(Хятадын соёл дахь мөнх орших ба хувирахын тухайд)

Улаанбаатар дахь Хятадын соёлын төвийн хэрэгжүүлж буй “Хятадын үйл хэрэг” цуврал энэ сарын 26-ны өдөр “Мөнх оршихуйн нууц” (Чингис хаан ба Чанчунь бомбо, Жаунзы  ба эрвээхэй, Ли Бай ба сар) сэдвээр  үргэлжиллээ. Энэхүү лекцийг Монгол Улсын гурав дахь ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр тус төвийн урилгаар хэлэлцүүлсэн юм. “Зууны мэдээ” сонин энэхүү лекцийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.

Оршил

Үхлийг мэхлэх хоёр зам

Аливаа соёл иргэншил нэгэн цагт хамгийн эртний гэж хэлж болох тэр асуултыг тавьдаг билээ. Энэ бол “Бид үхэхгүй байж болох уу?” гэсэн асуулт юм.

Хятадын уламжлал энэ асуултад өвөрмөц байдлаар хариулсан байдаг. Гэхдээ эхлээд дэлхийн зарим соёл иргэншилд энэхүү асуултад ямар хариу өгдөг байсан бэ? гэдгийг эргэн товч саная. Тухайлбал, Египетчүүд Фараонууд буюу Эзэн хаадынхаа биеийг занданшуулж, ингэснээр тэд үхлийг дийлж мөнх оршихын увидасыг олсон хэмээн ойлгодог байсан.

Харин Хятадууд, юуны түрүүнд Дао шашны шавь нар дээрх асуултад гүн гүнзгий, өвөрмөц хариу өгсөн байдаг билээ. Тэд: үхлийг ялах зам нь “хувирах явдал” юм; мөхөх ёстой “би” хэмээхтэй үхэн хатан зууралдах биш, харин хэзээ ч мөхдөггүй, тасралтгүй урсаж байдаг амьдралын “хувиралын урсгал” руу орох, түүнтэй нэгдэн нийлэх нь мөнх оршихын нэр юм хэмээн хариулсан байна.

Өнөөдөр та бид энэ асуултад хариулсан байдлыг ойролцоогоор хоёр мянга дөрвөн зуун жилийг хамарсан дөрвөн агшин дундуур мөшгин хөөж харахыг хичээнэ. Үүнд:

1. Афганистаны уулын энгэрт болсон Агуу байлдан дагуулагч хийгээд Дао шашны мэргэн лам хоёрын уулзалт;

2. Өөрийгөө эрвээхэй болж зүүдэлснийг ялгаж чадаагүй учир “Хэн нь хэнийг зүүдлэв?” хэмээн гайхшран асуусан НТӨ IV зууны Хятадын гүн ухаантаны зүүд;

3. Тэрхүү зүүдийг шүлэг болгосон Тан Улсын алдарт яруу найрагчийн шүлэг;

4. Мөн сарыг ширтэн дахин үзэхгүй төрсөн нутгаа санаж буй мөнөөх алдарт найрагчийн шүлэг

зэрэг багтана.

Эдгээрийг хамтад нь уншвал нэгэн дүгнэлтэд хүрнэ. Үхэл гээчийг “үгүйсгэдэг” амин аршааныг олох гэж эрж хайх нь ямагт бүтэлгүйтнэ, гэвч тэрхүү бүтэлгүйтэл үхлийг өөр аргаар давж болно гэдгийг заана. Ингэснээр:

-Хувирахын ид шидэд хариулт байна,

-Буянтай амьдрахын ид шидэд учир байна,

-Суут үйл хэрэг ба суут бүтээлийн үхэж мөхдөггүй мөн чанарт тайлал байна, 

-Тэнгэрт уусан алга болж, дахин гарч ирдэг сар бол мөнх оршихын бэлэгдэл мөн

хэмээн ойлгуулна.

