Дотныхоо найзыг хүний нутагт эрдэмд суралцахаар явахад нь уйлж билээ. Зовлон жаргалаа хуваалцах гэхэд минь хажууд байхгүй гэж бодохоос хэцүү байсан юмдаг. Гэхдээ найз минь зорьсон газраа хүрэнгүүтээ л ирлээ гэдгээ мэдэгдэж, өдөр шөнийн алинд ч байсан энгийн тарифаар хоорондоо ярьж, интернэт хэмээх агуу сүлжээг ашиглан хамтдаа байгаа юм шиг хөөрөлдсөөр.

Энэ бол орчин цагийн харилцаа, холбоо, мэдээллийн технологийн агуу хүч юм. “Амьдралын тойрог” ээлжит дугаартаа харилцаа, холбооны салбарыг өдий зэрэгт хүрэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн нэгэн эрхмийг урьж оролцууллаа. Тэр бол Завхан аймгийн холбооны газрын инженерээс их ажлын гараагаа эхэлж 1989-1994 онд Холбооны яамны сайдаар ажиллаж байсан Б.Баатар юм.

Манай улсад мэдээлэл, харилцаа холбооны салбар үүсч хөгжсөний 92 жилийн ойн баяр ойрын өдрүүдэд тохиож, холбоочид тэр аяараа баяраа тэмдэглэж байгаа энэ үед зочноо зориуд онцлон сонгосон нь энэ.

Б.Баатар гуайнд бид их эрт зочиллоо. Өглөө бү­рийн наран мандахад ха­шаан дахь модоо усалж, хөхөө донгодохыг сонсож зогсох шиг сайхан юм хаана байна гэсээр тэрээр биднийг угтсан юм. Энэ айлын 20 жилийн хөдөл­мөр шингэсэн хашааны хаалгаар ороход өөрийн эрхгүй бахархах сэтгэл төрлөө. Сайдын ажлаа өгснөөс хойш ханьтайгаа нийлээд хашаандаа мод тарьж эхэлжээ. Тэр хоё­рын тарьсан моднууд өнөө­дөр хэдийнэ том болж, үр жимсээ өгөөд эхэлсэн байна. 50 орчим төрлийн 400-гаад мод бий гэнэ. “Үргэлж л харж хан­даж, тордож усалж байхгүй бол болдоггүй. Хотын байшиндаа өвлийг барах гэж хэцүүднэ шүү дээ. Шөнө ч унтаж чадахаа байдаг юм” гэсээр биднийг дагуулан гэртээ орлоо. Ингээд бид гол яриандаа орсон юм.

СУМ БҮРИЙГ ТЕЛЕВИЗТЭЙ БОЛГОХ САНАА ГАРГАСАН НЬ

Завхан аймгийн хол­боо, Эрдэнэт хотын хол­боо­ны газар, Улаанбаатар хотын телефон радио ашиг­лалтын хорооны дар­гын үүрэгт ажлыг хийж, амьдралынхаа арав гаруй жилийг өнгөрүүлсэн түүнд ЗХУ-ын Нийгмийн ухаа­ны академид суралцах боломж олджээ. Хийж бүтээсэн ажлыг нь үнэлж энэ боломжоор шагнасан хэрэг. Тухайн үеийн улс төрийн хүчнүүдийг бэлт­гэдэг лидер сургуульд су­рал­цаж ирээд Улаанбаатар хотын найрамдлын райо­ны засаг дарга, Дараа нь Улаанбаатар хотын захир­гааны орлогч даргаар то­ми­логдож байж. Ингээд 1989 оны хоёрдугаар сард Холбооны яамны сайд болсон байна. Тун эгзэгтэй хүнд хэцүү үед хамгийн бүдэг, бадаг байсан салба­рыг хүлээж авсан гэдгийг Б.Баатар гуай онцолж бай­лаа. Бидний аав, ээ­жүүд тухайн үед харилцаа, холбоо ямар байсныг илүү сайн тайлбарлах биз. Теле­виз хэдхэн газарт гардаг. Агаарын шугам байхгүй, гар утасны талаар төсөөлөл ч байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, тоон технологийн талаар ямар ч ойлголтгүй байсан үе. Тэр үед ганц холбоотой байсан Орос улстай агаа­рын 80, Хятадтай гурав­хан сувгаар л харилцаж байж. Энэ нь технологийн хувьд учир дутагдалтай, шууд харилцах боломжгүй байсан гэнэ. Б.Баатарыг сайдын ажил авсны дараа­хан холбоо харилцаа хан­галт­гүй байгаа талаар ид шүүмжилж, шуугиж бай­жээ. Тиймээс ч сайдын хувиар даруйхан арга хэм­жээ авч, холбоо харилцааг хөгжүүлэх түүхэн шаард­лага тулгарсан ажээ. Цаг хугацааны хувьд ойл­гомж­гүй, хөрөнгө мөнгө, санхүүжилтийн асуудал­тай тухайн цаг үед холбоо, харилцаа гэдэг тухайн салбарынхнаа шүдний өв­чин мэт л санагдаж байж. Тоног төхөөрөмжийн ши­нэ­члэл хийхэд ихээхэн хэмжээний мөнгө хэрэг­тэй байсан нь хамгийн хүнд асуудал байжээ. 

