Д.МЯГМАР

Байгаль дэлхий өвлийн “гоёл”-оо тайлж хөнгөн, нимгэн хувцсандаа шилжиж байгаа энэ үед Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн ажил ид оволзож байна. Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн ОНӨҮГ-ын дарга Б.Саранчимэгтэй нийслэлд ховордсон цэцэрлэгт хүрээлэнг хэрхэн босгож, ногоон байгууламж “үйлдвэрлэж” байгаа талаар ярилцлаа.

-Танай хүрээлэнгийн ажил ид өрнөж байна уу. Хаврын үрсэлгээ, тариалалтын цагийг ид ашиглаж байгаа биз дээ?

-2012 онд манай хүрээлэн олон ажил хийж амжуулсан. Цэцэрлэгт хүрээлэндээ олон шинэ ажлыг хийж захаас нь нээлтийг нь хийлээ. 960 га газрыг хамарсан төслийг зөв эхлүүлэх гэж нэлээд ажиллалаа. Хавар болчих­лоо. Аль эрт бид бэлтгэл ажилдаа орчихсон. Улаан­баатар хотод  цэцэрлэгт хүрээлэн үнэ­хээр шаард­лагатай байгаа нь ха­раг­даж байна. Иргэд чөлөөт цагаа өнгөрүү­лэ­хээр манайд ирдэг болчихлоо.

-Танайх дугуйн зам барьсан нь хүүхэд, бага­чуудын ирэх дуртай газрын нэг болгов уу?

-Дугуйн зам ашиг­лалтад бүрэн ороогүй ч хүүхэд, багачууд тэнд очиж цагийг өнгө­рүүлж харагддаг. Үндэс­ний цэцэрлэгт хүрээлэнг бид жилийн дөрвөн ули­ралд ашигладаг болгоно. Ерөн­хий сайд Н.Алтанхуягийн санаач­лагаар манай хүрээлэн­гээс төсөв, мөнгө гаргахгүйгээр Олимпийн хорооныхонтой ярилцаж цанын зам барилаа. Бага ч гэсэн зайд хүмүүс ца­наар гулгаж хотоос га­рахгүйгээр цагийг зугаатай өнгөрүүлж болно. Зарим тамирчин бэлтгэлээ хийж тэмцээн, уралдаан­даа бэлдэж харагдсан.

-Нөхөн сэргээлт хий­хэд өөрийн аж ахуй хэрэгтэй болов уу. Танайх энэ асуудлаа яаж шийдэв?

-Модыг тариад орхих ёсгүй. Тарихдаа  зөв үн­дэс, технологитой суул­гаж, зөв арчлах ёстой. 2009 онд анх би энэ ажлыг аваад өөрийн гэсэн бойжуулал­тын талбайтай болох ёстой гэж бодсон. Одоо хоёр га тал­байд бойжуулах газартай болсон. Нийслэ­лийн ойн газрынхан ирж үзээд “Бойжуулалтын хам­­гийн шилдэг газар бол­сон байна” гэж дүг­нэсэнд бид урамшсан шүү. Энэ газарт бойжуулсан нөөц суулгац, модоо хү­рээлэнгийн тал­байг нөхөн сэргээхэд ашиг­лана. Дээр нь хүүх­дүүдэд мод, ургамлыг хэр­хэн тарьж, арчлах талаар экологийн боловс­рол олгох бааз болгон ашиглана. Энэ жил тариалалтын бэлтгэ­лээ хийгээд, модоо хаана, хэрхэн тарихаа төлөв­лөсөн. Төлөв­лөл­тийн­хөө дагуу манайд хийж буй дугуйн 2.8 км тойрог зам дагуу голт бор суулгана. Дугуйн замаа барьж ирэх зургадугаар сарын 1-нд нээх ёстой.

-Зэрлэгт идэгдсэн газ­рыг өөд нь татахад амаргүй байсан уу. Одоо хүн тоож ирэхээр цэцэрлэг болжээ. Мод, ургамлаа түргэн ургуулахын тулд хөрсөндөө хүчтэй бордоо ашиглаж байна уу? 

-Өвдгөөр татсан ша­рилжтай, чулуун овоог хүлээж авч байсан. Бид яалаа гэж химийн хүчтэй бордоо хэрэглэх билээ. Цэвэрлэгээ сайтар хийсэн. Өөрсдөө шороо авч суурь хөрсөө бэлдэж дэвссэн. Био бордоогоо өөрийн гараар хийдэг. Одоо нөхөн сэргээх маягаар ажилла­даг. Анх ажил авч байсан үеийг бодоход ажил дээрдсэн.

-Хавар цэцэрлэгт хү­рээлэнгийн хувьд хамгийн их арчилгаа шаарддаг улирал шиг са­нагддаг. Хаврын тэнгэр халтай гэдэг шиг цаг агаа­рын хувьд эрс, тэрс байд­лаас болоод шалгалтад орно биз?

