Д.ЦЭРЭННАДМИД
ӨВ СОЁЛЫН ӨЛГИЙ-ЭНЭТХЭГ
Энэтхэгийг эрдэмтэн мэргэд Жагарын орон хэмээн бичсэн нь бий. Үүний учрыг тунгаавал Энэтхэг хэмээх нэрийг санскритаар нэрлэсэн нь тэр юм билээ. Энэ орны тухай дунд сургуульд байхаасаа л уншиж мэдсэн, бид. Харин нүдээрээ үзэх завшаан олдсон нь аз байлаа. Энэтхэг өнө эртний соёл иргэншлүүдийн төрөлх орон. Чухамхүү энэ улсад хиндү болон буддын шашин, синх, жайни зэрэг хавсрага шашнууд бий болжээ. Ерөөс маш эртний орон юм гэдэг нь өнөөдрийн дүр төрхөөсөө ч харагдаж байна лээ.
Олон зуун жилийн турш бусдын эрхшээлд байсан энэтхэгчүүд өнгөрсөн зууны эхээр тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэж эхэлсэн. Энэтхэг түмний эцэг хэмээгддэг Махатма Гандигийн удирдсан хөдөлгөөн 1947 оны наймдугаар сарын 15-нд ялалт байгуулж бүрэн тусгаар улс болсон нь түүхийн алтан үе нь юм. 
1950-иад оны эхээр Үндсэн хуулиа баталж парламентийн засаглалтай төр, улсаа байгуулжээ. Өнөөдрийн Энэтхэгийн тухай бараг хүн бүр мэдэх болсон цаг дор олныг нурших нь илүүц биз ээ. Гэхдээ товчхон өгүүлбэл дэлхийн 100 гаруй оронтой улс төр, эдийн засгийн өргөн харилцаатай. Нэг үе тэрбум хүрч буй иргэдээ тэжээхэд багагүй бэрхшээлтэй тулгарч байсан бол одоо эдийн засаг нь хурдацтай хөгжиж байгаа орны тоонд яваа юм билээ. Дэлхийн олон оронд хөрөнгө оруулалт хийж байна. Гадаад худалдаа нь ч өсч Монгол Улстай өргөн холбоотой байдаг. Бас нэг онцлог нь тус орны зүүн хойд хэсгээр Монгол угсаатнууд олон амьдардаг аж. Дарамсала болон өмнөд мужид ч 700-800 жилийн өмнө очсон монголчууд бий гэж судлаачид хэлдэг.
Энэ бүхэн хоёр улсын өнөөгийнхөнд ч элэг нэгтэй байх үндэс нь аж. Энэтхэгчүүд хэл, соёл, зан заншлаа өвлөн хадгалж үлдсэнээрээ бусдаас онцлоготой гэдэг. Тийм болохоор гадны хүний нүдэнд илүү содон байдаг бололтойг бид аяллынхаа явцад анзаарч явлаа. Эртний соёлын нэг нь гар урлал, оёмол бүтээгдэхүүн байдаг нь уламжилсан хэвээр юм. Нийслэл Дели хот ч мөн л дээхнэ үеийнхнээрээ. Орчин үеийн өндөр байшин ховор. Гудамжаар нь явахад барилгын орой дээвэр харах гэж хүзүүгээ чилээх хэрэггүй. Зүгээр л замын хоёр талын ногоон төглийг харж явах юм билээ.
Харин тэрбум давсан хүнтэйг илчлэх мэт гудамжаар хүн, машин нь холилдох шахам урсах. Зам тээврийн аюулгүй байдал гэж нэг их анзаардаггүй янзтай. Машин тэргэнд зүүгдсэн, мотоцикльд хэдээр хамаагүй сундалсан залуус гудамжийг цирк мэт болгож байх шиг санагдуулна. Үүнийг нутгийнхан нь тайлбарлахдаа хамгийн сайн сигналдсан жолооч л хамгийн урд явдаг юм даа гэж байна лээ.