I. Чингис хаан болон Дао шашны багш Чанчунь:

Байлдан дагуулагч ба Мэргэн багш хоёрын түүхэн уулзалт

1219 онд Чингис хаан Хорезмын эзэнт гүрний эсрэг хийж байсан аян дайны ид оргил үед Шаньдун мужид амьдран сууж байсан Дао шашны даяанчид зарлиг хүргэх элчээ илгээжээ.

Тэрхүү даяанч бол Цю Чүжи (丘處機, 1148–1227), шашны цолоороо Чанчунь (長春真人) буюу “Мөнх хаврын Багш” хэмээн илүү алдаршсан хүн байлаа.

Тэрбээр Дао шашны Цюаньжэнь (“Бүрэн төгс”) сургууль-ийн Долоон Багшийн нэг, тус сургуулийг үндэслэгч Ван Чунъяны шавь бөгөөд тэр үед Азийн өнцөг булан бүрт түүний тухай “Тэр олон зуун жил насалж байгаа, үхэшгүй мөнхийн нууцыг эзэмшсэн нэгэн” гэсэн цуу яриа таран түгсэн байжээ.

Үнэн хэрэгтээ тэр үед Чанчунь далан нас давсан байв. Гэвч тэрбээр Их хааны зарлигийг хүлээн авч, алс холын аян замд гарч, гурван жил гаруйн турш Монгол болон Төв Азийн нутгаар аялж, мянга мянган бээрийн урт зам туулсан нь энэ аялалд багшийгаа даган явсан түүний шавь Ли Жичаны бичсэн “Чанчунь жэньрэний баруун зүгт аялсан тэмдэглэл” (長春真人西遊記)-д тэмдэглэгдэн үлджээ.

1222 онд өндөр настай Дао шашинтан зорьсон газартаа буюу Хиндукушийн ууланд, одоогийн Афганистаны нутагт орших Их хааны хүрээнд хүрч ирэв. Тэнд хүрч очиход нь дэлхийн хамгийн хүчирхэг хүн юуны түрүүн түүнийг тийнхүү алс холын замыг туулуулан урин залсан зорилгоо биелүүлэхийн тулд нэгэн чухал асуултыг тавьжээ.

Тэмдэглэлд өгүүлснээр Чингис хаан асуухдаа:

聖人遠來，有長生之藥以資朕乎？ “Билиг ухаант гэгээнтэн минь, та холоос морилон ирлээ, надад өргөн барих мөнх амийн ямар эм авч ирэв ээ?” хэмээжээ.

Чанчуний хариулт бол түүхэн дэх оюуны үнэнч шударга байдлын агуу агшнуудын нэг хэмээн үнэлэгдэн тэмдэглэгдэж үлдсэн байдаг. Тэрбээр Их байлдан дагуулагчаас сүрдсэн боловч айсангүй, хуурамч аршаан өргөн барьж бялдуучлан хуурсангүй.

Тэр хариу өгүүлэхдээ:

有衞生之道，而無長生之藥。 “Амь насыг хамгаалж тэтгэх ёс бий, харин мөнх амийн эм гэж үгүй.” Бас “Их үйл бүтээсэн хүний суу алдар мөнхрөнө, харин бие нь үл мөнхөрнө” хэмээжээ.

Энэ ганц өгүүлбэр бол та бидний бүхэл бүтэн лекцийн гол дам нуруу нь болох учиртай юм. Уг нь Их хаан 長生 (Чаншэн) шууд утгаараа бие махбодыг мөнхрүүлэх тухай, эцэс төгсгөлгүй амьтай болохыг хүссэн. Чанчунь зөөлөн, гэхдээ өөр үгээр хариу өгч байна: энэ бол 衞生/養生 (вэйшэн/яншэн) буюу амийг “тэжээх ёс”-ын тухай сургаал юм.