-Хаврын тэнгэр, хан­гай биднийг үнэхээр их шалгадаг. Мод, бут, зүлгээ услахгүй бол хамгийн их хуурайшдаг. Хатдаг. Хүч­тэй салхинаас хамгаа­лахгүй бол хугарч, гэмтдэг. Шавьж, амьтан үүрлэнэ. Манайх одоо 55 га талбайд 22 төрлийн 110 мянган мод тарь­сан. Мониторинг хийж үзэхэд 93-аас доош­гүй хувь нь ургасан байна лээ. Эзэнтэй зүйл яаж өнгө ордгийг манай хүрээ­лэнгээс харж болно.

-Гаднын ногоон бай­гууламжтай цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд судалгаан дээр үндэслэн ажлаа явуул­­даг юм билээ. Танай хүрээлэнд судалгааны ажил хийв үү?

-Тэгэлгүй яах вэ. Ма­най цэцэрлэгийн хөрс ургамал ургахад тийм ч таатай бус, тааруу гэсэн дүн гарсан. Гэхдээ давс­жилт бага учраас мод ургаж болно гэсэн.

Дан ганц манай байгууллага төсвийн хэдэн төгрөг ха­раад суувал ажил бүтэх­гүй. Тиймээс манай­хан өөрсдийн бололцоогоо ашиглан гадаадын төсөл, хөтөлбө­рийнхөнтэй холбогдож хэрхэн хамтран ажиллаж болох талаар нэ­лээн эрэл, хайгуул хийж, хамтын ажиллагаагаа тэлж байгаа. Нийслэлийн иргэд алжаалаа тайлах сайхан хүрээлэнг бид хамтдаа бүтээх, босгох ёстой. Хамтарч, дэмэндээ ажил­лахаар хувь хүн, аж ахуйн нэгжүүдэд хандаж эхэл­сэн. Гадаадын төс­лийн багийнхантай олон­­­таа уулзаж үзлээ. Гэ­тэл тэд ТЭЗҮ-ийн судалгаа хий­гээгүй ямар ч газарт хө­рөнгө хаядаггүй юм байна. Хөрөнгө оруу­лаагүй газар ажиллахад хэцүү еэ. Тий­мээс ма­найхан ТЭЗҮ-ийн судалгааг гаргах ёстой. Хөрсний судалгааг хийж байж цэцэрлэгт хүрээлэн босгож болох эсэхийг шийддэг юм байна. Олон улсын хэмжээнд тендер зарлах ажлыг хотын дарга нар дэмжсэн. Японы “Арт архитектор нетворк” ком­пани тендерт шалгарч ма­най ТЭЗҮ-ийн судалгааг хийсэн. Энэ судалгаагаар манай хүрээлэнд 22 төр­лийн мод тарьж болно. 97 сая  ам.долларын хөрөнгө  оруулалт бүхий бүтээн байгуулалтын ажил хийж байгаа. 10 жилийн дотор цэцэрлэгт төрхөө олно гэсэн судалгааны дүн гарсан.

Африкт төвтэй олон улсын байгаль орчны хө­төлбөрийнхөнд бид ханд­сан. Солон­госын байгаль орчны хөтөлбөрийн хү­рээнд 100 гаруй сая төгрөгийн мод тарилаа. Гэхдээ бид хэзээ ч мөнгөн тусламж авч байгаагүй. Бараа, ажил үйлчилгээ­ний тусламж авдаг. Анх өөрсдийн бололцоогоороо 20 гаруй сая төгрөгийн мод тариад төслөө бичээд гадагш нь явуулсан. Тэд бидний ажлыг үнэлээд төсөл хэрэгжүүлэхээр бол­сон. Манайхан 14 хоног бүрт ажлын тайлангаа илгээс­нээр энэ хөтөлбөрт тогтмол хамрагдаж байгаа. Со­лонгосын хотын захир­гааныхан бидний ажлыг үзээд “Үнэхээр хэцүү төсөл байна” гэж хэлсэн. Араас нь гүйсээр  байгаад бид гурван тэрбум долларын хөрөнгө олж ирсэн. Тэд бидэнд мөнгөөр бус хөрөнгө оруу­лалтаар тусласан нь бидэнд амар болсон. Манайд хүрээ­лэнд 50 чингэлэг ачаа бууж 1,6 га газрыг төгөл  болголоо. Тэд их хөөрхөн, Сөүлд тендер зар­лаж зур­гийн ажил гүйцэт­гэгчийг хүртэл шалга­руул­сан бай­даг. Манай­хан хөөцөлдөж байж тэд­ний явуулсан ачаа, ба­рааны татварыг чөлөө­лүүлсэн. Энэ ажлыг зурга­дугаар сарын 20 орчимд хүлээлгэж  өгнө. Цэцэр­лэгийнхээ газрын фан­таныг Эрээ­ний болон Өвөр Монго­лын Засгийн газраас хийлгэхээр бол­сон.

