“Ярилцах цаг” булангийн энэ удаагийн зочноор Монгол Улсын гавьяат багш Шаравын Бадамыг урилаа. Зарим нь түүнийг “УИХ-ын буурал багш” хэмээн хүндэтгэдэг юм.

-Та сайхан наадав уу, мөн сайхан амарч байна уу?

-Баярлалаа.Гавьяаны амралт гэж манайхан гоёор нэрлэдэг. Би тэр амралтаа авсан шүү дээ, өнгөрсөн хавар. Олон жил алба хашиж яв­сан хүмүүсийг гэнэт өн­дөр насны тэтгэвэртээ гарч, гэртээ сууж амар гээд гаргаж байгаа нь дасч  зохицоход амаргүй бай­даг бололтой. Би өөрий­гөө зугаацуулах юм бага­тай хүн байгаа юм. Үр хүү­хэд, ач зээгийн ажил мэтээр  цаг авч сууна. Бу­сад үед нь компьютер, те­левизийн сувагтай жаал ноцолдох юм.

-Улс төрийн тогоонд олон жил чанагдсан хүний  хувьд тантай  улс төрийн өнөөгийн нөхцөл байдлын  талаар ярилцахаар зорьж ирлээ. Та харин юу гэж бодож байна?

-Улс төрийн бүхий л амьдарлын талаар гэвэл ихээхэн цаг, цаас орох байлгүй дээ /инээв/. Харин сонгууль энэ тэр гээд ярих юм бол хэлэх зүйлүүд байна шүү.

-Та миний асуух гэснийг таачихлаа. Их хурлын зургаан удаагийн сонгуулиар гарч ирсэн гишүүдтэй хамт ажилласан хүний хувьд та нэлээд олон талаас нь харьцуулж, дүгнэж суугаа болов уу. Мөн Монгол Ардын намын буурал гишүүний хувьд намдаа ямар дүн тавьж байгааг ч сонирхмоор байна?

-Сонгуулийн тухайд 1990 оны АИХ-ын депутатыг сонгох, 1992 оны УИХ-ын гишүүнийг сонгох сонгууль хамгийн цэвэр, шударга сонгууль байсан. Энэ сонгуулийн үед нэр дэвшигчид нь тухайн тойрогтоо хэн болох нь бараг танигдсан хүмүүс байдаг учраас сонгогчидтой уулзалт хийхдээ намынхаа юмуу өөрийнхөө мө­рийн хөтөлбөрийг танил­цуулж, санал бодол, за­хиа даалгаврыг нь сонсоод, ямар нэгэн  мөн­гө төгрөгний асуу­дал­гүйгээр, намын­хаа томилолтоор, орон нутгийнхаа намын дар­гын машинд сууж яваад сонгуулийн суртал­чилгаагаа хийгээд сон­гогд­дог байлаа шүү дээ. 1996 оны УИХ-ыг сон­гох сонгуулиас эх­лээд өнөөдрийг хүртэлх бүх сонгууль мөнгөтэй хут­галдаж бохирдож дууслаа.Энэ бол манай улсын гүн эмгэнэл юм.

-Та сонгогчдыг сана­лаа мөнгөөр худалдаж байна гээд байна уу?

-Амьдрал дээр тийм л байгаа шүү дээ. Манайд сонгууль шударга явахаа больж, сонгуульд улс орон,нийгмийн хөгжлийн төлөө зарцуулагдах ямар их мөнгө урсаж гагцхүү мөнгөтэй хүн сонгогдож байгаа нь олон түмний дургүйцлийг төрүүлж байна. Намууд нь нэр дэвшигчээ сонгохдоо хэр зэрэг бэл бэнчинтэй, хэр зэрэг мөнгө сонгуульдаа гаргаж чадах эсэхийг гол шалгуураа болгож байна. Өөрөөр хэлбэл сонгогчдын саналыг мөнгөөр татаж авч чадах хүн намуудад хэрэгтэй болохоос улс орон, ард түмнийхээ төлөө юу хийж чадах эсэх нь тухайн намд гол асуудал биш болоод байна.Нэгэнт сонгууль нь ийм байгаа учраас түүнээс цаашхи  улс төрийн үйл ажиллагаа,албан тушаалын томилгоонууд мөн тийм  байдлаар  явж  байна.

