Гавьяат эмч, анагаах ухааны доктор, профессор Л.Жамбалжавтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа. Тэрээр сүүлийн хоёр жил экс Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяртай ойр байж, түүнтэй олон удаа уулзаж байсан хүний хувьд бие, эрүүл мэндийнх нь талаар тодо
рхой мэдээллийг олон нийтэд хүргэж байсныг уншигчид сайн мэднэ. Энэ удаа ч мөн тэр сэдвээр ярилцлаа.
-МАХН-ын дарга, Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын эрүүл мэнд тун хүнд байгаа, шоронгийн өрөөнд ухаан алдаж унасан гэсэн мэдээлэл байна. Та сүүлийн хоёр жил түүнтэй ойр байж, олон удаа уулзаж ярилцаж байсан хүний хувьд юу гэж үзэж байна?
-Үүнийг хэлэхээс өмнө ерөөс тэр хүний биеийн байдал сүүлийн үед ямар байв. Шоронд хоригдохын өмнөхөн ямархуу байдалтай байсан бэ гэдгийг хэлэх хэрэгтэй байх. Би тэр хүнтэй сүүлийн хоёр жил орчим ойр байж уулзаж ярилцаж байгаа. Биеийнх нь байдал эхлээд ямар байсан, одоо ямархуу байгааг сайн мэднэ. Хүний биеийн байдлыг үнэлэх, дүгнэх талд би насаараа эмч хийсэн хүний хувьд хэлж чадна. Тэр тусмаа би дандаа хүн эмчилдэг эмчилгээний эмч, хүний байдал муудаж, эрхтэн системийн доройтолд орж, түүнийг нь огтолж хаяж мэсээр эмчилж, эсвэл үхлийн байдалд орсон хүнийг сэхээн амьдруулах, эрчимт эмчилгээнд оруулахад хөлс хүчээ шавхан зүтгэж ирсний хувьд тухайн хүний биеийн байдал ямар байсан, одоо ямар байгаа, цаашид хэрхэх вэ гэдгийг сайн мэднэ. Тиймээс Н.Энхбаяр даргын бие өнөөдөр ямар төвшинд байна, ер нь ямархуу биетэй хүн байсан бэ гэдгийг би хэлж чадах юм. Би үүнийг ямар нэгэн улс төрийн байр сууринаас биш эмч хүнийхээ хувьд ярьж хэлж байгаа.
Өнөөдөр олон эмч, иргэн надад хандаж байна. Би өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 13-нд Н.Энхбаярыг баривчлагдаж шоронд орсноос хойш үгээ хэлж байсан. Би эмч хүн учраас тэр хүний бие эрүүл мэндэд санаа тавьсан олон хүн надад хандаж байгаа. Н.Энхбаяр даргын хувьд биеийн тамираар хичээллэдэг, архи,тамхи хэрэглэх зэрэг хорт дадал байхгүй, уулын спорт, усанд сэлэлт, дугуйн спортоор хичээллэдэг. Эрүүл чийрэг, сэтгэл санааны хувьд ч тайван тогтуун хүн байсан. Ямар нэгэн урхаг гажиг байхгүй. Хууч гэхээс насны онцлог, ясны сийрэгжилтийн зүйлүүд бол байсан. Өмнө нь цөсний чулууны хагалгаа хийлгэсэн. Сэтгэл санаа, тархи мэдрэл бүгд хэвийн байсан. Гэтэл өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард баривчлагдаж, шоронд хоригдсоны нөлөөгөөр хөдөлгөөн, хоол тэжээл хязгаарлагдаж, дээр нь сэтгэл зүйн дарамтанд орсон. Би тэгээгүй гээд байхад “Чи тэгсэн” гээд ял тулгаад байхаар тэр хүн “дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу” гэгчээр ямар байдалд орох нь ойлгомжтой. Тийм хэцүү үед тэр хүн өөрийн шударга үйлсийн төлөө, үзэл бодлоо хамгаалж, өөрийн амь насаар дэнчин тавьж өлсгөлөн зарлаж тэмцсэн. Энэ бол дэлхийн нийтэд байдаг жишиг. Үзэл бодлоо хамгаалахын төлөө зарим нь хүн алж, хүрээ талж дайрдаг бол Н.Энхбаяр тэгээгүй, тэр өөрийнхөө амь насаар дэнчин тавьж, “Та нар минь ойлгооч дээ, үнэн байдал ийм шүү дээ. Шударга биш байна шүү” гэдгээ тэгж илэрхийлсэн. Амаараа хэлээд ойлгохгүй болохоор бие махбодиороо хэлье, анхаарч, ойлгож үзээч гэж тайван замаар тэмцэж өлссөн. Эцсийн эцэст хүн төрөлхтөнийг авч яваа зүйл бол хүнлэг үзэл. Үүгээр тэр хүн тэмцсэн. Энэ тэмцлийн дүнд биеийнхээ жинг 15-16 кг алдсан, бүх бие нь усгүйдсэн. Бүх биеийн эд эсүүд үхэжсэн. Элэг, бөөрний үйл ажиллагаа дордсон. Зүрхний үйл ажиллагаа муудсан. Цусан хангамж муудсан, тархины цусан хангамж багасч, эд эсүүд нь үхжиж эхэлсэн. Царай зүс нь хүртэл ямар болсныг та нар мэдэж байгаа шүү дээ, үхлийн байдалд хүрснийг.