Тэрбээр Эзэн хаанд хэлэхдээ, ямар ч эм найрлага, алхими үхлийг зогсоож чадахгүй, жирийн хүн 清心寡欲 (чин синь гуа юй) “сэтгэлээ ариусган цэвэрлэх, хүсэл, шунал тачаалаа багасгах” арга эрдмээр сайн сайхан, урт удаан амьдарч чадна; харин Эзэн хаан 敬天愛民 (жин тянь ай минь) “Тэнгэрийг хүндэтгэх, ардаа хайрлах” сэтгэл ухаанаар үйл хэргээ хэрэгжүүлвэл урт удаан ноёрхохоос ч илүү “мөнх орших”-ын увидасыг олж авч чадна гэжээ.

Чингис хаан ийм хариу сонсоод гомдож гутарсангүй, харин өвгөний шударга үнэнч байдалд биширч, түүнд шэньсянь (神仙) буюу “тэнгэрлэг гэгээн/бурхан настан” хэмээх цол хайрлан, Цюаньжэнь сургуулийг албан татвар, бэлчээрийн төлбөрөөс чөлөөлж, Дао шашны санваартнуудыг Чанчуний мэдэлд оруулах зарлиг буулгасан нь хожим хойно Дао шашин дэлгэрэхэд асар их ач холбогдолтой шийдвэр болсон юм. Дараа нь хүмүүсийн хэзээ ч гайхан ярихаас залхдаггүй тэр сонин давхцлаар хоёул нэг онд буюу 1227 онд таалал төгссөн байна.

Энд Их хаан ба Даогийн шашны багш хоёрын хоорондын ярианы үгнүүд “хувирч”, ингэснээр үхэшгүй мөнхийн утга учрыг ухан оноход тус дэм болж байна.

Дэлхийг байлдан дагуулагч нь үхлийг өшөөт дайснаа ялсан шигээ ялахыг хүссэн. Харин Мэргэн багш түүнийг өөр зүгт чиглүүлсэн: хэн ч бие махбодоороо үхэшгүй чанарыг эзэмшиж үл чадна, харин буянтай үйлээрээ махан биеэс илүү урт удаан наслах тийм өвийг үлдээж чадна. Биеийг мөнхрүүлдэг аршаан гэж үгүй; харин буянтай сэтгэл, буянтай үйл хэргийг бүтээх сахилга бат гэж бий хэмээн айлдсан байна.

Чингис хаан үйл хэргээрээ агуу домогт хүн болон мөнхөрчээ.

Одоо бусад гүн ухаантнууд, их найрагчид энэ чухал сэдвийг хэрхэн гүн гүнзгий боловруулсаныг хамтдаа үзье.

II. Юмсын хувирал:

Жуанзы-гийн эрвээхэйн тухай зүүд

Хэрэв Чанчунь Эзэн хаанд “үхлээс зугтах гарц байхгүй”-г хэлсэн бол, Жуанзы (莊子/Жуан Жоу, ойролцоогоор НТӨ 369–286) үүнээс зуу зуун жилийн өмнө бид яагаад “үхлээс айх ёсгүйг” тайлбарласан байдаг.

Үүний учир шалтгаан нь Дао шашны ном судрын хамгийн алдартай хэсэг буюу «Цивулунь» (齊物論) буюу “Юмс бүгдийг тэнцүүлэх тухай” бүлэгт буй хэдхэн мөр бичвэрт агуулагдсан байдаг:

昔者莊周夢為胡蝶，栩栩然胡蝶也，自喻適志與，不知周也。俄然覺，則蘧蘧然周也。不知周之夢為胡蝶與，胡蝶之夢為周與？周與胡蝶，則必有分矣。此之謂物化。

“Урьд нэгэн цагт Жуан Жоу өөрийгөө эрвээхэй болж зүүдэлжээ: далавчаа дэвэн дэвэн нисэх эрвээхэй өөртөө сэтгэл хангалуун, дур зоргоороо нисэх аж. Тэр Жуан Жоугийн тухай юу ч мэдэхгүй байв. Гэнэт сэрэхэд тэр бол лавтай маргаангүй Жуан Жоу өөрөө байлаа. Гэвч одоо тэр нэгэн зүйлийг тодорхой хэлж мэдэхгүй байлаа: эрвээхэй болж зүүдэлсэн Жуан Жоу мөн үү, эсхүл одоо Жуан Жоу болж зүүдэлж буй эрвээхэй мөн үү? Жуан Жоу ба эрвээхэй хоёрын хооронд лавтай ямар нэгэн ялгаа буй биз ээ”. Үүнийг бид юмсын хувирал хэмээдэг.