-Улс төрчдийг цөмийг нь бохир аргаар сонгогддог гэж та үзэж байна уу?

-Улс төрийн дээд төвшинд  голдуу хамаа­туулж байна л даа.Ма­най Их хуралд нийгэм солигдож, бужигнаж байх үед ард түмний 70, 80 жилийн шударга хөдөлмөрөөр хуримтлагдсан эх орны баялаг, өмч хөрөнгийг шударга бус хувьчлалаар овсгоодон авч баяжсан хэдэн хүн ард түмний толгой дээр тоглож байна шүү дээ. Монголын толгой баячууд гэхээр хүмүүс УИХ-ын гишүүн болоод байгааг харж байгаа биз дээ. Ер нь манайд мөнгөгүй хүн улс төрийн сонгуульд сонгогдох боломж бараг байхгүй болсон.

-Яагаад тэр билээ?

-Улс төрийн намууд нэр дэвшүү­лэхээсээ эхлээд намдаа олон арван сая төгрөг хандивлахыг шаардаж, хэн их мөнгө гаргаж чадах хүнийг нэр дэвшүүлж байгаа нь ийм байдалд хүргэж байна. Өөрөөр хэлбэл, нөгөө их устгах гээд байгаа авлига, хээл хахууль чинь эндээс, улс төрийн намууд өөрсдөө цэцэглүүлээд байна.

-Энэ их мөнгийг юунд зардаг гэж та бодож байна?

-Сонгогчдыг  худал­даж авахад зориулж бай­на. Манайд сонгогчдын ухамсар дорой байна. Үндсэн хуулиар олгогдсон ганц чухал эрхээ хэдэн бор төгрөгөөр худалдаад байна

Манай нийгэм төрийн зүтгэлтэн асан Мэндийн Зэнээ энэ байдалд дургүйцэж мөнгөтэй хүн мөнгө өгч байхад түүнийг нь авчихаад өөрийнхөө бодлоор, харин ч бүр эсрэгээр саналаа өгч байхыг зөвлөж байсан. Сонгогчид авлигын мөнгийг авчихаад түүндээ дөрлүүлээд байгаа нь дэндүү харамсалтай бөгөөд өөрийгөө доош нь хийж байгаа хэрэг. Мөн улс орон, үр хүүхдийнхээ ирээдүйгээр тоглуулж байгаагаа ойлгохгүй байгаагийн илрэл.

-Монголын улс төрийн бохирдлын гол буруутан нь намууд гэсэн үг үү?

-Улс төрийг намууд  авч явдаг. Тэгэхээр намын удирдлагуудтай холбож ярих хэрэгтэй юм. Ардчилсан хөгжлийн сүүлийн 20 гаруй жил хоёр том нам улс орныг ээлжлэн удирдаж ирлээ.Тэгэхдээ энэ хоёр намын удирдлагын хэдэн хүн Монголын нам, улс төрийн өндөр албан тушаалуудад нэг албанаас нөгөөд нь сэлгэн ээлж халаагүй шахам сууж байна. Тэд суудлаа алдахгүйн тулд өөрийн нэр хүндээр явахгүй болохоор мөн­гөөр олон түмний санал, эрх мэдлийг авах аргад шилж­сэнээр манай улс төр бохирдсон.Тэд сонгуулийн үед жур­­мын нөхөд, иргэд сонгогчиддоо учиргүй хайртай болж жүжиглээд сонгуулийн дараа эрийн  сайндаа сонгогдож томилогдсон юм шиг царай гаргаж тэднийхээ санал бодлыг сонсдоггүй, амласан хэлснээ ч  мартдаг явдал түгээмэл байна.

