УИХ-ын гишүүн асан, МАН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх Д.Очирбаттай ярилцлаа.

-Монголын ардчилал зэрлэг хэлбэрт шилжлээ. Хувийн өмчид хал­даж,  хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчиж бай­­на гэсэн яриа сүүлийн  үед газар авлаа. Зүүний үзэл, нийгмийн халамжийн чиглэлээр ихээ­­хэн ярьж байр сууриа илэрхийлдэг байсны хувьд та юу гэж үзэж байна?

-Юу юуны туханд хү­рэ­л­гүй зэрлэг гэж дүгнэх хаа­шаа юм. Гэхдээ энэ та­лаар ярихад хоёр талын ойлголт, байр суурийг ха­рах  нь зүйтэй болов уу. Тухайлбал,  МАН бол  зүүн төвийн үзэл баримтлалтай. Засгийн эрхийг барьж бай­гаа АН-ын хувьд ба­руу­ны чиглэлийн үзэл ба­римт­лалтай. Барууны үзэл баримтлал  нь хэсэг бүлэг хүний эрх ашгийг хам­гаалдаг.Түүнд нийгэм нь  үйл­чилж,  тэгснээрээ ца­лин­тай, тэтгэвэртэй явах ёстой. Нийгэм, улс орны амьдралыг цөөн хэдэн хүн, баячууд  тодорхойлж  байдаг. МАН, зүүн төвийн үзэлтэй намын хувьд нийгмээрээ ядууралгүй байх зарчмыг баримталдаг. Ийм учраас өнгөрсөн жилүүдэд МАН засгийн эрхийг барьж ирсэн нь олон байсан. Манай на­мын бодлого, үйл ажил­лагааг ч иргэд түлхүү дэмжиж ирсэн. Барууны чиглэлийн үзлийн тухайд яалт ч үгүй баримталж буй бодлого нь олон нийтийг бус цөөн хэдэн хүн, бая­чуудыг дөвийлгөх учраас  тэднийг гаргаж ирэх, тэ­дэнд үйлчлэхэд чиглэдэг. АН засгийн эрхийг барьс­наар тэр л зарчмаараа ажиллаж байна. Цөөн хү­ний бая­жих, лидер болох нөхцлийг бүрдүүлж  бай­гаагаас нийгэм, олон нийт рүү хандсан дорвитой зүйл хийсэнгүй. Нам дотроо ч гэсэн бүлэглэл, фрак­циу­дынхаа хооронд албан тушаал хувааж байдаг, тэр нь намынх нь  нийт ги­шүүдэд хүртдэггүй. Бялуу хүртэгчид нь л сайн, сай­хан яваад байдаг. Нам нь тэдэнд  үйлчлэхийн төлөө зүтгэж, тэд эргээд  намын­хаа удирдлага, бүт­цийг барьчихдаг. Тэгсэн атлаа “Нэг ард­чилал”-ынхан илүү авчих­лаа, “Шонхор” фрак­цийнхан бялууны амт­тай хэсгийг хуваачих­лаа, тэр “Алтан гадас”-ынхан нь том зүсэм хүр­тээд  гэж талцаж маргадаг.  Нам нь дотроо байгаа томоохон  бүлэг­лэл, нөлөө бүхий хүмүү­сийн төлөө  шийдвэрүүд гаргадаг. АН энэ зарчмаар ажиллаж, түүнийгээ ний­гэм рүү ша­хаж  байгаа учраас   даран­гуйллал, захиргаадалт хэ­рээс хэ­тэрч байгаа юм. МАН за­саг барьж байхдаа  “Чи буруу талдаа жо­лоо­той машин унаж бо­лохгүй”,  “Чи өөр намынх учраас ажлаасаа халагд”, “Ажил­тай үлдье гэвэл АН-ын батлахаа сэргээж манайд ор” гэж  шахаж, дарам­талж  байгаагүй.  Гэтэл сүүлийн үед нэг өдөрт 230 хүнийг ажлаас  нь хомор­голон халж,  Их хурлын гишүүнээс уурын зуухны галч  хүртэл намын харъ­яаллаар халаа, сэлгээ хий­дэг дарангуйллыг тог­тоо­чихоод байна.

-АН ч гэсэн халамжийн чиглэлээр бодлого гаргаж, хэрэгжүүлж байгаа шүү дээ. Тухайлбал, иргэдэд нүүрс хямд өртгөөр хүргэж байгаа?