Бас энэтхэгчүүд унаа машинаа ар талыг өнгө бүрийн будгаар эрээлж, туг цацгаар чимсэн байх юм.
Энэтхэгт бас нэг онцлог юм нь гудамж талбайд худалдаа хийх эрх чөлөө. Бараа туруунаас эхлээд хоол унд ер юу ч зарж болох янзтай. Эд юмны үнэ тун хямдавтар юм. Бидэнд үйлчилж явсан Жамц гэдэг жолоочийн хэлснээр өөрөө сард 100-хан рупийн цалин авдаг гэдэг хэтэрхий бага юм шиг. Үүгээрээ болгож л амьдарч байгаа гэх нь Энэтхэгт угаасаа амьжиргааны өртөг өндөр бишийг илтгэж байна.
Их аз жаргалтай хүмүүс тэнд байдаг ч тэднийг харах гэж энд гадаадынхан ирдэг гэвэл худлаа юм шиг. Харин ядуу зүдүү, хээр хоносон, хөл нүцгэн тэнэмлүүд дэндүү олон. Зам хөндөлсөн алгаа тосч зогсох гуйлгачин алхам тутамд тааралдана. Энэ бүхнийг хараад Брэн Чандын “Ядуугийн зовлон”, Кришан Чандарын “Мянган эрийн сэтгэл булаасан бүсгүй” хэмээх олон жилийн өмнө уншсан алдартай зохиолуудын үйл явдал сэргээгдэн бодогдож явлаа.
Дели хотын төв гудамжаар алхах явцад өнгөрсөн, ирээдүй хоёрын заагийн мэдрэх шиг л болно. Ер нь энэ газар аялахын утга учир нь урьдын үзээгүйгээ хараад өөрийн эрхгүй дуу алдах сэтгэл хөдлөл биш дэлхийн нэгэн жинхэнэ эрх чөлөө, жинхэнэ байгаль, жинхэнэ уугуул амьдралын хэмнэлийг харах явдал ажээ.
ХАЙРЫН СҮМ ХЭМЭЭХ ТАЖ МАХАЛ
Бид Делид саатах хугацаандаа өдөр бүр л содон бүхнийг үзэж мэдэрч явлаа. Түүний нэг нь Энэтхэг орны нэрийн хуудас болсон алдарт сүм Таж Махал. Дэлхийн долоон гайхамшгийн нэг болсон энэ сүмд Дели хотоос 250 км явж хүрнэ. Замдаа Энэтхэгийн хөдөөг тольдож болох аж. Ой мод багатай газар бүхэн л тариалангийн талбай юм.
Овоолсон будаа, сүрэл хааяагүй нь жилийн нэгэн ээлжийн тариа хураалт дуусч буй бололтой. Үхэр, илжиг хөллөсөн тэрэг зөрөлдөж харагдана. Хөдөөгийн тариачдын сууц харин догь юм шиг. Сүрлээр барьсан гэрүүд айлсан бөмбийнө. Тэмээнд ачмаар том ачааг толгойдоо өргөсөн бүсгүйчүүд хэд гурваараа явах юм. Хөдөөд өнгө нэмсэн. Тэр гэж ч болохоор. Аялалын зам эвхэгдсээр бид Агра хотод очлоо. Энэ хот их Могол Улсын үеийнх гэдгийг сонссон.
Энэ хотын дүр зураг нь гэвэл гэрэл сүүдэр хосолсон амьдралын элдэв өнгө төрх, гудамж замын эмх замбараагүй хөдөлгөөн, утга учиргүй чихцэлдээн зэрэгцэн оршсон газар байв. Хуучирч нураагүй байшин ховор. Тэр дунд орчин үеийн гэгдэхээр барилга байшин хуруу дарам цөөн юм. Түүх сөхвөл энэ хот Утар Эрдеш муж улсын гол хот нь байж. Тухайн үедээ 800 мянган хүнтэй, гар урлалаар Энэтхэгтээ алдартай, торгон нэхмэлийн их сургуультай тийм том газар байсан юм гэдэг.
