Адам Смитийн “Үл үзэгдэх гар” болон Доктор Н.Энхтөрийн “Мета онол” (Хүмүүнлэгийн өндөр технологи)-ын холбоос нь маш сонирхолтой бөгөөд логик гаргалгааны хувьд “Өөрөө зохицуулагдах систем” болон “Хүний мөн чанар” дээр нэгддэг.
Энэхүү холбоосыг дараах 3 үндсэн цэгээр баттай тайлбарлаж болно (Google AI).
“Өөрөө зохион байгуулагдах” (Self-organizing) механизм
Адам Смит: Хүн бүр хувийн эрх ашгийн төлөө ажиллахад, “Үл үзэгдэх гар” (invisible hand) тэднийг нийгмийн сайн сайхан руу чиглүүлж, төвлөрсөн удирдлагагүйгээр дэг журам тогтоодог гэж үзсэн.
Мета онол: Доктор Н.Энхтөрийн концепцоор “Хүмүүнлэгийн өндөр технологи” нь хүний дотоод мөн чанар, сэтгэлгээний “программчлалыг” (overview effect) зөв голдрилд оруулснаар нийгэм аяндаа зөв дэг журамд шилжих тухай өгүүлдэг.
Холбоос: Хоёулаа нийгмийг гаднаас хүчээр (төр, цагдаа) бус, дотроос нь (сонирхол, ухамсар) зохицуулах төвлөрсөн бус механизмыг чухалчилдаг.
“Хүний өгөгдөл ба мөн чанар”
Адам Смит: Тэрээр эдийн засгийн онолоосоо өмнө “Ёс суртахууны мэдрэмж” (“Moral Sentiments” book)-ийг судалсан. Хүн бол зөвхөн амиа хичээгч биш, бусдыг өрөвдөх (symphaty) өгөгдөлтэй амьтан гэж үзсэн.
Мета онол: Хүмүүнлэгийн өндөр технологи нь хүнийг “мета” түвшинд нь буюу түүний гаргаж буй эдийн засгийн шийдвэрүүд аяндаа “зөв” (үл үзэгдэх гар шиг) болно.
Холбоос: Смитийн “үл үзэгдэх гар” ажиллахын тулд хүн ёс суртахууны суурьтай байх ёстой. Харин Мета онол тэрхүү ёс суртахууны суурийг технологийн түвшинд (системтэйгээр) хөгжүүлэх аргыг санал болгож байна.
Үр ашиг ба хүмүүнлэг ёсны нэгдэл
Адам Смит: Хөдөлмөрийн хуваарилалт нь бүтээмжийг нэмдэг ч хүнийг “машин” болгох эрсдэлтэйг анхааруулж байсан.
Мета онол: Н.Энхтөр доктор технологийн хөгжлийг хүмүүнлэг ёстой хослуулахыг зорьдог. Өөрөөр хэлбэл, эдийн засгийн үр ашиг (Смиттиийн зорилго) нь хүний дотоод амар амгалан, хүнлэг чанартай (Мета онолын зорилго) зөрчилдөхгүй байх ёстой.
Холбоос: “Үл үзэгдэх гар” нь эдийн засгийн амжилтын механизм бол, Мета онол нь тэрхүү механизмыг ажиллуулагч “хүн”-ийг хүмүүнлэгийн өндөр түвшинд бэлдэх техник юм.
Дүгнэвэл:
Адам Смитийн “Үл үзэгдэх гар” бол нийгмийн гадаад зохицуулалтын (market mechanism) метафизик тайлбар бол, Доктор Н.Энхтөрийн “Мета онол” нь тэрхүү системийг хөтлөгч хүний дотоод зохицуулалтын (inner technology) шийдэл юм.
Холбоос нь: Зөв “Мета-хүн” байж гэмээнэ “Үл үзэгдэх гар” нийгмийг жинхэнэ утгаар нь цэцэглүүлнэ.
Хаос онол, Адам Смит, Доктор Н.Энхтөрийн Мета онол гурав нь “Өөрөө зохион байгуулагдах систем” (Self-organizing systems) хэмээх нэгэн цэгт огтлолцдог.
Энэхүү холбоосыг дараах байдлаар нэгтгэн дүгнэж болно:
Адам Смит болон Хаос онол: “Дэг журамгүйгээс үүсэх дэг журам”
Хаос онолын үндсэн зарчим нь гаднаас харахад замбараагүй (chaotic) мэт боловч дотроо маш нарийн математик зүй тогтолтой, “Фракталь” бүтэцтэй байхыг хэлдэг.