-Бид хүмүүсийн эрүүл мэнд, сайн сайхан амьд­рал, хүн болгоныг ажилтай орлоготой болгох, нийг­мийн халамжийн  чиглэлд ажиллаж ирсэн. Харин АН хавтгайруулсан ха­ламж олголоо гэж манай намын бодлогыг шүүм­жилж ирснийг хүмүүс  мэд­­­нэ. Гэтэл Шинэч­лэлийн Засгийн газрын хэрэгжүүлж байгаа шинэ нүүрс, түүнийг   иргэдэд хямд өртгөөр хүргэх    ажил хэт  хавтгайрсан бодлого. Багануурын уурхайгаас гаргаж байгаа нүүрс  үнийн хувьд хямд, гэхдээ Тавантолгойгоос гаргаж байгаа нүүрснээс хэд да­хин  радиацын нөлөөтэй.

Түүнийгээ гэр хорооллын иргэдэд битүү тараасан. Энэ өвөл утаа, тортог өм­нөх жилүүдийнхээс хэд дахин нэмэгдчихлээ. Бид утааг хяз­гаарлая, цахил­гаан халаа­гуурыг  нэмэг­дүүлж, зуухыг нь сайж­руулъя гэж ярьдаг. Хямд нүүр олгож байгаа нь гэр хорооллын иргэдийн нэг өвлийн хэрэгцээг хангаж, амьдралд нь нэмэр болж байгаа  мэт боловч нийс­лэлийн иргэдийг тэр чи­гээр нь эрүүл мэндээр нь хохироож, уушги, амьс­галын замын  эд эрхтэнийг нь  гэмтээж байна. Мон­гол хүүхэд  эхээс дөнгөж  мэндлээд эрүүл өсч бой­жих ёстой атал нүүрсний  радиацийн хэмжээ хэрээс хэтэрч гамшиг болсон утаагаар амьсгалж байна. Хэдэн жилийн дараа  монголд эрүүл уушгитай хүн үлдэхгүй. АН орон нутгийн сонгуулиас өмнө шийдвэр гаргаж, хямд өртөгтэй ч радиац ихтэй  нүүрс тарааснаа  зөв юм шиг яриад, тэр талаар шүүмжлэл хэлсэн эрдэм­тэн, судлаачдыг хяхаж хавчиж,  мэдээ мэдээл­лийг нуун дарагдуулж байгаа.

-Үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрхэд халдсан жишээ цөөнгүй байна. Тухайлбал, Засгийн газ­раас  ураны тухай мэдээ, мэдээллийг хаалттай бол­гох  үүрэг өгсөн. Үүнээс үүдээд  Монголд сонгодог ардчилал байна уу гэж олон хүн асууж  байна?  

-Ураны асуудалд  сал­ба­рын сайдаар ажиллаж байсан Д.Зоригтыг  хамаа­тай юм шиг яриад байсан. Гэтэл тэр ажлыг АН-ын­хан хийж байсан нь өнөө­дөр ил боллоо шүү дээ. Сонгодог ардчиллыг бий болгож байна, шинэчлэл хийнэ гэж их ярилаа. Хотын захирагч олон ажил хийлээ гэх юм. Тэр хүн шууд дарангуйлал  хийж, захиргаадаж  байна шүү дээ. Хаа байна, тэр ард­чил­лын   зарчим. Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, хэрэгжүүлэх  тухай ард­чиллын суурь  зарчмууд  хаачив. Хэрээс хэтрээд, хэлэх хүн олдохоо болиод  АН-аас нэр дэвшиж Ерөн­хийлөгч болсон Ц.Элбэг­дорж  дуугарсан шүү дээ. Өмнөөс нь ичиж, нүүр нь улайхдаа “Арай ч дэндэж байна, болиоч” гэсэн биз. Сүүлийн үед Засгийн га­зар иргэддээ  07 га газрыг нь эзэмшүүлнэ,  өгнө гэ­сэн. Мөн 40 газрыг ху­раалаа  гэж байна.  Тэр нь амьдарч ядаж яваа,  ганц нэг барилга барьж байгаа, дээрээс нь хөрөнгө мөнгө  олдохгүй, банкны зээлд барь­цаалагдсан, тэгэхдээ Э.Бат-Үүлийн  хүү шиг тансаг хаус бариагүй ний­тийн орон сууц босгох гэж зүдэж яваа хэдэн хүний  газрыг түүж   хүчингүй  болгосон захирамж  гар­гачихаж байна. Гэтэл өөрийнх нь эзэмшлийн газруудад    барилга бай­шин бариад нэг сая ам.доллараар зарж  байгааг хотын захиргаанд өмнө нь ажиллаж байсан хү­мүүс хэлж байна шүү дээ.  Тэр бүү хэл ийм шахалт үзүүлж, тийм газруудыг авч байсан гээд ярьж бай­на. Сүүлийн үед  хотын удирдлагууд байнга буул­гая, нураая, хүчингүй бол­гоё  гэх боллоо. Энэ ардчилал биш.

-Нийслэлийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаас хүмүүс олон санал хэлдэг. Хүн, машин, байшингийн шахцалдааныг  зохицуулах ямар гарц байна?

 -Уг нь Э.Бат-Үүл дутуу баригдсан барилгуудын асууд­лыг нягталж,  нэг талаас бизнес эрхэлж бай­гаа хүмүүсийн орлогыг дэмжиж, нөгөө талаас ир­гэ­дийг орон сууцжуулах бодлогын хэрэгжилтэд хя­налт тавьж аль аль талаас дэмжлэг туслалцаа  үзүү­лэх ёстой. Тэгэхгүйгээр нэг талын эрх ашгийг харж, шууд буулга,  нураа гэж болохгүй. 12 давхар барилгаа нураалгасан хүн  түүнийг ба­рихад хэдэн   жилийн хөдөлмөрөө зориулж, банк, санхүү­гийн зээл авсан байгаа. Одоо тэр хүн амиа хорлож үхэх үү, яах вэ.  Нэг хүн машин авчихдаг. Түүнийг хуруу хумсаа хуйхлах шахам авсан байгаа шүү дээ. Гэтэл хүссэн зоргоор унаж болохгүй,  нэг өдөр дугаараар нь хяз­гаарла­чихдаг. Түүний оронд за­маа өргөтгөж, давхар зам тавиад иргэдээ эрх чөлөөтэй байх боломжийг дэмжих ёстой. Буруу талдаа жолоотой хуучин  машиныг   орлого багатай  иргэд авч унаж байгаа. Гэтэл шууд хориглочихож болохгүй шүү дээ. Дүрэм, журмыг нь гаргаад, зохих сэрэмжлүү­лэгийг өгч,  замын тэмлэг­лэгээг хийж хөдөлгөөнд орол­цуулах ёстой. Э.Бат-үүл хэзээ ч буруу талдаа жолоотой машин унаж байгаагүй. Хотын дарга нарын баян тансаг амьд­ралтай хүүх­дүүд, гэр бүлийн­хэн ч тийм машин унаагүй. Түүнийг хэн унаж байна гэвэл, жижиг дунд бизнес эрхэлж байгаа, ТҮЦ ажилл­уулдаг  хүмүүс, тө­рөөс мөнгө нэхэлгүй хал­туур хийж хоногийн хоол залгуулдаг иргэд хөл зал­гуулж байгаа шүү дээ. 

-Та 2008-2012 оны УИХ-ын эмч мэргэжилтэй  гишүүдийн нэг. Эрүүл мэндийн шинэчлэ­лийн ту­хайд багагүй асуу­дал шийдүүлсэн.  Сүүлийн үед Ерөнхий сайд нь  Эрүүл мэндийн сайдын дүрд хувирч эмнэлэг хэ­сээд л, эмнэлгийн дарга нарын сонгон шалгаруу­лалтад АН-ынхны ашиг сонир­хол хэрээс хэтэрч байгааг олон нийт шүүмжлэх боллоо?

-Эрүүл мэндийн  хуу­лийг би  өнгөрсөн жил Нийгмийн бодлогын байн­гын хорооны дарга, УИХ-ын гишүүн байхдаа бат­луулсан. Түүнд Монгол Улсын эрүүл мэндийг хамгаалах  тогтолцоо 20  гаруй жилийн түүхэнд хоцрогдсон байна.  Анхаарах ёстой гэсэн дүгнэлт гарсан. Түүнээс  эрүүл мэндийн салбар руу­гаа дайраад байх нь гол  бус.  Өнөөдөр  уушгины өвчин, утаа, стресс бухим­дал, хөрсний бохирдлоос үүдэлтэй сүрьеэ, халдварт  шар хэрээс хэтэрсэн. Дээрээс нь эрүүл мэндийн салбарт шинээр баталж өгсөн бүтэц, хуулийн хэрэгжилтийг хангах, иргэддээ санаа тавих гээд маш олон асуудал байхад түүн рүү­гээ орж чадахгүй  улстөржүүлж болохгүй. Ерөнхий сайд эрүүл мэндийн яам, эмнэлэг дээр очоод л. Түүний оронд өрхийн эмнэлэгт нөхцөл байдал ямар байгааг судлах хэрэгтэй. Иргэн хүн тэнд үйлчилгээ авч чадаж байна уу, үгүй юу. Бүх эмнэ­лэгт утааны эс­рэг хүчил­төрөгчийн  бэлд­мэл тараах учиртай. Бага ч гэсэн том асуудал шүү дээ, иргэдийнхээ эрүүл мэндийг хамгаалахад.

