Монгол улс өмнөд хэсгээрээ говь, хойд хэсгээрээ хангай.
1800-аад оны үед алдарт Цайны зам нь одоогийн Хиагт, Алтанбулаг сумаар ирж Сэлэнгэ аймгийн нутгаар дайран Хүрээ орж улмаар Монголын хээр тал, их говийг туулан Цагаан хэрэмд тулсан Хаалган(Жанчхүү)хотод очдог байжээ.
Товчилж дурдахад Хиагт-Хүрээ-Хаалган 3 Х үсэг буюу ХХХ гэхэд болно.
Энэхүү замаар явсан Европын аялагчид гярхай ажиглан “ Монголын хойд хилээр нэвтрэн явахад уул, ус,модтой сайхан байгальтай газраар явсаар Хүрээ орно.
Хүрээ нь Богд уулын хажууд Туул голын хөвөөнд оршдог.
Богд уулыг өнгөрөөд л хээр тал,улмаар Монголын их говь туулна” гэж бичжээ.
Уул,ус,модтой газрын эхлэл нь Сэлэнгэ аймгийн нутагт байрлах Тужийн нарс юм.
Тужийн нарс нь Өвөр Байгалийн ойн мужийн төгсгөл,Сибирийн их тайгын зүүн өмнөд хэсэгт, Хэнтийн нурууны салбар уулсын баруун хойд үргэлжлэл юм.
Байгалийн унаган төрхөө харьцангуй хадгалсан, түүх соёл, шинжлэх ухааны танин мэдэхүйн их ач холбогдолтой газар юм.
1921 оноос хойд хилд ардын журамт цэргүүд, гамин цэрэг, улаантан, цагаантан гээд
жирийн малчид иргэд учрыг нь олохгүй Тужийн нарс руу зугатаж нуугдахад өтгөн ой байсан гэдэг. Зарим газар морьтой хүн явахын аргагүй шигүү ой мод байжээ.
1949 онд Наушки-Улаанбаатар төмөр зам ашиглалтанд орсоноор Цайны замын гол боомт
Хиагт, Алтанбулаг худалдааны эргэлт эрс багассанаар Тужийн нарсны хөл хөдөлгөөн харьцангуй цөөрчээ.
Тужийн нарс нь их хэмжээниий ой хээрийн түймэр, хортон шавьж болон хууль бус мод бэлтгэл гэх хүчин зүйлсээс хамаарч 70% нь устжээ.
1999 онд Сэлэнгэ аймгийн ойн ангийн дарга Б.Жамсран аймгийн Засаг дарга агсан Л.Алтангэрэлтэй уулзаж Тужийн нарсыг нөхөн сэргээх санал тавьсаныг ихэд дэмжжээ.
УИХ-ын 2002 оны 39-р тогтоолоор Тужийн нарс орчмын 70805 га талбайг байгалийн цогцолборт газрын ангиллаар улсын тусгай хамгаалалтанд авав.
Улсын тусгай хамгаалалтанд авснаар хууль бус мод бэлтгэл, ойн түймрийн тоо буурч,
нарсан ой сэргэн ургах таатай нөхцөл бүрдсэн.
2003 оны 5 дугаар сард JCI Монгол(ТББ)-ын гишүүд Тужийн нарсын Хадагтай мод гэх газар 50 08’14 85 N 106 17’21 45 E солбицолын цэгт мод тарьсан юм.
Таримал ойг ажиглах, экологийн боловсрол олгох зорилгоор БНСУ-ын “ Yuhan Kimberly”компанийн хөрөнгө оруулалтаар 2018 онд 10 метрийн өндөр сайхан цамхаг барьж, тухайн бүсийн тохижилтын ажлыг хийжээ.
Энэ жил Улаанбаатар,бусад аймгуудын дотоодын аялагчидтай ярилцахад Тужийн нарсны цамхаг руу яаж явах вэ?гэсэн асуулт олон дахин давтагдаж байлаа.
Дээр дурдагдсан Б.Жамсран дарга нь өнгөрсөн хугацаанд Тужийн нарсанд 22 сая мод тарьж Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар цол 2022.07.07-ны өдөр Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхээс гардан авсан нь байгаль орчны салбарын анхны баатар болжээ.
COP17 Цөлжилтийн эсрэг бага хуралд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын орлогч Ж.Сайнцог илтгэлдээ “Сэлэнгэ аймаг тэрбум мод тарих үндэсний хөдөлгөөн ”-д амалсан модоо тарьсан бөгөөд одоо нийлүүлэгч аймаг болсон гэж содон мэдэгдэв.
Сэлэнгэ аймгийн төвөөс 8 км зайд ойрхон байрладаг Тужийн нарс нь үзэсгэлэнт газар тул ойр орчмын уул,усаар хүмүүс аялах дуртай болсоныг Сэлэнгэ аймгийн Засаг дарга Н.Лхагвадорж дурдаж байв.
Нэгэн дурсамж дурдахад 1989 оны 5 дугаар сард Цэргийн Нэгдсэн Дээд Сургуульд суралцаж байхдаа бид ангиараа Улаанбаатар хотоос Тужийн нарс, Орхон-Сэлэнгийн бэлчирээр завьтай аялал, Сүхбаатар хот, Алтанбулаг сум улмаар ЗХУ-ын Хиагт хотоор хил нэвтэрч дурсгалт газрууд, музей үзэж түүхийн аялал жуулчлал зохион байгуулж билээ. Энэхүү аялалын нэгэн оролцогч Монгол улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн урилгаар БНСУ-ын Ерөнхийлөгч асан Мүн Жэ Ин манай улсад хүрэлцэн ирж, НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурал COP17-д оролцож байгаа юм.
Тэрбээр айлчлалынхаа хүрээнд Тужийн нарсанд хүрэлцэн ирж Монгол,БНСУ-ын “Ногоон” нөхөрлөлийн мод тарилаа.
Тужийн нарс орчмын дээрх маршрутаар энэ жил аялахдаа авсан гэрэл зургуудыг нийгмийн сүлжээнд оруулахад олон мянган хүн лайк дарж, бичлэгт хэдхэн хоногийн дотор 102 мянган хүн үзсэн байв.
АНУ,Европын орнууд тусгай хамгаалалттай газар нутаг, байгалийн цогцолбор газруудаа дэлхий даяар сурталчилж жуулчид, аялагчдыг татдаг сайхан жишиг байдаг.
Нийтлэлийг бичихэд хамтран ажилласан Тужийн нарс Байгалийн цогцолбор газрын дарга Н.Өлзийбаяр,мэргэжилтэн Отгондулам болон бусдад талархал илэрхийлье.
Тужийн нарсны тухай энэхүү нийтлэлийг 1977 оны 5 дугаар сард ой хээрийн түймэрт ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад амиа алдсан Сэлэнгэ аймгийн Дулаанхаан сумын Гал командын даргаар ажиллаж байсан ахмад Халтарын Лхагва аавынхаа дурсгалд зориулж сэтгэлийн хөшөө болгон нийтлэв.
Л.Энхтөр
Имэйл:enkhtur@mgl.mn
“Энэхүү бүтээлийг ЮНЕСКО-гийн Зүүн Азийн төлөөлөгчийн газрын дэмжлэгтэйгээр Хэвлэлийн Хүрээлэнгээс хэрэгжүүлж буй ‘Уур амьсгал, геопарк, өв соёлын сэтгүүл зүйн хөтөлбөр’-ийн хүрээнд бэлтгэв.”