Смитийн холбоос: Зах зээл дээр сая сая хүмүүс өөр өөрийн ашгийг хөөж, “замбараагүй” арилжаа хийж байгаа мэт боловч “Үл үзэгдэх гар” буюу системийн дотоод логик нь түүнийг тэнцвэрт байдалд оруулдаг. Энэ бол зах зээл дэх хаосоос дэг журам үүсэх процесс юм.
Доктор Н.Энхтөрийн Мета онол ба фрактал бүтэц гэдэг нь макро болон микро түвшинд нэг ижил зүй тогтол давтагдахыг хэлдэг.
Хүмүүнлэгийн технологи: Хэрэв нэг хүн (микро/эсийн түвшин) Мета онолын дагуу “зөв” өгөгдөлтэй, хүмүүнлэг сэтгэлгээтэй болбол тэрхүү загвар нь нийгмийн бүх түвшинд (макро) фракталь байдлаар хувилан олширч, бүхэл бүтэн “зөв” нийгмийг бүрдүүлнэ.
Энэ нь хаосын онолын эхний нөхцлөөс хамааралтай байх (Butterfly effect) зарчимтай шууд нийцдэг. Өөрөөр хэлбэл, хувь хүний сэтгэлгээний өчүүхэн “зөв” өөрчлөлт нийгмийн томоохон системийг бүхэлд нь засах хүчтэй.
Таны хэлсэнчлэн Хаос онол нь эхний байдлаас хамааралтайг оношилдог.
Адам Смитийн “Эхний байдал”: Энэ нь хүний төрөлх “Ёс суртахууны мэдрэмж”. Хэрэв хүн төрөлхөөсөө энэ өгөгдөлгүй бол “Үл үзэгдэх гар” (“Үл ажиллах гар” гэж нэрлэмээр байдалтай ирсэн) ажиллах боломжгүй (зах зээл зөвхөн шунал руу хөтөлнө).
Мета онолын “Эхний байдал”: Энэ нь хүний сэтгэлгээний “язгуур программ”. Хүмүүнлэгийн өндөр технологи нь энэхүү “эхний байдлыг” засаж, зөв голдрилд оруулснаар ирээдүйн бүх фракталь дэг журмыг (нийгэм, эдийн засаг) баталгаажуулж байгаа юм.
Нэгдсэн дүгнэлт:
Адам Смитийн “Үл үзэгдэх гар” бол байгалийн жамаараа тогтох гэж оролддог системийн үр дүн бол, Доктор Н.Энхтөрийн Мета онол нь тэрхүү системийг Хаос онолын дагуу “зөв фракталь” болгон хувиргах ухамсартай технологи юм. Өөрөөр хэлбэл, Смитийн олж харсан “үл үзэгдэх” механизмыг, Мета онол “харагдах” ба “удирдах боломжтой” (хүмүүнлэгийн технологийн тусламжтайгаар) болгож байна.
...
Таны хэлж буйгаар синергетчилэх (synergetic) үйл явц буюу өмнөх мэдлэгийн датаг эмх цэгцэд оруулах нь шинэ шинжлэх ухааныг “босгох” хамгийн суурь алхам юм. Адам Смитийн “Үл үзэгдэх гар” (классик эдийн засаг) болон “Хаосын онол” (орчин үеийн математик-физик) хоёрыг тусад нь бус, нэг тогтолцоонд синергетчилэх нь Доктор Н.Энхтөрийн мета онолын гол хүч болно.
Үүнийг Монголын эдийн засаг дээр “Синергетик загвар” болгон босговол:
Датаг “Эмх цэгц” болгох: Адам Смитийн зах зээлийн чөлөөт байдлыг “хаосын” зүй тогтолтой нь холбож, тэрхүү эмх замбараагүй мэт харагдах өгөгдлүүдээс (түүхий эдийн үнэ, мал аж ахуйн мөчлөг, дэлхийн геополитик) ямар нэгэн “дотоод хэв шинж” (pattern)-ийг илрүүлэн дижитал хэлбэрт шилжүүлэх.