-Гэхдээ эмнэлгийнхэн авли­гад идэгдсэн, эмч нар  УИХ-ын гишүүн, сайд нараас том машин уна­чихаад  иргэддээ тоом­жиргүй ханддаг нь анзаа­рагддаг. Буруу эмчилж хүн хохироочихоод хамтраад нуу­чихсан тохиолдол ч гарсан. Тэнд ёс зүйн ялзрал дээд цэгтээ хүр­сэнтэй та санал нийлэх үү?

-Эрүүл мэндийн сал­барыг олон жилийн турш мэргэж­лийн бус хүн удир­даж ирсэн. Сонгуу­лийн хугацаанд  юм уу, эсвэл жилдээ  1-2 удаа солигд­дог. Түүнээс үүдсэн  алдаа завхрал бий. Дээд хүн суудлаа олохгүй бол  доод хүн гүйдлээ олохгүй гэдэг  шүү дээ. Тийм зүйлүүд ч өнгөрсөн хугацаанд зөн­дөө гарсан. Гэхдээ бүх эмч нарыг хахууль авдаг, авли­гач гэж хэлж болох­гүй. Тодорхой хүмүүсийг нэр­тэй устай нь ярих хэрэг­тэй. Ганц нэг алдаа ба­римтаас эрүүл мэндийн салбарын  нэр хүнд бү­хэлдээ унах вий. Амь нас нь  хутганы ирэн дээр очсон хүнд үед  эмч нартаа очиж бүхий л учраа хэлдэг  байж тэднийгээ авлигач гээд тоохоо больсноор, иргэн эмч хоёрын ха­рилцаанд цөв суучих вий. Эрүүл мэндийн салбарын  болчимгүй ганц нэг ажилтны  үйлдлээс   болж  тангараг өргөсөн бусад нөхдийнх нь  ариун сайхан алдар унах вий гэж олон талаас бодож эргэцүүлэх учиртай.

-МАН-д өрнөж буй шинэчлэлийн төлөөх  шүүмж­лэлийн тухай асууя. Танай нам их  хурлаа хэзээ хийх вэ. Яагаад дарга нар нь хуралдаад, жирийн гишүүдээ тоохгүй болчих­сон юм бэ?

-Сонгуулиас хойш сон­гуу­лийн үр дүнд дүгнэлт хийгээч,  намын удирдлагууд дуу хоолойгоо хүчтэй гаргаач гэх мэт олон өнцгөөс асуудалд хандаж, санаа тавьж  бай­гаа гишүүд бий. Түүний дундуур “Чоно борооноор” гэгчээр зарим хүнийг шүүмжлээд авъя, заримыг нь ялагдсан үед нь муу  хэлж,  нэр хүндийг нь доошлуулъя гэсэн  хү­мүүс байхыг үгүйсгэхгүй. Муу хэлэгдэж, нэр гараад байгаа хүмүүс бүгд залуу халуун насандаа МАН-ыг манлайлж, удирдаж ир­сэн. Гэнэт нам ялагдангуут тэдэн шиг муухай хүн байхгүй, тэднээс сал­чих­вал нам цэвэрхэн болж, иргэд итгэх  юм шиг гэнэн сэтгэж  болохгүй. 

Гэхдээ хариуцлага бий юу гэвэл бий. Намын төлөө олон жил явсан хүмүүс зарим үед хойш сууж залуу үедээ зай тавьж  өгч зөвлөх хийгээд   байж болох юм. Сүүлийн үед надад ийм бодол төрсөн.  Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын хувьд намын аливаа ажилд оролцож байгаа. Ойрын үед хөдөө орон нутагт  ажилласан. Сонгуулиас хойш намд задгайрал, ялагдал үүсч,  орон нутагт намын харъ­яалалтай хүмүүсийг хяхаж хавчих явдал  газар авч байна. Иймд орон нутгийн намын байгууллагынхныг  хурал­дуулж, эвтэй хүчтэй байх талаас намын удирд­лагууд олон ажил хэрэг­жүүлж байна. Энэ асууд­лаар  Архангай, Эрднэтэд ажиллаад ирлээ.  Нийс­лэлд мөн байдал амаргүй байна.  Ялж гарч ирсэн ганц гишүүнийг маань  АН урвуулаад авчихсан. Өнөө­дөр  бид нийслэлдээ МАН-ын ганц төлөө­лөлгүй сууж байгаа нь  харамсалтай. Нийслэлчүүд цаашид сон­голт хийхдээ төлөөллийн тухайд бодолцох хэрэгтэй нь эндээс харагдаж байгаа юм. Нийслэлд АН-ынхны захиргаадалт, дарангуйлал хэтэрсэн нь ч үүнтэй холбоотой. Яагаад гэвэл бид нийслэлд төлөөлөлгүй болсон шүү дээ, Д.Арвингаа алдчихсан.