Та бүхэн Жуанзы энд юуг онцолж буйг ажиглаарай. Гол санаа нь “би сэрүүн байгаагаа яаж мэдэх вэ?” гэсэн эргэлзээт оньсого таах гэж байгаадаа биш (голдуу барууныхан энэхүү түүхийг ингэж тайлж унших гээд байдаг), харин Дао шашинтаны гол санаа тэр төгсгөлд нь байгаа хэсэг буюу 物化 (вухуа), “юмсын хувирал” гэдэгт оршино.

Жуанзы ба эрвээхэй бол нэг нэгийгээ үгүйсгэн “би илүү бодит” хэмээн батлахын төлөө өрсөлдөж буй, тэгсэн мөртлөө хоёулаа хий хоосон этгээд биш; харин энэ хоёр бол нэгэн үндсэн үйл явц дотор, түүнтэй хамт урсаж буй хоёр “хэлбэр” юм. Тэдний хооронд “лавтай ямар нэгэн ялгаа буй”, гэвч тэд нэг нэгийгээ тасралтгүй залгамжилж, нэг нь нөгөө рүүгээ хайлан орж хувирдаг ажээ.

Эдүгээ энэ гаргалгааг “үхэх” хэмээх дээр аваад үзье. Хэрэв «би» хэмээх нь хэзээ нэгэн цагт буй болсон, байж байгаагаараа хязгаарлагдмал этгээд биш байсан бол, тодруулвал хэрэв “Жуанзы” гэдэг нь яг одоо өөрөө оршиж байгаа мэт боловч үнэн хэрэгтээ нэгэн хэлбэрийн нэр төдий этгээд мөн юм бол тэгвэл “үхэх нь устан алга болохын нэр биш билээ”.

Энэ нь зүгээр л өөр нэгэн 物化 буюу сэрж хувирах мөн бөгөөд “сэрэх нь эрвээхэйгээс хувирах, унтах нь дахин эрвээхэй рүү буцаж хувирах ёсон” юм.

Жуанзы өөр газар үүнийг тодорхой хэлсэн байдаг: Эхнэр нь нас барахад тэрээр дуулж, тогоо тоншин зогссоны учир нь эхнэрийнхээ үхлийг түүнийг энэ төрөлд авчирсан, одоо өөр төрөлд аваачиж буй тэр л “хүрдний жам ёсны эргэлт юм” хэмээн үзсэнд оршино.

Мөхөх нь биетэй холбоотой, харин “хувирлын урсгал”-тай өөрийгөө адилтгасан, түүнд нэвтэрсэн хүн хамгийн гүн гүнзгий утгаар нь авч үзвэл “үхэшгүй болсон” байна.

Тэрбээр Чанчуний Их хаанаас айлгүй үнэнээр хэлсэн саналд буй утга агуулга бүхий “тэрхүү үхэшгүй чанар”-ыг олжээ. Энэ нь биеэрээ үхэхгүй амьд үлдэхийг хүсэх биш харин түүнийг алдахаасаа айхаа болиход оршино.

Та бидний эргэцүүлэн хэлэлцэж байгаа сэдвийн гүн утга дараах дүгнэлтэд хүргэж байна: Мөнх оршихыг дахин шинээр ойлговол энэ нь үнэн хэрэгтээ хувирахын дотор орших ажээ.

III. Яруу найрагч зүүдийг өвлөнө:

Ли Байн «Эртний аялгуу», 9-р шүлэг

Жуанзыгаас мянган жилийн дараа Тан Улсын хамгийн алдартай яруу найрагч Ли Бай (李白, 701–762) — Ли Бо ч гэх нь бий — эрвээхэйн сэдвийг дахин хөндөж нэгэн шүлэг туурвижээ.