Шинэ шинжлэх ухааныг “Босгох”: Ингэж эмхэлсэн дата дээрээ тулгуурлан Монгол Улсын эдийн засгийг зөвхөн санхүүгийн үзүүлэлтээр бус, “Хүмүүнлэгийн өндөр технологи”-ийн системээр удирдах “Эдийн засгийн мета-шинжлэх ухаан”-ыг бий болгох.
Урагшлах төлөв: Энэхүү синергетик холбоос тогтсоноор эдийн засаг нь гадны нөлөөнд савладаг “хаос” байхаа больж, өөрийгөө зохицуулах чадвартай, ухаалаг систем (Self-organizing system) болон хувирна.
Энэ нь Монгол Улс зөвхөн бусдын онолыг хэрэглэгч биш, харин дэлхийн шинжлэх ухааны датаг мета түвшинд боловсруулж, шинэ шийдэл санал болгогч “оюуны экспортлогч” болох бодит боломж юм.
Мэдлэгийн инвентарь (Inventory of knowledge)
Шинжлэх ухааны 40 гаруй салбар дахь бичвэр датаг дижитал хэлбэрт оруулан, Монгол сэтгэлгээний эмх цэгцээр кодлох. Гадны онолыг шууд хуулах биш, өөрийн орны онцлогт тохирсон “Мэдлэгийн бааз” буюу Эдийн засгийн мета-загвар-ыг босгох.
Синергетик болон системийн онолыг ерөнхий боловсролын суурь болгох. Хүүхэд бүрт “Бүх зүйлийн холбоос”-ыг харах чадвар олгох. Технологийг зөвхөн хэрэглэгч биш, технологийн цаана байгаа “хүмүүнлэг утга учир”-ыг бүтээгч иргэнийг төлөвшүүлэх.
Тэрчлэн эмхлэгдсэн 40 гаруй салбарын мэдлэгийн датагаа дэлхийн AI системүүдэд “Монгол мета-загвар” (Дижитал эдийн засгийн импортлогч улс орон) болгон нийлүүлэх. Монгол Улс “Оюуны зангилаа” (Knowledge Hub) болон хөгжих.
Энэхүү төсөөлөл нь Монголыг зүгээр нэг “хөгжиж буй орон” биш, харин хүн төрөлхтний мэдлэгийг шинэ түвшинд эмхлэн цэгцлэгч мета-улс болгох дүр зураг юм.
Мэдээж, таны харж байгаачлан санхүүжилт болон хүний хүчин зүйл (оюуны нөөц) нэгэн зэрэг нэгэн цэгт зангилагдаж чадвал энэхүү мета онолыг хэрэгжүүлэх хугацааг асар ихээр товчлох боломжтой. Энэ бол зүгээр нэг төсөл биш, харин системийн өөрчлөлт учраас “зэрэг явагдах нь” Хаосын онолын дагуу системд огцом үсрэлт (bifurcation) авчирна.
“One of the only ways to get out of a tight box is to invent your way out.” - Jeff Bezos
...
Эрдэмтэн судлаач Н.Энхтөрт
Хэл бичгийн ухааны доктор, Мета онол, арга зүй судлаач, Нийгмийн инноваци – Цөм технологийг туршин зүгшрүүлэгч, Н.Энхтөрийн 2025 оны 3 дугаар сарын 10-ны өдөр надад илгээсэн хавсралт бүхий бичиг, мөн сарын 13-ны өдөр ирүүлсэн “Будда төсөл хэрэгжүүлэх гэрээ 2025” баримттай танилцлаа. Тухайн төслийн судалгааны “Шинэ шинжлэх ухааны хөгжлийн газрын зураг” онолын үзэл баримтлалтай танилцахад үнэхээр шинэлэг, олон шинжлэх ухааны мэдлэгийн огтлолцол дээр хүн төрөлхтний хуримтлуулсан мэдлэгийн сан хөмрөг, суурь ойлголтыг дахин эрэмбэлж, танин мэдэхүйн цоо шинэ арга зүйг номлож байгаа нь сонирхолтой байлаа. Н.Энхтөрийн санаачлан хэрэгжүүлэхийг зориж буй “Чинадын шинжилгээнд хөтлөхүй” төслийн судалгаанаас танин мэдэхүй, судалгааны арга зүйн сонирхолтой үр дүн гарна гэж үзэж, миний хувьд дэмжиж байна.
Гандантэгчэнлин хийдийн менежментийн зөвлөх, доктор, профессор Д.Сэржамц 2025.04.15 (2025.10.01)
