдсон.

Өмнө нь УИХ-ын гишүү­нээр хоёр удаа сон­гогдож байснаас  аймгийн намын даргын ажлыг хийж байсан биш.  Эхний удаад орон нутгийн сонгуулиас 20-иод хоногийн өмнө ажил авч  байсан бол Ерөн­хийлөгчийн сонгуу­лиар гишүү­дээ сайн мэддэг бол­чихсон бас ч гэж бэлтгэлтэй оролцлоо. Одоо намын гишүүдийн 80 гаруй хувь нь залуучууд,  хамт олонтойгоо гар сэт­гэл нийлэн ажиллаж бай­на. Сонгуульд ялагд­сан намын хувьд гишүү­дийнхээ сэтгэл санааг өр­гөхөд анхаарч байна. Ажил ч цэгцэрсэн. Сая Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж өнгөрлөө. УИХ, Орон нутгийн сонгуулиар Сүхбаатарт АН ялсан. Ийм хүнд үед төрийн тэргүүний сон­гууль боллоо. Гэхдээ нут­гийн иргэдийн итгэл алд­раагүй байна. Бид бо­лом­жийн хэмжээнд ажил­ласан, дээр нь нэр дэвшигчийн нэр хүнд  сайн байлаа. Үүний дүнд аймагтаа хоёр сумаас бус­дад нь, Баруун-Уртын бүх багт манай нам ялалт байгуулж улсын хэмжээнд  дээгүүр хувьтай гарсан.

-МАН сүүлийн үед дотооддоо багагүй бужиг­наж байх шиг. Залуусын зүгээс шинэчлэх хөдөлгөөн байгуулсан, сонгуулийн да­­раал­сан ялагдлын буруу­танд хариуцлага тооцох, удирдлагуудаа огцруулах шаард­лага тавьсан гээд өр­нөж буй үйл явдлын талаар та  ямар бодолтой байна?  

-Хөдөөний хүн бол­­сон болохоор залуу­чууд энд юу ярьж, ямар шаардлага тавьж байгааг  төдийлөн сайн мэдэхгүй байгаа. Баяр наадмын өмнө­хөн Сүхбаатараас ирээд намын байраар ир­тэл үүдэнд нь эсгий гэр барьчихсан байна. Шинэчлэлийн тухай са­нал авч байгаа гэнэ. Хүнээр бол нам амьд орга­низм. Байнга хөг­жиж, дэвшиж байх ёс­той. Шинэчлэгдэж, ши­нэ эрч хүчээр өөрийгөө сэлбэж, үзэл онолоо сайж­руулах, ард түмний өмнө тулгамдсан асууд­лыг шийдвэрлэх талаар зорилт дэвшүүлэх, нэгд­сэн бодлоготой ажил­лах асуудал аль ч намд байдаг. Тэгэхээр залуусын хэлж, ярьж буй зүйлүүд намын дүрмийн хүрээнд шийдэгдэх байх. Намын дүрэмд “Улс,орон нут­гийн сонгуульд хангалтгүй оролцвол намын удирд­лагууд хариуцлага хүлээ­нэ” гэж тодорхой заа­сан. Тэр дагуу Бага хур­­лаа хуралдуулж, түү­нээ­сээ Их хурлаа тов­лож, хэрэв тэдгээр хү­мүүс бэлтгэлгүй, ур чадвар­гүй ажилласан бол на­мын дүрмийн хүрээнд хариуцлага хүлээх байх. Гэхдээ ажлыг шүүмжлэх амархан, ялангуяа ажил хийж байгаа хүнийг хажуунаас нь шүүмжлэх шиг амархан зүйл үгүй.  Яг өөрсдөө гардаж аваад хийнэ гэхэд юуг яах вэ гэдгээ бодолцох учиртай. Нөгөөтэйгүүр, шинэчлэл гэж юу вэ гэдгээ бодох ёстой. Миний хатуу бодож байгаа зүйл юу  вэ гэвэл, нам гурван цагийн хэлхээн дээр хөгжих ёстой. Ахмад, дунд, залуу үе хоорондоо сүлэлдэж байж  намын ачааг тэнцүүлнэ. Түүнээс биш шинэчилье гээд шинэч­лэгдчихдэг юм биш. Шинэчлэл гэж юуг хэлэх вэ гэдэг  л чухал.