Түүний “Гуфэн” (古風, “Эртний аялгуу”)-гийн есдүгээрт ингэж бичсэн байна:

莊周夢胡蝶，胡蝶為莊周。 一體更變易，萬事良悠悠。 乃知蓬萊水，復作清淺流。 青門種瓜人，舊日東陵侯。 富貴故如此，營營何所求。

Жуан Жоу эрвээхэй болсноо зүүдэлсэн,

Эрвээхэй нь Жуан Жоу болж хувирав.

Нэгэн бие эцэс төгсгөлгүй хувьсан өөрчлөгдөнө,

Ертөнцийн мянган хэрэг эцэс төгсгөлгүй, уужим урсана.

Пэнлайн далайн ус хүртэл дахин тунгалаг горхи болж эргэхийг тийнхүү мэдэв.

Ногоон Хаалганы дэргэд шийгуа тарьж ургуулдаг хүн урьдын цагт Дунлин гүн хэмээгдэж байжээ.

Эд баялаг, нэр алдар эртнээс ийм буюу,

Тэгээд яахын тулд ийнхүү махран зүтгэж,

Юуг олох гэж ийнхүү хөөцөлдөнө вэ?

Ли Бай энд та бидний хэлэлцэж байгаа сэдвийг хооронд нь гурван байдлаар нягт холбон нэгтгэж байна.

Нэгдүгээрт, тэр Жуанзы-гийн вухуа-г авч, тов тодорхой хэлсэн байна: 一體更變易 — “Нэгэн бие эцэс төгсгөлгүй хувьсаж хувирна”. Ингэснээр зүүд нь хувийн оньсого байхаа больж, орчлонгийн хууль болж байна.

Хоёрдугаарт, мөнх орших чанарын тухай сэдвийг ухан ойлгоход хамгийн чухал алхам хийж байна. Тодруулвал, тэр хувирлын хуулийг мөнх оршихын чанарын бэлгэдэл болсон этгээдэд өөрт нь хамаатуулан хэрэглэж байна. Пэнлай (蓬萊) бол Дорнын далайд орших домогт арал-уул, тэнд Дао шашны мөнх настангууд оршиж, тэнд үхэшгүй амийн өвс ургадаг; энэ бол Хятадын мөнхийн диваажингийн дүр төрх мөн билээ.

Ли Бай хэлэхдээ: Пэнлайн далай хүртэл нэгэн өдөр татран нимгэрч, их ус нь нарийн горхи болно гэсэн байна. (Тэрбээр “Хөх далай тутаргын тариалан болсон” 滄海桑田 (цанхай сантянь) хэмээх орчлонгийн цаг хугацааг хэмжигч нэгэн зүйр цэцэн үгийг эргэн сануулж байна.)

Юу ч хувирлаас ангид байж чадахгүй, энэхүү мөнх настангуудын орон ч мөн адил хувиран өөрчлөгдөнө. Иймээс тогтсон, мөнхийн диваажинг олох гэж эрж хайх нь Чингис хаан мөнхийн аршаан эрж хайсантай адил дэмий хоосон оролдлого болно.

Гуравдугаарт, яруу найрагч энэ гаргалгааг бодит түүхэн хүний дүрээр хүний хувь заяа руу хамаатуулан буулгаж байна: Шао Пин, Цинь Улсын үеийн Дунлин гүн гүрэн нь мөхсөний дараа амьдралынхаа сүүлийн он жилийг Чанъаны Ногоон Хаалганы дэргэд гаднаа даруухан тариачин болж шийгуа тарин ургуулж өнгөрөөжээ. Эрхэм ноён энгийн тариаланч болов; өндөр зэрэг дэв зүүдний эрвээхэй мэт нисч алга болно.