Намын жирийн гишүүд нь сонгуулийн үед намынхаа төлөө, намаасаа нэр дэвшсэн хүний төлөө гээд сурталчилгааны хэд хоногт тавхайгаа эргэтэл гүйж ажилладаг. Нөгөө сонгогдсон эрхэм нь сонгуулийн дараа, эрх мэдэлтэй болсныхоо дараа зүсээ хувирган доошоо харахаар эгэл жирийн хүн жижигхэн харагдаж, дээшээ харж ярвайсан, хүний үг сонсохоо байж, шавар баримал лугаа төрөл арилждаг байдал их бий.Тийм хүмүүс улс орон, ард түмнийхээ төлөө гэсэн сэтгэлгүй болж, долдойнуудаар өөрийгөө хүрээлүүлэн хуяглаж, зөөлөн суудлаа манан, шударга шүүмжлэл хэлсэн хүмүүстэй дайтаж суухаас өөр ажилгүй байдаг бололтой. Манайд намуудын удирдлагын боловсон хүчний чадав­хи,нөөц, улс төрийн боловс­рол, идэвхи санаа­чилга муугаас намуудын төлөшил муу, намууд улс, орныхоо хөгжлийн залуур  болж чадахгүй, зөвхөн  албан тушаалын гишгүүр, өргүүр болж байх шиг. Уг нь намын үзэл баримтлал нь оновчтой, шинжлэх ухааны үндэс­тэй, тодорхой байж, нэр цэвэр, нэр хүндтэй, зар­чимч, дайчин шуур­хай, жинхэнэ лидер удир­дагчтай байж улс ор­ноо удирдана. Энэ нь намын удирдах боловсон хүчнээс шалтгаалах зүйл. Харамсалтай нь манайд энэ талаар ихээхэн учир дутагдалтай байна.

-Та зөвхөн нам тө­рийн өндөр албан тушаалт­нуудын тухайд яриад байна уу?

-Монголчууд “Дээд хүн суудлаа олохгүй бол доод хүн гүйдлээ олохгүй”, “Эх нь хээр алаг бол хүү нь шийр алаг”  гэлцдэг.

Дээд төвшиндөө  мөн­гөөр асуудлыг шийд­вэр­лэж байгаагаас доод төвшиндөө мөн  албан тушаалыг мөнгө гэж ойлгож, идэж уухын дон шүглэсэн. Иймд албан тушаалын төлөө үхэн хатан зүтгэж, уг албан тушаалд очихын тулд эрх мэдэл бүхий албан тушаалтныг хүзүүдэн тэ­­вэрч, авлигадан бял­дуур­чилж тушаал дэвш­дэг. Дарга даа­мал болмогцоо төр нийг­мийн мөнгө хөрөнгийг цаг хугацаатай уралдан хувьдаа завшин хөрөн­гөжиж төрөөс төрсөн баячууд, олигархиуд ол­ноор төрж байна гэж иргэд бухимдаж байна. Үнэхээр авдаг цалинтайгаа харь­­цуулахад хурдан хуга­цаанд “тэрбумтан” бол­чи­хоо юу даа гэмээр хөрөн­гөжсөн хүн олон  боллоо. Нэг үе төрийн албанаас дайжин аж ахуй бизнес хийнэ гэдэг байсан бол одоо яагаад төрийн алба руу зүтгэх болов. Төрийн  мөнгө, төсвийн хөрөнгө нь эрх мэдэл бүхий ал­бан тушаалтнуудын баяжих хэрэгсэл болж бай­гаагаас ийм болсон. Мөн улс орны хөгжил, ард иргэдэд зориулан зарцуулагдах мөнгө завшигдаж, бү­тээн байгуулалт удаа­ширч, иргэдийн амьдрал дээшлэхгүй байна.Ажил­гүйдэл, ядуурал газар авсаар байна.

-Тэгээд улс төрийн зо­лио­сонд төсвийн мөнгө үр ашиггүй урсаад байна гэж үү?