Могул буюу Жахан шах хааны алтан урагтны тэнгэр нутаг ч гэх нь бий. Тэнд XVI-XIX зууны эх хүртэл Их Монгол Улсын өргөө орд байрлаж байсан тухай түүхэнд бичсэн бий. Одоо энэ хотынхон алдарт Таж Махалыг зорьсон гийчдийн хөлд дарагдсан шинжтэй ёстой “хоормог шиг” холилдсон газар байна. Оршин суугчдын нэлээд нь гадна, дотны жуулчдын хаялгад түшиглэн хоолны мөнгөө олж яваа нь Таж Махал сүмийн төв хаалга хүрэх хэдхэн зуун метр замд “Камель” хэмээх ганц бөхтэй тэмээ, луус гэх морь хөлөглөсөн гоёмсог тэргээр бас тэргэнцэр, дугуйгаар гийчдийг зөөж байгаагаас харагдах юм. Далан хэлийн хүмүүс энд хөлхөх аж.
Уран барилгын бүтээлийн дээд Таж Махал нь дэлхийн долоон гайхамшгийн нэг гэгдэх болсноор хүн бүхэн үзэхсэн, харахсан гэх. 1620-1652 оны үед босгосон юм билээ. Бүр тодруулбал баригдсан хугацаа нь 23 жил гэдэг. Цул цагаан гантигаар баригдсан сүмийн бүтэц, уран барилгын архитектур нь үнэхээр гайхамшиг гэлтэй. Дотор хэсэг нь гантиг чулууг сийлбэрлэж хийсэн дугуй хашмал дунд хаан хатан хоёрын бунхан байна. Үзмэр нь ердөө тэр гэж болох ч сүмийн хаалга цонх, хана, шат гишгүүр нь ч хийцийн хувьд хосгүй юм.
Яагаад энэ сүмийг барьсан тухай бол Жахан шах буюу бидний Могул гэж хэлдэг хаан бага хатан Мумтазаа нас барсанд уйлан гашуудаж их хайрынхаа бэлгэдэл болгон Таж Махалыг бариулсан гэдэг. Таж Махалыг хайрын сүм гэх болсны учир ч тийм. Таван бөмбөгөр оройтой гол сум. 74 метр өндөр аж. Цул цагаан гантигаар, үнэт чулуугаар хээ, шигтгээ хийсэн олон мянган урчуудын бүтээл. Дөрвөн талдаа мөн улаан гантигаар бүтээсэн орд байх. Гол сүмын дунд нь Жахан шах хаан, хатан хоёрын сийлбэртэй бунхан зэрэгцэн байрлаж, түүнийг жуулчин, гийчид зөвхөн хараад л өнгөрөх учиртай. Зураг хөргийг нь авах хориотой юм билээ. Сүмийг сонирхоод хойшоо нэвт гарахад их ус цэлийх. Энэ нь Ямуна мөрөн. Энэ мөрнийг түүхэнд Ямна бас Жамна ч гэсэн бий.
Дөчин хэмийн халууныг тэсч ядсан үхрийн сүрэг их мөрний усанд загас шиг наадаж харагдана. Зах хэсгээр нь сармагчин үсчиж өдрийг өнгөрөөх мэт.
Ийм л сонин дүр зураг, урьд нь нүдээр хараагүй амьдралын элдэв төрх тэмдэглэлийн дэвтэрт, бас гэрэл зургийн аппаратад маань бөөн олз болж байлаа. Аливаа аялал богинохон байх тусмаа сонирхолтой байдаг гэх. Үнэхээр ч тийм санагдаж явсаан. Бидний дараагийн зорьсон газар буддын шашны гол төв, ариусахуйн орон Дарамсала.
Дели хот. Дөрөвдүгээр сарын 28.
Үргэлжлэл бий