-Одоо биеийн байдал нь ямар байгаа бол. Танд мэдээлэл байна уу?
-Би түрүүнд хэллээ, хүний тархи цусан хангамжгүй болж 5-6 минут зогсох юм бол цааш тэсэхгүй. Зүрх, бусад эрхтэн хэчнээн ажиллаад нэмэргүй. Гэтэл, Н.Энхбаяр өлсгөлөнгийн үед ингэж зүрхний болоод тархины цусан хангамжийн дутагдалд орсон. Тархи нь хавагнаж, эд эсүүд үхэж, зарим хэсэгт судасны бөглөрөл өгсөн. Өлсгөлөн зогссоны дараа ч тэр үйл ажиллагаа үргэлжилсэн. Хоёр дахь удаагаа шоронд хоригдохын өмнө тархины цусан хангамж тэр чигээрээ өөрчлөлттэй байсан. Чухам тэнд хаана нь юу болсон байна вэ гэдгийг өндөр хөгжилтэй оронд нарийн шинжилгээгээр гаргана уу гэхээс манай нөхцөлд боломжгүй. Тэр байтугай өрөөсөн талын хөл, гар нь мэдээгүй шахам, саажилттай, бие нь тааруу байсан. Өөрөөр хэлбэл, бие нь сэргэж чадаагүй байсан. Би хавар эрүүл мэндийнх нь талаар мэдээлэл хийхдээ “Биед нь маш их өөрчлөлт болсон. Энэ өөрчлөлт наанадаж 1.6 жил, цаанадаж 2-2.5 жилийн дараа хэвэндээ орно” гэдгийг олон удаа хэлсэн. Биеийн байдал хүнд байгаа ийм үед дахиад шоронгийн нөхцөлд хорих юм бол ямар байх вэ. Хөдөлгөөн, хоол тэжээл, сэтгэл санааны хүнд байдалд орчихлоо. Хоёр өдрийн өмнө шоронгийн өрөөнд ухаан алдаж унасан байна. Энэ бол тархины гэнэтийн саатал, үхэлд хүргэх үхжилт явагдаж байна гэсэн үг. Цаашид энэ байдал эмзэг явагдаж байна.
-Шоронгийн эмнэлэгт эмчилгээ хийж байгаа гэсэн. Тэр талаар та эмч хүний хувьд ямар дүгнэлт хийж байна, юу хэлэх вэ?
-Хүнд хамгийн гол нь эрүүл мэнлийн асуудал чухал. Эрүүл мэндийн тухай Хууль зүйн сайдын тушаал бий. Түүнд тухайн хүн ялтай байлаа ч шоронд хорьж болохгүй, тэр бүү хэл суллах тухай өвчний жагсаалтууд хүртэл бий.
