Г.ЖАМЪЯН
(Монгол Улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн)
Эл хөргийн маань гол баатар, зургаахан настайдаа түймэр тавьсан хэргээр аймгийн сэргийлэхэд дуудагдан, Батноровоос Өндөрхаан руу үхэр тэргээр хүргэгдэж явлаа. Эмээтэйгээ хоёул. Эмээ нь: “Сэргийлэхэд очоод ганц ч үг дуугарч болохгүй шүү. Би л ярина. Чи дуугүй байгаарай” гэж захисаар явлаа. Таарсан ч хоёр амьтан дуудагдаж дээ.
Энэ бол тэртээ 1960-аад он. Амьдрал эрээнтэй бараантай... Аавыгаа мэдэхгүй, ээж нь өөр амьдрал зохиогоод явчихсан. Базарсад дүүтэйгээ эмээгийнхээ асрамжинд байсан нь тэр. Эмээгээс нь гадна авга ах Гончигсүрэн хамт амьдарна. Тэр үед сум, нэгдлийн зүгээс зохион байгуулсан иргэний бичиг баримт цэгцлэх ажлын үеэс хойш Базарсад авгаараа овоглох болжээ.
Нэг өдөр дүүтэйгээ хөдөө очиж, том лаазанд цай чанаж уухаар гурван чулууны дунд аргал зээглэн, гал түлсэн чинь гэв гэнэтхэн гал нь хийсч ойр хавийн өвс ногоонд үсчин, шатаж эхэлсэн аж. Хоёр хүү галыг унтраах гэж цайгаа асгаж, цамцаараа балбаад ч дийлсэнгүй. Хуурай өвсөнд ассан гал улам дүрэлзэн асах нь тэр. Айсан хоёр жаал салхины өөд, галаас зугтан амь мэнд гараад гэртээ очиж эмээдээ дуулгаснаар хэрэг мандах нь тэр. Сумынхан хөгшин залуугүй хөдөлж галыг унтраасан боловч бас л хэдэн га талбай шатчихаж. “Бургас модонд хүрээгүй нь яамай” гэлцээд түймрийн хэрэг намжиж байтал “Түймэр тавьсан эзэн хэн бэ? гэсэн асуудал босч ирээд, эмээгийн хоёр хүү дээр яах аргагүй буух нь тэр. Тэгээд Намсрай эмээ бага насны хүүхдээ хараа хяналтгүй явуулж түймэр тавиулсан. Базарсад дүүтэйгээ түймэр тавьсан хэргээр аймгийн сэргийлэхэд байцаагдан 1000 төгрөгөөр торгуулж хавтаст хэрэг хаагдсан юм. Тэр үед хүүхэд ч хүүхэд, цагдаа ч цагдаа байж дээ. Одоо бол уул түймэрдсэн ч зүгээр л өнгөрч байгаа шүү дээ.
Базарсад энэ хэрэг явдлаас хойш хоёр жилийн дараа Батноровынхоо бага сургуульд орж, Бэрхийн найман жил, Өндөрхааны арван жилийг төгсгөн уралдаант шалгалтаар Улсын багшийн дээд сургуулийн Монгол хэл уран зохиолын ангийг сонгож билээ. Эр өсч, эсгий сунадаг хойно, яахав дээ. Оюутны амьдралаар дөрвөн жилийг үдэхдээ олон сайхан нөхөдтэй, онц сайн хосолсон дүнтэй, чамбай оюутан байлаа. Хичээлдээ шамдана. Хэл судална. Шүлэг зохиол ч оролдоно. Сургуулийн дөрвөн жил сойлго таарсан морь шиг өнгөрлөө. Ангийнхнаас нь одоо доктор Ч.Жачин, боловсролын байгууллагын нэр хүндтэй ажилтан Д.Эрдэнэчимэг, Г.Чадраабал нарын олон сайчууд төрж гарсан юм.
Нутаг амьтай Базарсад маань сургуулиа төгсгөж дээд боловсролын диплом гардахдаа төрж өссөн нутаг Хэнтий аймагтаа очиж ажиллана гэдэг хатуу бодолтой байлаа. Түүний, ном болж хэвлэгдээгүй ч гэсэн бичиж хадгалсан шүлгийн зузаан дэвтрийн эхэнд “Харганын цэнхэр уул” шүлэг бий.