-Та Бага хурлын гишүү­ний хувьд хурал дээр ямар асуудал  хэлэлцүүлэх бодолтой байна?

-Юуны өмнө бодит байдлыг авч үзнэ. Шинэч­лэлийн тухай ярьж буй асуудалд дүгнэлт хийнэ, бусдыг сонсоно. Залуусын ярьж буй зүйл итгэл үнэм­шилтэй минь таарч байвал дэмжинэ, өөр өнцгөөс  өнгө будгийн юм ярьж бай­вал намын хамт олон тохирсон шийдлийг ту­хайн үед нь гаргах  нь тодорхой.

-Гол нь сонгуулийн дараалсан ялагдлын шалт­гаан, хариуцлага хүлээх хүмүүст нь тохирсон шийт­гэлийг оноох тухай та­най намын гишүүд ярьж бай­гаа. Намын дарга, Ерөн­хий нарийн бичгийн дарга, Удирдах зөвлөл бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох ёстой юм биш үү?

-2012 оны УИХ-ын сонгуулийн дараа намын дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг сонгох үед бид ярьсан. Сонгуулийн үр дүнгээр намын удирд­лага хариуцлага хүлээ­сэн. Манай намын дарга, Ерөнхий сайд асан С.Батболд, Ерөнхий на­рийн бичгийн дар­га У.Хүрэлсүх нар хариуц­лагаа ухамсарлаж огцор­сон. Харин одоогийн  дар­га нартай орон нут­гийн сонгуулийг  Ерөн­хийлөгчийн сонгуультай холбож ярих ёстой. Үнэ­хээр хариуцлагагүй ажил­ласан бол хариуцлага тоо­цохоос аргагүй. Ха­рин хүчин мөхөсдсөн, цаг үеийн байдал өөрч­лөгдсөн, нийгмийн сэтгэл­зүй өөр байснаас бол­сон бол тэнд бурхан ч аваачиж тавиад нэмэргүй шүү дээ. Тиймээс аль аль талаас харж, дүгнэж жин банг нь зөв тааруулах учиртай. Нөгөө талаас намын ажлын дадлага туршлагатай хүмүүс   хэрэгтэй. Энэ намыг олон арван жилийн турш­лагын дүнд олж авсан шүү дээ, бид. Иймд сай­тар шүүн тунгааж ярих ёстой. Намын хоёр даргыг сонгоход одоогийн удирд­лагууд, дээр нь УИХ-ын гишүүн байсан 20 гаруй хүн цуглаад  ярьж байсан. Хэн байх вэ гэдэгт олон шалгуур гаргаж, тэдгээр үзүүлэлтүүдийг нэгтгэн бичээд Ө.Энхтүвшин даргад гардуулсан. Хэрэв намын даргаа шинээр сонгох бол тэр загварыг зайлшгүй ярих ёстой. 

-Шалгуурт ямар үзүүлэлтүүд багтсаныг сонирхоё?

-Ард түмний амьд­ралыг мэддэг, намын аж­лын туршлагатай, олон талтай харилцаж чад­даг, аль нэг талыг нь хазаж хайраад, ширүүн до­риун авирлаад байдаггүй, олон түмэнд танигд­сан, хүндлэгдсэн, төрд ажил­лаж үзсэн гээд олон шалгуур бий. Энэ шал­гуурт хэдэн хүн торж үлдэх нь вэ. Тэр дотроос намын даргаа сонгох нь зүйтэй.

-Ө.Энхтүвшин, Г.Зандан­шатар нарын хувьд тэр шалгуурыг бүрэн хангасан гэсэн үг үү?