“Хууч­­ны тоног төхөө­рөм­жөөс татгалзаж, шинээр ямар сонголт хийх гээд, хамгийн гол нь энэ бүх­нийг тухайн үеийн улс төрийн товчоо болон Зас­гийн газарт хэрхэн ойлгуу­лах нь үнэхээр хүнд бай­сан” гэж Б.Баатар гуай ярив.  Улс хооронд холбоо харилцаа тогтооход яах аргагүй амин тариа хэрэг­тэй байсан гэв. Тиймээс 1989 оны сүүлчээр Англи, Хонгконгийн хамтарсан Кавле энд Вуайрлес ком­па­нитай хамтран олон ул­сын сансрын холбооны цөөн сувгийн газрын стан­цыг байгуулан ашиг­лал­тад оруулсан нь тухайн үедээ Монгол Улсыг гу­рав­дагч орнуудтай холбох цорын ганц гүүр нь болж байж. Нэгэнт улс даяар нэгэн зэрэг технологийн шинэчлэл хийж чадахгүй­гээс хойш хэсэгчлэн ши­нэчлэх төлөвлөгөөг бо­ловс­руулжээ. Эхний ээл­жинд Улаанбаатар хотод улс хот хооронд болон 27 мянган хэрэглэгчийн баг­таамжтай автомат теле­фон станцыг байгуулах шийдвэрт хүрч 12 сая ор­чим ам.долларын төсөл боловсруулж. Түүнийгээ бариад Төлөвлөгөөний комиссын дарга П.Жас­рай гуайд танилцуултал “Баатар минь, улс орны хөгжилд холбоо чухал ач холбогдолтой, түүгээр дам­жин хөгжил орж ирдэг гэж ярьдаг л юм билээ. Гэхдээ өнөөдөр ийм их мөнгө хаана байх билээ. Бид ард түмнийхээ талхны мөнгийг яаж шийдэх вэ” гэсэн хариулт өгөөд гарга­сан гэнэ. Харин 1990 оны эхээр Улс төрийн товчоо бүрэн шинэчлэгдэж, Зас­гийн газар шинэчлэгдэж, Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Ш.Гунгаадорж, Төлөвлөгөөний комиссын даргаар Д.Бямбасүрэн нар томилогджээ. Энэ хүмүүст дээрх төслөө танилцуултал Д.Бямбасүрэн бүрэн дэм­жиж, Ш.Гунгаадорж “Яг энэ хэлбэрээрээ явбал наа­дах чинь дэмжигдэх­гүй, бүхний анхаарал, со­нирх­лыг татахын тулд жаа­хан ухаан зар” гэж зөвлөжээ. Ингээд Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн өмнө бүх сумдыг телевиз­тэй болгох тооцоог нэмж оруулаад, нийтдээ 13.5 сая ам.долларын төсөл болгоод оруултал гэрлийн хурдаар батлагдаж орхиж. Орон даяар телевиз үзнэ гэдэг нь холбоо харилцааг шинэч­лэх гэдгээсээ илүү ойр сонсогдсон нь мэдээж гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, теле­ви­зийн программаар хан­гах нэрийн дор харилцаа холбооны тоног төхөөрөм­жөө шинэчлээд авах таа­тай сэдэл болсон нь лавтай.

МЭДЭЭЛЛИЙН СҮЛЖЭЭ ХҮНД ӨГӨӨЖӨӨ ӨГӨХ ҮҮРЭГТЭЙ

Ингээд Б.Баатар гуай­тай улс орон даяар теле­визтэй болгох ажлыг хэр­хэн амжуулсан талаар нь хөөрөлдсөн юм. Түүний амьдрал бол тэр чигтээ холбоочны амьдрал. Тэр энэ салбарт өөрийн амьд­ралын 40 орчим жилийг зарцуулсан. Тэгэхээр Мон­голын харилцаа, хол­бооны түүхэн үйл явдал түүний амьдралын нэгээ­хэн хэсэгтэй салшгүй хол­боотой байж таарч байгаа юм.

-Харилцаа, холбооны төхөөрөмжүүдээ шинэч­лээд авах ажлыг ард иргэ­дийн телевиз үзэх хүсэлд дөрөөлөөд амжуулчихжээ. Тэгвэл телевизжүүлэх төслийг хэрэгжүүлсэн түүхээс хуваалцаач?