...Хаврын яргуй шиг насандаа
Хургаа хариулж явсан,
Харганын цэнхэр ууландаа
Хүү чинь эргэж ирлээ дээ..... гэсэн бадагууд бий. “Харганын цэнхэр уул” “Хүрдэтийн гурван бүрд” зэрэг шүлгүүдэд нь нутгийн хөгжмийн зохиолч, соёлын тэргүүний ажилтан, багын найз Б.Бадрал нь ая хийгээд, одоо тэр нь Хэнтий нутгийнхны, тэр дундаа Батноровынхны дуулах дуртай дуу болсон юм.
1978 оны хавар. Г.Базарсад маань Хан Хэнтий нутагтаа ирлээ. Аймгийн төвд юм уу, Батноров сумандаа багшаар очих бодолтой. Аймгийн гүйцэтгэх захиргааны боловсролын хэлтсийн дарга Г.Сономцэрэн, их сургууль төгсгөж ирсэн залуучуудыг хүлээн аваад: “ Одоо эх орон мэднэ шүү” гэж хэлж сурсан үгээрээ яриагаа эхэлж байна. Дээд боловсрол эзэмшихийг та нар өөрсдөө мэдсэн. Одоо эх орон хаана ажиллуулахааа мэднэ гэсэн үг.
“Эх орон мэдэж” хаана хувиарладаг юм бол гэж бодож суутал, УБДС төгссөн Гончигсүрэнгийн Базарсадыг Жаргалтхаан сумын найман жилийн дунд сургуульд багшаар томиллоо гэж байна. Базарсадын дотор олон зүйлийн бодол эргэлдлээ. “Төрж өссөн Батноровтоо очих хувь дутлаа. Жаргалтхаан ч найман жилийн сургуультай, хөдөөрхүү газар даа. Нэг олз нь Улаанбаатар хот орох замын хажууд. Дуртай цагтаа хот ч орж болно. Аймаг ч орж болно. Ямарч байсан очоод үздэг хэрэг хэмээн бодож суусан Базарсад сэтгэл шулуудлаа. Мижиддоржтой хоёул очлоо. Захирал нь хүлээн авч, “За яамай. Нутгийн хүүхдүүд ирлээ” гээд ханхай өрөө зааж өглөө. Зуныг тэнд өнгөрөөх юм байх. Таньдаг айлгүй, хоол ундгүй. Мөнгөтэй бол сумын цайны газарт мантуу талххан идээд байж болно. Сургуулийн захирал залуу багшийг очсны маргааш орж ирэн “Залуучууд яаж ийгээд амьдарна биз дээ. Би хөдөө явлаа. Та хоёр намайг иртэл сургуулийн ойр орчмын зэрлэг зулгааж бай” гэчихээд яваад өгөв.
Мижиддорж Базарсад хоёул тав хоног зэрлэг зулгаалаа. Захирлын өгсөн даавуун бээлий цоороод халгайд хүрэх байтугай хамаг гар нь шарх болов. Захирал сураг ч алга. Базарсад нэг шөнө, өнгийн бодолд дарагдаж хэвтэхдээ “Явчихъя” гэдэг бодол төрөв. Хаашаа? Хот руу юу? Аймгийн төв рүү юу? Бүр Батноров руугаа юу? Ийнхүү бодолд дарагдсаар өглөө болгосон чинь сумын захиргааны дэргэд Өндөрхааны “шар 53” ачаа ачаад хөдлөхөд бэлэн болж байна. Зүс таних жолоочид нь гуйгаад аймаг орох болов. Зургаан настайдаа “сэжигтэн” болсон Базарсад 22-тайдаа “оргодол” болов. Хаана очиж хэнтэй уулзах вэ? гэдгээ бодож яваа. “Даржаа гуай л тус болбол болно доо. Хүнд их тусалдаг сайн хүн. Батноров сум нэгдлийн дарга байгаад аймгийн захиргаанд нэлээн хариуцлагатай албанд ирсэн. Дээхнэ нэг уулзаад, “Сургуулиа төгсөхөөр ах дээрээ очоорой” гэж байсныг саналаа. Захиргаан дээр очоод Даржаа гуайтайгаа уулзаж чадалгүй Сономцэрэнд баригдвал яана! гэж бодсоор “Хэнтий аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаа” гэсэн хаягийн доор ирчихсэн байв. Юмны ерөөл тавилан гэдэг сонин. Гадна хаалга таттал өмнөөс Даржаа гуай нь гараад ирэв. Даржаа: “Миний дүү...” гэсээр угтаж, замд хоёулаа хэсэгхэн ярилцаж амжлаа. Базарсад, Жаргалтхаанд хувиарлагдсанаа, оргоод хүрч ирсэнээ, Батноровтоо ажиллах өдрийн бодол шөнийн зүүд болж яваагаа хэлж амжив.