-Одоогийн дарга нарыг гаргаж ирэхэд би­дэнд тийм цаг хугацаа бай­гаагүй жаахан тулгамд­сан тал бий. Одоо бол хэлэлцүүлэг өрнүүлэх  цаг хугацаа байна. Энэ саналаа би намынхаа удирдлагуудад хэлсэн. Түү­нээс гадна намын дарга больё гэсэн нөхдийн  саналыг авах хэрэгтэй. Тэр бүү хэл мөрийн хөтөл­бөр дэвшүүлж ч болно шүү дээ. Түүгээр нь өрсөл­дүүлэн  гаргаж ирнэ биз.

-Гэхдээ намын дарга хийгээд явчих лидер байх­гүй нам гэсэн шүүмжлэл их байна? 

-Намын дарга хийчих хүн олон бий. 90 гаруй жи­лийн түүхтэй, 250 га­руй мянган гишүүнтэй энэ том намд тийм лидер  байх­гүй гэвэл түүн шиг гутамшиг, мөн түүн шиг худал юм байхгүй. 

-Дарга нараа өөрчил­лөө гэхэд шат шатны сон­гуульд ялагдсан шалт­гаанаа тэгээд юу гэж дүг­нэж байгаа юм бэ?

-Олон юм бий. Гэхдээ алдаагаа сөрөг хүчнээс биш дотроосоо хайх нь эрүүл үзэгдэл.

-Тэгвэл, Л.Одончимэд гуайн хэвлэлд ярьсанчлан  АН авлигын тухай ярихаар айгаад нэр дэвшигчээ дэм­жихээ больсон, албан тушаал горилох боло­хоор мөнгө барьж ирдэг, сонгуулийн хандив ярихаар нуугддаг, мөн өөр намын нэр дэвшигчид тал засч  на­маа муулсан болон сүүлийн үед  нүүр буруулах болсон гишүүдээ ярих нь ээ?

-Тэр хүмүүсийг хар­сан, үзсэн биш, одоо л хурлаар ярина шүү дээ. Хэдий хэмжээний мөн­гө цугласан, хэн яаж ханд­сан гээд бүх зүйл тодор­хой болно. Манай нам дүрэмтэй, түүгээрээ шийд­нэ. Хуулийн хүрээнд асуудлаа шийдэх ёстой. Нөгөөтэйгүүр, манай на­маас нүүр буруулж байгаа хүмүүс байна. Үүнийг дээр, доор­гүй ярьж байгаа. Сайн явахад садан төрөл мундахгүй гэгчээр УИХ-ын гишүүн байхад хааяа намын бай­раар орж ирэхэд  дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүдэнд бидний хөл дээгүүр гишгэх шахсан бизнесүүд олон байдаг байсан. Одоо харагдахаа байж. Цаашид төрийн албыг тунгалаг болгоход намын санхүүжилтийн асуултыг шийдэх нь  чухал. УИХ, Засгийн газрын аж­лыг салгах хэрэгтэй. Төрийн албыг төрлийн алба болгосныг өөрчлөх ёстой.

-Хариуцлагын асуудал эцэстээ УИХ дахь бүлгээ бай­гуулж чадаагүй, гол хуу­лиудад намынхаа байр суурийг тусгаж чадаагүй Н.Энхболд дээр бууж байгаа гэх юм?

-Ганц түүн дээр бууна гэхэд хаашаа юм, гээндээ ч бий, гоондоо ч бий гэдэг байх. Гэхдээ асуудлыг намын Бага хурал  шийднэ. Харин тэр яриад байгаа бүлэг байгуулж чадаагүй, сонгуулийн тухай хууль, Ерөнхийлөгчийн тухай хуульд намынхаа байр суурийг оруулаагүй гэдэг бол үнэн. Гэвч тэр нь ганц Н.Энхболдоос болсон уу, өөр зүйлээс шалтгаалсан уу гэдгийг тухайн үедээ ярих байх.

-Одоо асуултаа өөр­чилье. Сүхбаатарын тал­­байг Чингис хааны талбай гэж нэрлэ­хээр бол­лоо. Нэр нь өөрч­лөгдсөн учраас хөшөө нь байх шаард­лага­гүй гээд шилжүүлэх нь ойлгомжтой. Олон жилийн өмнө Д.Сүхбаатарын хө­шөөг буулгахын эсрэг жагсч тэмцэхээ мэдэгдэж байсан хүний хувьд та юу хэлэх вэ?