-1990 оны дөрөвдүгээр сарын 7-нд Хятадын Сы­чан хотын сансрын төвөөс “Азиасат-1” холбооны хий­мэл дагуулыг хөөргө­сөн юм. Тэр үед манай яамны мэргэжилтнүүд тэр хиймэл дагуулыг ашиглан манай улсыг телевизжүү­лэх боломжтой гэж үзсэн юм. Хиймэл дагуул төлөв­лөсөн ёсоор хөөрч, бид тэр үйл ажиллагаанд нэг дам­жуулагчийг нь ашиглахаар тохиролцоод ирлээ. Ин­гээд маргааш нь МАХН-ын онц их хурал дээр Мон­гол Улсын бүх сум суурин газрыг Ардын хувьс­галын 70 жилийн ойн баярын өмнө телевизтэй болгоно гээд зарлачихлаа. Сум бүрт тавих 306 ширхэг станцыг Хятадад захиа­лаад үйлдвэрлэчихсэн. Нөгөө талаас бидэнд бэлэн болсныг нь мэдэгдчихээд байдаг. Гэтэл түүнийгээ авах мөнгөгүй болоод гац­чихдаг юм байна.

-Тэгээд яасан. 70 жи­лийн ойн баяраас өмнө амжуулсан уу. Хэдэн төг­рөг хэрэгтэй байсан юм?

-1.2 сая ам.доллар л хэрэгтэй байсан юм. Зур­гадугаар сарын 25-ны өг­лөө Ерөнхийлөгч асан П.Очирбат гуай шадар сайд Ч.Пүрэвдорж бид хоёрыг өрөөндөө дуудаад “ Та нар тийм жаахан мөнгө олж чаддаггүй яасан өөд­гүй цуснууд вэ. Би мөнгө олчихсон, одоо очиж олж ир” гэж билээ. Ингээд Солонгосын Дэвү корпо­рациас 1.2 сая ам.долла­рын тусламж авч санхүү­жил­тийн асуудлыг шийд­вэрлэж байсан түүхтэй. Тэр үед мөнгөний чек ав­чи­хаад яаж шилжүүлэхээ мэддэггүй. Манайд банк­ны систем хөгжөөгүй бай­сан юм. Хятадын элчинд ажилладаг найзтайгаа хол­богдоод тийшээ шууд шилжүүлж байлаа. Ин­гээд яамныхаа мэргэжил­тэнтэй хамт ачааны хоёр онгоцоор станцуудыг ав­чир­сан юм. Долдугаар сарын 4-ний өдөр байсан. 11-нд нь 70 жилийн ойн баяр болох гээд байдаг. Манай инженерүүд стан­цаа хүлээгээд бүх зүйлээ бэлдчихсэн байдаг. Авчир­сан өдрөө л сумдуудад тараагаад байршуулсан даа. Ингээд баяраар дөр­вөн газраас бусдад нь те­ле­виз үзүүлж амласнаа биелүүлсэн юмдаг.

-90-ээд оны хүнд хэцүү үеийг холбоочид хэрхэн даван туулав аа. Бас түүхэн ажлуудыг амжуул­сан байна?

-Үнэхээр хэцүү бай­сан. Мөнгө байхгүй. Дэл­гүүрт юм байхгүй. Хүмүү­сийн амьдрал дорой гундуу байлаа. Бид ажилчдынхаа цалинг буулгаагүй. Дээд цэгт нь өндөр өгч байсан. Ажилчдынхаа нийгмийн асуудлыг сайтар анхаарч байлаа. 240 хүүхдийн цэ­цэр­лэг байгууллаа. Байр, орон сууцны асуудлыг нь шийдлээ. Тэр үед бид дар­дан замаар яваагүй. Гагц­хүү тэр замыг зөв байлга­хын төлөө хичээж байлаа. Тэр үед англи хэл мэддэг холбоочин байхгүй, тоон хэлийг мэддэг нь байхгүй. Төсөл бүр дээр боловсон хүчнээ бэлдсэн, гадаадад сургасан.  Өнөөдрийн мун­даг залуучууд тэр үеийн залгамж, халаа. Манай улс холбооныхоо хөгжлөөр Азидаа эхний гуравт орж байна. Мэдээл­лийн сүлжээ асар өргөн болоо. Харин тэр нь хүнд хэрэг болж байна уу гэд­гийг анхаарах зайлшгүй хэрэгтэй. Одоо бид тэр чиглэлд илүүтэй анхаарах хэрэгтэй байгаа юм.

-Одоо үеийг өнгөрсөн­тэй харьцуулан дүгнэвэл?

-Би харилцаа, холбоог хөгжүүлэх үйлсэд 40 жи­лийг зарцуулжээ. Харил­цаа, холбоо хөгжлийнхөө дээд цэгт хүрчихсэн бай­на. Малчид бэлчээр дээрээ гадаадад байгаа хүүхэд­тэй­гээ шууд холбогдож байна. Үнэхээр мундаг хөгжсөн байна. Ярих юм алга. Хамгийн гол нь хүнд үр өгөөжөө өгдөг байх хэрэгтэй. Харилцаа хол­боог буруу замаар ашигла­вал асар хор уршигтай.