-Яг тийм болж байна. Нэр дэвшихийн тулд болон сонгуульд зарсан тэр их мөнгөө эрхэм улс төрч төрийн мөнгөнөөс элдэв аргаар, татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт,тендер,үнийн урамшуулал,”өргөл, хандив” гэх мэтээр нөхөж авч байгаа нь нууц биш.

-Энэ дутагдлыг хэрхэн засч залруулах вэ. Тийм гарц байна уу?

-Юуны өмнө улс төрийн аливаа төвшний сонгуулийг шударга явуулах боломжийг хангах хэрэгтэй. Нэр дэвшүүлэхээсээ эхлээд сонгуулийн эцэс хүртэл сонгогчдын санал худалдаж авахад чиглэсэн мөнгө хөрөнгө зарах бүх боломжийг хаах хэрэгтэй. Цөөхөн сонгогчтой атлаа сонгуулийн ардчилал ихээхэн хөгжсөн ор­нуу­дын туршаад хэрэглэхээ больсон гээд байгаа, ард иргэдэд ихээхэн эргэлзээ, хардлага төрүүлдэг ав­томат машинаар тоо­лохоо болих хэрэгтэй.Машинаар тоолоход дүн нь хурдан гарах сайн талтай ч программ хангамжийг нь хүн хийдэг учраас иргэд эргэлзээд байна. Ер нь тэгээд тийм их мөнгө зарж тоо­лох хэрэг байхгүй.  Монголчууд гараараа л барьж итгэдэг улс шүү дээ. Сая гаруйхан сон­гогчийн саналыг тоо­лоход асар их мөнгө зарж машинаар тоолж байгаа нь ний нуугүй хэлэхэд “торомонд тооно хөллөнө” гэдэг шиг юм болж байна.

-Ингэхэд сонгуулийн тогтолцооны талаар та ямар бодолтой байдаг вэ?

-Манайх сонгуулийн холимог тогтолцоог сон­гоод явж байна.Өм­нөх можаритор сон­гууль нь хүнээ голдуу харж сонгодог байсан.Пропорционал руу холил­дохоор намыг ха­рах хэрэгтэй болдог.Ма­найд намууд жигд төлөвшиж чадаагүй учраас төгс болсон гэж үзэхгүй байна. Тэгээд ч намын жагсаалтад оруулах хүнээ шударгаар, оновчтой сонгож чадах­гүй байх шиг.Тойрогтоо сонгогдож чадахаа бай­сан хууччуулаа ядаж нэг удаа сонгуулах арга болгоод байна уу даа гэдэг хүмүүсийн саналыг үгүйсгэх аргагүй. Ер нь жагсаалтад өн­дөр боловсрол, ёс сурта­хуун­тай, биеэ болон гэрээ засчихсан залуучуудыг  оруулж сонгуу­лаад дараа нь сонгуульд тойрогт өрсөлдүүж байх нь зүйтэй мэт бодогдоод байгаа юм.

-Та түрүүнд авлига газар авсан тухай цухас дурдлаа. Энэ талаар ямар бодолтой байна?

-Үнэндээ манайд энэ их хэцүү, сэтгэл зовоосон асуудал болоод байгаа нь үнэн шүү. Зөвхөн сонгуультай холбоотой төдийгүй боловсон хүчний томилгоонууд, боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн төрлийн бүх үйлчилгээнүүд цөм гар хардаг, нэмэгдэл мөнгөөр хөдөлдөг болоод байгаа нь нууц биш.