Даржаа гуай: Батноровтоо очоо. Захиралд нь намайг явууллаа гээрэй. Би үүгээрээ ярьчихна гэв. Ингэж Базарсад маань өсч төрсөн нутаг усандаа ирж байсан нь одоогоос 35 жилийн тэртээ билээ. Базарсад багш: “Дээд сургууль төгссөн ромбо зүүчихээд нутаг усандаа ирж байх ч мөн сайхан шүү. Өнөөх Гончигсүрэнгийн дүү, Намсрай эмээгийн хүү дээд сургууль төгсөөд иржээ гээд л, хэн хүнгүй үнсээд л, орон гэртээ уриад л. Эмээгийн сахилгагүй банди ийм хүн болчихно гэж бодоогүй юм шиг. Эмээ минь байгаа болоосой, энгэр дэх тэмдэгээ үзүүлээд нэг үнсүүлэх юмсан гэж хүртэл бодогдоно” хэмээн хуучилж байсан удаа бий.
Намар, аймгийн төвд хоёр зуу гаруй багш цугласан том семинар зөвлөгөөний үеэр Г.Базарсадыг Батноров сумын дунд сургуулийн хичээлийн эрхлэгчээр томилсон шийдвэр танилцуулав. Захирал нь Ж.Сүхбаатар гэж сурган хүмүүжүүлэх ажлын баялаг туршлагатай нэгэн. Ийнхүү Г.Базарсад маань туршлагатай захирал, тулж дэмжих хамт олны дунд орж ажиллалаа.
Багшийн дээд сургуулийн ахлах курст байхдаа танилцсан хайртай хүүхэн Ж.Эрдэнэцэцэгийгээ авчирлаа. Улсын шалгалт өгч байхдаа онгоцоор очин анхныхаа үрийн зулайг цонхны цаанаас “үнсэж” байсан ууган хүүгээ авчирлаа. Батноровт нэгэн өрх, Базарсадын гэж айл гал голомтоо ийнхүү бадраасансан. Базарсад ажилдаа ороод анхны цалин гэж, гарт багтахааргүй их мөнгө авлаа. Тэр нь 540 төгрөг л дөө. Ийм мөнгө хэзээ ч барьж үзээгүй тэрээр, юунд яаж зарахаа мэдэхгүй, өврөө байн байн тэмтэрч явсан гэдэг.
Эхнэртээ дээлийн гадар, хүүдээ баривчны торго авснаар хөдөлмөрийн хөлсөө яаж зарцуулдагийг мэдэрлээ. Сургуулийн хичээлийн эрхлэгч гэж дааж давашгүй ажил алба. Бас хэл уран зохиолын багш нь жирэмсний чөлөөтэй, түүний оронд хичээлийг нь заана. Шөнийн бор хоногт л гэрийн бараа хардаг байсан юм. Мэдэхгүй чадахгүй зүйлд захирал Ж.Сүхбаатар сэтгэл харамгүй тусална. Ахмад туршлагатай багш нараас ч байнга суралцаж байв. Батноровынхоо сургуульд өнгөрүүлсэн дөрвөн жилийг Г.Базарсад “Амьдралын их сургууль” гэж жижиг дэвтрийнхээ эхэнд тэмдэглэсэн байдаг юм.