Ли Бай дүгнэн асуусан нь: Яахын тулд ийнхүү махран зүтгэж байна вэ? (營營何所求). Энэ бол Чанчуний Их хаанд өгсөн гүн гүнзгий сургаалын яруу найргийн цуурай болсныг харуулна: Байхгүй мөнх оршихын араас хөөцөлдөх нь утгагүй. Харин орчлонгийн аливаа юмс хувирна. Энэ бол үнэн. Энэ үнэнийг ухааран хүлээн авах нь үхлээс ангижруулж байгаа мөнх настангуудын эдэлдэг тэрхүү жинхэнэ эрх чөлөө мөн.

IV. Мөнхийн гэрч:

Ли Бай, Сар ба нутгаа санах сэтгэл

Эцэст нь бид Хятадын яруу найраг Мөнх орших ба Хувирахын хуулийг хамгийн уран гоёор холбосон тэр дүрсийн тухай ярих гэж байна. Энэ бол Сар (月) юм.

Хятадын хүн бүр, хүүхэд бүрийн цээжээр мэддэг тэрхүү алдарт дөрвөн мөрөөс эхлэе. Их яруу найрагч Ли Байн “Цивэ сы” (靜夜思, “Нам гүм шөнийн бодол”) шүлэг:

床前明月光，疑是地上霜。 舉頭望明月，低頭思故鄉。

Орны минь өмнө гэгээн сарны туяа тусна,

Газарт хяруу унасан юм болов уу хэмээн эргэлзэнэ.

Тэргүүнээ өргөн гэгээн сарыг ширтэж,

Тэргүүнээ гудайлган төрсөн нутгаа санав.

Өнгөн дээрээ энэ бол Нутаг усаа санах (思, сы)-ын тухай шүлэг, тодруубал гэрээсээ хол явсан, нойр нь хулжсан аялагч хүйтэн сарны туссан туяаг харж, 故鄉 (гусян) төрсөн нутгаа санаж байгаа тухай өгүүлнэ.

Шүлэг бүхэлдээ хоёр жижиг хөдөлгөөнд тулгуурлана: тэргүүнээ сар руу өргөх, тэргүүнээ гэрийн зүг гудайлгах. Энд сар ба төрсөн нутаг хоёр нь түүний оршихуйн хоёр туйл мэт санагдана.

(Энэ дашрамд уг шүлэг өөрөө хувиралын жижиг жишээ сургамж болсныг харуулсан нэгэн тодотголыг хэлье: шүүлгийн дээрх хувилбар бол Мин Улсын үеийн стандартчлагдсан эх юм. Хадгалагдан үлдсэн хамгийн эртний Сүн Улсын хувилбар нь арай өөрөөр уншигдана — 看月光 буюу “сарны туяаг харав”, мөн 望山月 буюу “уулын сарыг ширтэв”. Ли Байн хамгийн алдартай шүлэг хүртэл түүнийг өөрийг нь хүндэтгэн хайрлаж өнгөрсөн зуунуудад чимээгүйхэн хувиран өөрчлөгджээ.)

Энд яагаад Сар гардаг вэ? гэж асуух нь зүйн хэрэг. Энэ их учиртай. Хятадын төсөөлөлд Сар бол үзэгдэх ертөнцийн нэгэн зэрэг мөнх орших бөгөөд бусадтай хуваалцдаг цорын ганц зүйл юм.

Тэрхүү мөнх орших чанар нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ: үхэшгүй амийн аршааныг ууж, сарны ордонд мөнх амьдрахаар хөвөн дээшилсэн эмэгтэй Чан Э (嫦娥)-гийн орон; тэнд хаш туулай үхэшгүй амийн эмийг үүрд нухан бутлаж боловсруулж байдаг газар, түүнчлэн мөнх настан У Ган өөрөө эдгэрдэг шанцайн модыг үүрд цавчиж байдаг нутаг юм.