Авлига, хээл хахууль гэж дээр дооргүй их ярьж байна. Үр дүн муу байна.Авлига,хээл хахуультай тэмцэх байгууллагууд нь нэг намын тэр дундаа эрх барьж буй намын томилгоо, харъяалалтай байсан цагт энэ ажил үр дүнд хүрэхгүй. Авилгатай тэмцэх газар, Прокурор, Шүүх, Цагдаагийн бай­гуул­лагууд цөм эрх барьж буй намын дохио зангаагаар ажиллаж байна  гэж иргэд бухимдаад байна. Авлигачид гээд шалгуулаад, шийт­гүү­лээд, шуугиулаад байгаа хүмүүсийг харахад дан ганц сөрөг намынх нь  хүмүүс харагдаад байна.Нөгөө эрх барьж буй намын хүмүүс тийм шил шиг тунгалаг гэж бодог­дохгүй  байна. Ийм хүрээнд ажиллаад авлига, хээл хахуулийг устгана гэж яриад үр дүнд хүрэхгүй. Ер нь хууль хяналтын  байгуул­лагуудыг сонгодог эрх зүйг өөрчлөх хэрэгтэй.Аль нэг намаас хараат бус зөвхөн ард түмнээс хараат байхаар сонгож, бүтэц зохион байгуулалтыг нь бодох хэрэгтэй.

-Намуудын төлөвш­лийн тухай та түрүүнд  ярьсан. Танай Ардын нам дотооддоо ер нь юу болоод байна вэ?

-Намын шинэчлэл гэж ярьцгааж байна. Манай намын залуу гишүүд өмнө явагдсан сонгуулийн үр дүнгээ яръя, намд маань шинэчлэх, засч  сайж­руулах зохион байгуулалтын юм байна гээд байна. Энэ цаг үеэ олсон асуудал. 

Сонгуулийн үр дүн гэж яривал манай намын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны дутагдлаас гадна шинэ УИХ бай­гуу­лагдах эхний зур­гаан сар УИХ дахь на­мын бүлгээ байгуулж ча­дах­гүй байснаас эрх баригч намын бүлэг дангаараа сонгуулийн болон түүнтэй холбоо бүхий хуулиудыг дан ган­цаараа, өөрийн намын эрх ашигт нийцүүлсэн гэхээр байд­лаар баталж амж­санд их учир бий. Ийм боломжийг эрх баригч намд олгож, эр бярыг нь суулгасан нь УИХ дахь манай намын бүлэг ялангуяа бүлгийн дарга Н.Энхболдын урагшгүй, улс төрийн зориггүй, дайчин шуурхай ажиллаж ча­даагүйтэй холбоотой.То­милсон сонгосон болов­сон хүчинтэйгээ хариуц­лага тооцдог нам бол энэ хүнтэйгээ манай нам хариуцлага тооцож дор хаяж намын бүлгийн даргаас нь огцруулах  ёс­той. Даанч манай на^­мын удирдлагуудад олон жил хамт ажиллаж, янз бүрийн сүлжээгээр  холбогдчихсон, бие биедээ хариуцлага тооцох нь байтугай, харин ч нэг нэгийгээ хамгаалж,  хуяг­ласан хүмүүс олон бай­гаа. Н.Энхболд   ёс зүйтэй улс төрч байсан бол улс төрийн хариуцлагаа ухамсарлаж өөрөө саналаараа огцрох   хугацаа хангалттай байсан.

-Залуучууд чинь на­мын байрныхаа гадаа  гэр барьчихсан намын шинэч­лэл гээд санал авч байгаа юм билээ. Тэгэхээр таныг  за­луучуудаа дэмжиж бай­гаа гэж ойлгож болох уу?

-Ярьж хэлж байгаа шинэчлэлийг  нь дэмжиж байгаагаа дээр хэлсэн шүү дээ.

Тэгэхдээ дэндүү яарч байж дутуу дулимаг юм болох вий. Удирдлага сольсноор шинэчлэл бо­лохгүй, Онол, үзэл ба­римт­лал дээрээ, бүтэц зохион байгуулалт дээ­рээ сайн ажиллах, Их хурал­даа сайн бэлтгэх хэрэг­тэй.”Мориндоо мордоод хувьсгал хийх амархан, мориноосоо буугаад ажил­­лах амаргүй” гэдэг байх аа. Тэгвэл энэ үгийг санаж ажиллах хэрэгтэй юм.  

-Бидний урилгыг хү­лээн авч ярилцсан танд баярлалаа.