-Зохисгүй зүйл болж байна. Бид эзэн Чингис хаанаа өргөмжлөх хэрэгтэй. 800 зууны тэр­тээ Их Монгол Улсыг байгуулж, их түүхийг бүтээ­сэн  мянганы хүн. Саях­ны түүх гэвэл 1921 оны хувьсгалыг удирдсан нэрт жанжин, 30-хан насан­даа Монгол Улсад хосгүй гавьяа байгуулж, тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлын баталгаа нь болж, өөрөө эр зоригийнх нь туг болж араасаа олон сайхан хүнийг дагуулсны дүнд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо олж авсан. Үүнийг нь тухайн үеийн Мон­голын төр үнэлж, хөшөө дурсгалыг нь бай­гуулсан байдаг. Энэ тухай би олон удаа ярьж байсан, хөшөөг нь нүүлгэхгүй, хүрэл­дэх ёстой гэсэн са­нал дэвшүүлж байсан. Өнөөдөр тэр байр суурь­таа  байна. Өнгөрсөн үе рүүгээ гар буугаар бууд­вал ирээдүй чам руу их буугаар буудна гэж айхтар үг бий. Өнгөрсөн түүхээрээ тоглох хэрэггүй. Чингис хаан, Д.Сүхбаатар нарын амьдарч байсан эрин, түүхэн цаг үе өөр. Тэдний өмнө тавигдаж байсан шаардлага нь өөр. Нийгмийн байгуулал нь ч өөр байсан. Тиймээс харь­цуулшгүй юм. Нэ­гийг нь нөгөөгөөр зохилдуулах огт хэрэггүй. Энэ талаар манай намаас хэвлэлийн хурал хийлгэж, би Сүхбаатар нутгаа төлөөлж оролцлоо. Д.Сүхбаатар жанжны гурав дахь үеийн зээ охин хуралд ирсэн. Намын Ерөнхий нарийн бич­гийн дарга байр сууриа тодорхой хэлсэн. Сүх­баатарын талбайн нэрийг өөрчилснөөр олон хууль зөрчиж байна. Нөгөө­тэйгүүр, НИТХ бүрэл­дэхүүнгүй, 6-7 хүн хурал­даад шийдэж байгаа нь учир дутагдалтай. Тиймээс шийдвэрээ эргэж харна гэдэгт итгэлтэй байна.

 -Та  УИХ-ын гишүүн байхдаа Чингис хааны цогцолборын тухай санал хэлж байсан санагдана?

-Төрийн ордны өмнө гурван хөшөө ав­чирч наачихаад, Бурхан Халдуны зургийг ши­лэн дээр зурж тавиад цогцолбор гэхэд учир дутагдалтай ч гэсэн  анхны алхам, их ч хөрөнгө зарцуулсан байх. Цаашид эзэн Чингис хааныхаа хөшөөг есөн өрлөгтэй нь хамт бүтээж, хотхон байгуулах хэрэгтэй гэж би гишүүн байхдаа хэлж байсан.  Харин тэр нь Бурхан Халдунд байх уу,  эсвэл эртний нийслэл Хар хориноо  түшиглүүлэн сайхан бүтээн байгуулалт хийх ёстой. Заавал нийслэлд барина гэвэл Улаанбаатар хотын дахин төлөвлөлтөд оруулж гэр хорооллын асуудлыг цэгцлэн хойшоо Чингэлтэй рүү асар том хөшөөт цогцолбор  барьж, хотын нэг дүүргийг их хаанаараа нэрлэж болно шүү дээ. Чингис хааны бүтээн байгуулалт XIII  зууны хот төлөвлөлттэй байвал хойч үе түүхээ мэдэх, сурталчлахаас эхлээд ихээхэн үүрэгтэй. Түүнийг дагаад аялал жуулчлалыг  төвлөрүүлэх шинэ төв бий болно.