Сар бол шууд утгаараа Хятадын домог зүйд мөнх орших чанар бүхий газар хэмээн тооцогдоно. Нөгөө талаар сарыг бүгд хуваалцдаг: алс холд яваа хүнийг гэрэлтүүлж буй яг тэр сар түүний санан гиюүрч байгаа гэр бүлийг бас гэрэлтүүлж байгаа, түүний өвөг дээдсийг нь гэрэлтүүлж байсан, ирээдүйд удам угсааг нь мөн адил гэрэлтүүлэх болно. Сар бол мөнх бусыг үзүүлэх хувиралыг ажиглагч мөнхийн гэрч мөн билээ.

Ли Бай үүнийг Сарны тухай өөр нэгэн агуу шүлэгтээ бичсэн байна: “Ба жю вэнь юэ” (把酒問月, “Дарсаа бариад сарнаас асууя”) хэмээх шүлэгт ийнхүү бичсэн байна:

今人不見古時月，今月曾經照古人。 古人今人若流水，共看明月皆如此。

Өнөөгийн хүн эртний сарыг хараагүй ч,

Энэ л сар нэгэнтээ эртний хүмүүсийг гэрэлтүүлж байжээ.

Эртний ба өнөөгийн хүмүүс урсах ус мэт

Бүгд энэ гэгээн сарыг ширтэх нь яг л одоогийнхтой адил буюу.

Энд та бидний хэлэлцэж байгаа сэдвийн хоёр судал Сар хэмээх нэгэн дүрсээр хоорондоо холбогдож байна. Сар бол өөрөө үхэшгүй чанарыг илэрхийлнэ: Сар өөрчлөгдөхгүй хэвээрээ өмнө нь нас барагсдыг гэрэлтүүлж байсан, одоо та биднийг гэрэлтүүлж байна, хожим хойно бидний үр хүүхдийг мөн адил гэрэлтүүлнэ. Харин Хүн төрөлхтөн бол хувирахын илэрхийлэл юм: үе үеийнхэн “урсах ус мэт” (若流水 — энэ бүхнийг нэвтлэн гардаг голын дүр төрх) ар араасаа цувран өнгөрч урсана.

Иймд сарны дор төрсөн нутгаа санах нь үл мөхөх Сарны хараан дор гэр орон хэмээх бас нэгэн мөнх оршихуйг санан тэмүүлэх явдал мөн бөгөөд яг тэр агшинд өөрийн энэ дүр төрх түр зуурынх юм гэдгийг хурцаар мэдрэх явдал бас мөн билээ.

Тийнхүү нутгаа санах сэтгэл ба Мөнх оршихуй хоёр сарны туяанд сүлжилдэн нэгддэг. “Цивэ сы” шүлгийн баатрын нутгаа санах сэтгэл бол үл мөхөх зүйл рүү харсан мөнх бус хүн бүрт байдаг нутаг усаа санах агуу том сэтгэлийн нэгэн хувилбар мөн билээ.

Ли Бай найрагчийн өөрийнх нь үхлийн тухай домог энэ сэдвийг тун гүнзгий илэрхийлдэг юм. Тэрбээр завинд согтуу явж байгаад Янзы мөрөн буюу Хөх мөрний усанд унаж живсэн гэдэг. Гэхдээ зүгээр ус руу уначихаагүй. Тэрээр усан дээр туссан мөнх орших Сарыг тэврэхийн тулд ус руу үсэрч орсон байна. Гэвч домогт өгүүлснээр тэрээр үхэхийн оронд халим унаж үхэшгүй мөнх рүү оджээ (騎鯨 буюу “Халим унасан” хэмээх нь хожим хойно найрагчдын дунд Ли Байн бас нэгэн нэр болж үлдсэн байна).

Яг тийм явдал болсон эсэх нь чухал биш. Юу чухал вэ? гэвэл энэхүү домог түүний бичсэн бүхэнд бараг тэр чигээрээ тусгалаа олсон байна: түүний Сар руу тэмүүлсэн нь мөнх оршихыг олох гэсэн тэмүүлэл байсан, тийнхүү тэмүүлснээрээ их найрагч эцэст нь тэр мөнх оршихуйд, тэрхүү урсгалд нэгдэн хувирч өөрөө урсгал болсон байна. Тэрээр мөнхийн аршаан олоогүй. Тэрээр өөрөө домог болон мөнхөрчээ.