Тархи мэдрэлийн системийн саажилт чинээндээ тулчихаад байхад шоронгийн эмнэлэгт эмчилж байгаа гээд байлгаад байж болохгүй. Гэтэл тэнд очсон эмч “Тэнд өвчний түүх ч нээгээгүй байлаа” гэж хэлж байгаа шүү дээ. Өвчний түүх нээгээгүй юм чинь ямар ч эмчилгээ хийгдээгүй гэсэн үг. Эмнэлэгт хэвтэхэд хамгийн түрүүнд тариа хийдэггүй, өвчний түүхийг бичдэг биз дээ. Ийм хариуцлагагүй, тэгээд тийм өвчтэй шоронгийн хүнд нөхцөлд байлгаж байна гэдэг хүнлэг бус, маш харгис үзэл. Тиймээс эмч нар тэр асуудлаар мэдээлэл хийсэн. Эмч бид нэр алдар, ашиг хонжоо хайж явдаггүй, хүний төлөө зүтгэдэг хүмүүс. Мэргэжлийн хүний, эмч хүний хувьд хэлэхэд, Н.Энхбаярыг унахад нь яаралтай эмчилгээ хийх байлаа, унасны дараагаар эмнэлэгт шилжүүлж, онош тодруулах эмчилгээ хийх байлаа гэдгийг хэлэх байна. Гэтэл хүчилтөрөгчийн дутагдалд орлоо гээд өнгөрч байгаа нь зүй бус юм. Энэ байдлыг “Агаар дутагдлаа, миний хүү цонхоо онгойлгочих” гэж эмээ нарын ярьдаг үгээр тайлбарлаж болохгүй. Тэр хүчилтөрөгчийн дутагдал биш, хүний биед байгаа маш том өөрчлөлтийн наад захын жижиг хэсэг. Өнөөдөр Монголын ард түмэнд биш гэхэд гэр бүлд нь энэ хүний эрүүл мэнд хэрэгтэй. Хариуцлагагүй байдалд хүний амь нас хохирох гэж байхад эмч бид өргөсөн тангарагийнхаа үүднээс ярьж хэлэх үүрэгтэй. Олон эмч хэлж байгаа, хэрэв тэр хүний амь нас хохирвол, эсвэл тэр байдлаас үүдэж, эрхтэн дутуу болчихвол, тэр асуудлыг хариуцаж байгаа хүмүүсийн хариуцлагагүй байдал гэдгийг. Хууль руу чихэх ямар ч үндэслэл байхгүй. Хуулийг хэрэгжүүлж байгаа хүмүүс хариуцлага хүлээх ёстой. Эмнэлгийнхэн, Эрүүл мэндийн яамны комисс шийдчихээд байхад яагаад тэр хүнийг гаргахгүй байна. Энэ бол гэмт хэрэг. Саатуулж байгаа тэр хүмүүс хүний амины төлөө хариуцлага хүлээх ёстой. Хэрэв ийм тохиолдол гарвал эмч нар олон улсын шүүхэд хандана. Тийм ч ёстой юм. Тиймээс би олон нийтэд хандаж дахин уриалж байгаа нь энэ юм.
-Таныг хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржид хандсан гэж сонссон?
-Миний бүх л амьдралын турш надтай ямар хүн харилцаж байсан гэвэл, өвдөж зовсон, шаналсан, зовлон зүдгүүрт унасан, ядарсан зүдэрсэн хүмүүс л байсан. Шуудхан хэлэхэд өнөөдөр албан тушаал, эрх мэдэлтэй, хөрөнгө, мөнгөтэй хүмүүс над дээр ирж байгаагүй. Тэдэнд тийм шаардлага ч байхгүй. Харин би хүн эмчилдэг, эмнэлгийн ажилтан учраас хүмүүс өвдөж, зовохоороо над дээр ирж байсан. Би амьдралынхаа туршид тийм л хүмүүсийн төлөө явсан. Өнөөдөр эрх мэдлийн туйлд гарч ирсэн АН -тай ч гэсэн би ядарч зүдэрсэн, гудамжинд явахад нь уулзаж, нөхөрлөж байсан. Тиймээс, энэ намын толгойд байж, Ерөнхийлөгч болж Монгол Улсын толгойд гарч ирсэн Ц.Элбэгдоржид ч гэсэн энэ ярилцлагаараа хэлэх үг байна. Өнөөдөр Ерөнхийлөгч болж, эрх мэдлийн толгойд гарсан тэр хүн дээр би очиж уулзаагүй, юу ч гуйгаагүй. Харин ядарч, зүдэрч албан тушаалгүй явахдаа Хар хорины замд осолд орж, гэмтээд ирэхэд нь би түүн рүү очиж байсан. Миний эмчийн үүрэг ч тийм байсан. Бум бужигнаж, түм түжинэсэн улсын баяр наадмын талбай дээрээс гэр бүл, ач зээгээ хүний машинд дайж явуулчихаад өөрөө Гэмтлийн эмнэлэг рүү гүйж очоод, Ц.