1981он. Нэг өдөр, ачаа тээш ч байхгүй шинэхэн ГАЗ-53 машин Базарсадын үүдэнд ирж зогслоо. Хэнтийн Галшараас яваа гэнэ. Жолооч нь “Сум нэгдлийн дарга Дондов гуай таныг аваад ир гэсэн. Бүр нүүлгээд ир” гэсэн гэнэ. Сонин юм. ажилтай албатай хүнийг хаа холын нэг нэгдлийн дарга “Нүүлгээд ир” гэж байдаг. Базарсад, энэ учир битүүлэг байдлыг Батноров сум нэгдлийн дарга С.Цэдэв гуайдаа дуулгалаа. Дарга их ууртай байна. “Чи л салгалж очиж, шилжье гэж гуйгаа биз. Ясан толгой мөрөн дээр байсан цагт явуулахгүй шүү” гээд утсаа шүүрч авлаа. Аймгийн намын хорооны хэн нэг даргатай л ярьж байх шиг байна. Дуу нь сулран суларсаар : “За яахав ээ. Намын хорооны товчоо шийдчихсэн юм бол юу гэхэв. Уул нь сайн ажиллаж байгаа, нутагтаа хэрэгтэй хүн юмсан” гээд утсаа таслав.
Г.Базарсад Галшар сумын дунд сургуульд захирлаар очиж байгаа нь энэ. С.Цэдэв дарга, Ж.Сүхбаатар захирал, сургуулийн хамт олон залуу багшийгаа сайхан үдэж өглөө. Нүүдэл суудлын ажлаа гурав хоногт амжуулъя гэснээр ирсэн жолооч гурав хоног хүлээж, Базарсадынхан ч аян замд цэгцэрлээ. Тэнд дөрвөн жил ажилласан Базарсадыг 1985 онд мөн л аймгийн Намын хорооны шийдвэрээр татан авч ажиллуулсан байдаг. Тэрээр аймгийн Намын хороонд яг таван жил ажиллаад төрсөн нутаг Батноровоо зорьжээ. Тэр нь Монголд ардчиллын салхи хэдийнэ сэвэлзээд эхэлчихсэн, чухамдаа ардчилсан нийгэм рүү эргэлт буцалтгүй шилжсэн үе байлаа. Сумын сургуулийн захирлын албатай очсон тэрээр Д.Бямбасүрэн гуайг Ерөнхий сайд байх үед сумын Засаг даргаар ч ажиллаад үзэж. Ингэж Базарсад багш маань Хэнтий аймгийн удирдлагын шийдвэрээр аймгийнхаа хэрэгцээтэй газар, ажлыг нь сайжруулах шаардлагатай сургууль, хамт олны дунд очиж ажилласнаар өнөөдөр 35 жилийг ардаа үджээ. Аймгийнхаа захиргаанд сургалт, мэдээлэл хариуцсан ажилтан, Батноров сумандаа дунд сургуулийн захирал, сумын дарга зэрэг албыг хашиж байгаад сүүлийн таван жилд Хэнтий аймгийн төв дэх Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвд сургалтын менежерээр ажиллаж байна. Түүний боловсролын салбарт оруулж байгаа хувь нэмрийг улс, аймгаас удаа дараа өндөр үнэлж байв.
Эднийх зургаан хүүхэдтэй. Хүүхдүүд нь төрөл бүрийн мэргэжил эзэмшсэн. Сайнзаяа нь аавынхаа мэргэжлийг өвлөн багш болохоор Багшийн сургуульд суралцаж байгаа.
Хэнтийд хэн нь л бол “Базарсад багшаа” , эсвэл “Сад багш...” хэмээн авгайлж хүндэтгэн уулздаг энэ буурал хүн, буман шавиараа бахархан хүүрнэж сууна билээ.
Олон жилийн өмнө Сад багшийн “Алтан гадас” одонгийн мялаалган дээр нутгийн яруу найрагч Цэвэлмаагийн Нэргүй агсаны өргөн барьсан ерөөлийн дөрвөн мөрөөр эл хөрөгөө өндөрлөе үү
...Арвин эрдмийн шимийг
Алдрайхан шавь нартаа хүртээгээрэй
Алдаатай оноотой хорвоог
Ариусгаж урт наслаарай...