Дүгнэлт:

Хувирал дотор оршдог Мөнх оршихуй

Одоо энэхүү илтгэлийг эхлэхдээ тодорхойлсон дөрвөн холбоо утсаа нэгтгэе.

Чингис хаан үхэшгүй чанарыг эд зүйл, аршаан мэт олж авахыг хүссэн. Мэргэн Чанчунь тийм аршаан байхгүйг Их хаанд шударгаар хэлж, оронд нь хүсэл шуналаа хязгаарлах, олон түмний тусын тулд буян бүтээх аргаар өөрийгөө хувиргаж, үйлээрээ мөнхрөх боломжтойг айлдсан. Чингис хаан домогт хүн болон мөнхөрсөн.

Жуанзы яагаад аршаан шаардлагагүйг дараах байдлаар тайлбарласан байна: “би” хэмээх нь эцэс төгсгөлгүй өрнөх “юмсын хувирал” (物化)-ын нэгэн түр зуурын хэлбэр учраас “үхэл бол эцэс төгсгөл биш, харин эргэлтэнд орохын нэр; хэлбэр дүрстэйгээ зууралдахын оронд “хувирах урсгал”-д нэгдэн нийлсэн хэнбугайд ч айх, алдах юм үгүй болно”.

Ли Байн “Эртний аялгуу” тэрхүү гүн ухааныг үргэлжлүүлж, мөнх настангуудын диваажин, бүр Пэнлай далай хүртэл өөрөө хувирахуйд захирагдахыг үзүүлсэн юм. Иймд гүн цолтон тариаланч болсонтой адил бүх юм хувирна гэдгийг ухаарах нь чухал болно.

Ли Байн сарны тухай шүлгүүд энэ бүх санааг мөнх оршихуйн бэлгэдэл болгосон билээ: үхэшгүй Чан Э-гийн орон болсон мөнхийн сар ба түүний дор урсан өнгөрөх хүн нутаг усаа санах нь өөрөө түр зуурын үзэгдэл мөн гэдгийгээ ухаарч өөртөө гайхамшигтай нээлт хийж байна. Сар бол мөнх орших мөнхийн гэрч билээ.

Эдгээр бүтээл олон олон зууныг туулан бие биедээ дараах сургамжийг дамжуулсан байна. Үүнд:

Хятадын уламжлал цаг хугацааг зогсоохыг зорихын оронд түүнтэй хамт урсахыг сурсан, бас сургасан байна.

Жинхэнэ мөнх оршихын нууц нь хувирахаас татгалзах “бие” биш, харин хувирахыг зөвшөөрөх “сэтгэл”-д оршино. Эрвээхэй болж, Шүлэг болж, Сарны туяа болж хувирах нь мөнх оршихын нэр мөн.

Эцэст нь тэмдэглэн хэлэхэд уран зохиол өөрөө хайрын дээдийн нэр мөн бөгөөд тийм учир үхэшгүй мөн чанартай, энэ нь та бид өнөөдөр мэргэдийн үлдээсэн зохиолыг уншиж, тэдний олсон мэдлэг, хүрсэн эрдмийн аршаанаас өөр өөрийн оюуны савны хэмжээгээр хүртэж байгаагаар батлагдаж байна.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа.

2026 оны 5 сарын 26-ны өдөр.

Хятадын Соёлын төв,

Улаанбаатар хот

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 28. ПҮРЭВ ГАРАГ. № 102 (7844)

Хуурамч мэдээлэл хаа сайгүй тархах болсон энэ үед баримттай, эх сурвалжтай, үнэн бодитой мэдээллийг “Зууны мэдээ” сониноос аваарай.

Үнэн мэдээллийг хамтдаа хамгаалцгаая.

Бие даасан сэтгүүл зүйг дэмжин "Зууны мэдээ" захиалаарай. www.zuuniimedee.mn