Элбэгдоржийг сахиад сууж байлаа. Биеийн байдлын тухай журмын нөхөд, гэр бүл нь “Тархинд нь цус харвачихсан уу, үгүй юу” гээд ирэхэд одоо төрийн сайд байгаа энэ эрхмүүдэд би биеийнх нь байдлын тухай мэдээлэл хийгээд зогсч байсан. Тэгээд би дэргэд нь байж, биеийг нь эмчилж, хамгийн гол нь сэтгэлийг нь засч байсан. Тэр үед сэтгэл санаа нь хүнд байсан. Хажууд нь явсан жолооч нас барчихсан, өөрөө гэмтсэн. Тэр хүний сэтгэл таатай байгаагүй. Тэр үед би сэтгэлийг нь засч “Сэтгэлээ барь, бие чинь гайгүй. Энэ зун манай Гэмтлийн эмнэлэг сайн эмчлээд эдгээнэ. Харин дараа нь та өндөр хөгжилтэй орон руу явж шинжилгээ хийлгэ. Гэмтлээс урхаг тогтдог. Тархины гэмтлээс шалтгаалж унаж тусдаг болно. Тэгвэл хайран байна, та Монголд хэрэгтэй хүн шүү. Та улс орны төлөө, ардчиллын төлөө тэмцэж яваа хүн шүү “ гэж хэлж байсан. Хүн сэтгэл санаа дор байх хэцүү. Харин мэсний шарх бол эдгэрчихнэ шүү дээ. Тэр эмчилгээний дараа Ц.Элбэгдорж Солонгос руу эмчилгээнд явсныг та бүхэн мэднэ. Тэр хүртэл би Гэмтлийн эмнэлгийн сэхээн амьдруулах тасагт сахиж, хамгийн сүүлд онгоцонд суулгахаар явахад жижүүрийн эмч, хэдэн сувилагчийн хамт гаргаж өгч “Сайхан эмчлүүлээд хурдан ирээрэй. Ирэх жил сонгууль болно. Та биеэ сайжруулаад ирэхэд бүх юм болно доо” гээд урам хайрлаад үдэж байсан. Одоо өнөөдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болчихсон, эрх мэдлийн толгойд байна. Энэ хүн зовлон зүдгүүр, ялалт, ялагдал, хамгийн гол нь эрүүл мэнд хохирно гэдгийн гамшгийг сайн мэддэг, ойлгодог байх ёстой. Тиймээс би хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр эмч хүний хувьд түүнд хандаж, уриалж нигүүлсэнгүй сэтгэл гаргаачээ гэж гуйж, хүсч байгаа юм.
-Та эмч нарын хамт мэдээлэл хийсэн. Тэр талаар тодруулахгүй юу?
-Би мэргэжил нэгт нөхөд, эмч, эрдэмтдийн хамт эмнэлгийн цагаан халадаа өмсөөд телевизээр ярилцлага хийсэн, үнэн. Тэнд би тодорхой хэлсэн. Бид тэнд яагаад цагаан халадаа өмсч ирээд суув гэвэл, эмч хүн гэдэг ямар нэгэн үзэл бодол хамаагүй хүний амь насны төлөө тэмцдэг хүмүүс юм. Дайны талбарт ч тэр дайснаа эмчилдэг хүмүүс бол эмч нар. Цагаан халадаа өмсч, улаан хэрээс тэмдэгтэй тугаа барьж явахад дайсны тал байлаа ч хэн нь ч эмч хүнийг бууддаггүй. Харамсалтай нь дайн бол дайн учраас бөмбөг дэлбэрэх, тэнэсэн суманд оногдох тохиолдол гарч байсан. Гэхдээ дэлхий даяараа эмч хүний үгийг авдаг, сонсдог. Яагаад гэвэл, эмч хүн тухайн хүн манай тал байна уу, дайсан байна уу амь насыг нь аврахын төлөө л тэмцэж явдаг. Тийм учраас дэлхий дээрх эмч нарын нийгэмлэгүүд хил хязгааргүй юм. Энэ бүхнийг би телевизээр дурдаж эмч хүн өвчтөнийхөө төлөө үг хэлж, шаардаж байна гэдгээ хэлсэн. Эмч хүний биеийг үзэж, зөвхөн тариа хийж, эм уулгаад эдгээчихдэг юм биш. Тэр хүний биед нөлөөлж, өвчлүүлж байгаа, эмгэг байдалд хүргэж байгаа гаднын шалтгаануудыг арилгахын төлөө тэмцдэг. Өөрөөр хэлбэл, хүн хүрээлэн байгаа орчноосоо шууд шалтгаалж байдаг. Үүнийг өөрчилж байж хүнийг эрүүлжүүлнэ. Эм уулгачихаад утаан дотор байлгаад байвал яаж эдгэх билээ. Түүнээс гадна эмч тухайн хүнд сэтгэлзүйгээр нь нөлөөлнө. Хүмүүс ганц хуруудчихлаа гэж байдаг. Гэтэл тэр ганц хурууны өвчин биш, бүх биеийн өвчин. Тиймээс өвчтөний толгойтой ажиллах шаардлагатай. Хүний эрүүлжилтэнд сэтгэл санаа, тархи толгой, сэтгэлзүй хамгийн чухал. Хүний биед нөлөөлж байгаа гаднын нөлөөллийг тайван байлгаж зохицуулах ёстой юм. Сэтгэлзүйд нөлөөлөх нь хүнийг хангалттай үхүүлж болно. Тиймээс ч манай ард түмэн “Үгийн шарх эдгэдэггүй, мэсийн шарх эдгэдэг” гэлцдэгийн учир тэр. Эмч хүн эрүүл мэндийн төлөө тэмцэхдээ энэ бүхний төлөө тэмцдэг. Миний танд ярицлага өгөөд сууж байгаагийн учир ч энэ.