-Ах, дүү найрамдалт хамтын ажиллагаагаар бас ажлаа амжуулж байна уу?

-Эгч дүүсийн харил­цаатай есөн хот байдаг. Хотын гадаад харил­цаа­ны­хан­тай хамтран ажил­лаж байна. Сато сан гэж мундаг бүс­гүйтэй хамтран ажил­лахаар болж байгаа. Ма­най улсад урлаг, соёлын олон арга хэмжээг ихээ­хэн дэмждэг хүн юм би­лээ. Сато сан манай 200 цэцэрлэгч­нийг сургаж, бэлтгэж өгөхөөр болсон.

-Өмнө нь  мэргэжлийн цэцэрлэгчнээ бэлдсэн байсан биз дээ. 96 га газрыг арчлахын тулд цэцэрлэгч  их чухал байх?

-Анх 27 ажилтантай байлаа. Одоо 117 хүнтэй болсон. 40 цэцэрлэгчнийг улирлын чанартайгаар гэ­рээгээр авч ажиллуулдаг. Албан тасалгаанд 10 гаруй хүн суудаг. Харин 55 га газар 100 орчим хүн ажил­лаж байна гэж тооцоо­лохоор нэг га талбайд хоёр хүн хүрэлцэх үү  болдог. Манай цэцэрлэгчид ажил хийх сэтгэлтэй, их хөөрхөн залуучууд бий. Бас нас насны төлөөлөл бий. Тэд маань хийсэн ажлаараа бахархаж урам авдаг улс. Ерөнхий инже­нер маань хоёр сарын хугацаатай АНУ-д турш­лага судлаад ирлээ. Тай­ланд руу мэргэжилтнээ илгээлээ. Солонгосууд манай залуу­сын ажиллаж байгааг ха­раад биширсэн. Үнэхээр ажилдаа дуртай, сэтгэлтэй юм байна. Мэр­гэжлийн байгууллагын хүн явуу­лаад зөвлөгөө өг­сөн. Цэ­цэрлэгийн ар­чилгаа ганцхан услах биш хортон шавьжтай тэмцэх, яаж модоо хэлбэржүүлэх вэ, яаж услах вэ, хэрхэн зөв бордох вэ гэх мэтээр асуудал их. Манай хүрээлэнгийн дэргэд мэр­гэжлийн байгуул­лагынх­наас бүрдсэн эрдэмтдийн зөвлөл ажилладаг. Өвөл модоо бөмбийтөл дулаалж “хувцасласан”. Манай залуусаас хоёр хүнийг Сөүлд аваачин ногоон байгууламжтай газарт ажил­луулж, цэцэрлэгч­ний ажлыг зааж өглөө.

-Гадаад, додоодын байгууллага, аж ахуйн нэгжүүд дэмжиж байхад үндэсний гэдэг утгаар нь төрийн оролцоо, дэмжлэг байна уу?

-Төрийн бодлогоор ма­най ажлыг үнэхээр дэм­жих ёстой. Манай хү­рээлэнгийн газрын асууд­лыг УИХ-аар шийддэг байхаар хуулийн төсөл санаачилсан байгаа. Ма­най төсвийг төр, засгаас өгдөг баймаар юм. Бусад улсын туршлага ийм байдаг юм. ТЭЗС-гаар манайд зарцуулах ёстой хөрөнгийн дөнгөж 1.6 тэр­бум буюу гурван хувь нь шийдэгдсэн байх жишээ­тэй. Нийслэ­лийн­хэн маань хурдан, гоё цэцэр­лэгт хүрээлэнтэй болмоор байна. Тиймээс төр зас­гаас ямар нэг хэм­жээгээр бидний ажилд туслаасай. Тэгвэл тохижуулах ажилд цаг бага орно. Анх улаан шороо эргэлдсэн газрыг хүлээж авч байлаа. Ийм газрыг бид иргэд очих дуртай хүрээлэн болгон хувиргаж л байна. Дулаа­раад ирэхээр цардмал тал­байдаа бүжиглэж,  мэр­гэжлийн багшаар үнэ төл­бөргүйгээр бүжиг заалгаж болно. Хүн ирэх таатай газар болгохын тулд цэ­цэрлэгт хүрээ­лэн­дээ бид иогоор хичээллэдэг бол­но. 

-Хүмүүс цугладаг га­зар хогтой болчихдог уу?

-Хүмүүс өглөө эрт ирж дасгал хийдэг. Бас дугуй унаж, цанаар гулгах нь ч бий. Хогоо саванд хийхдээ тааруу даа. Хүний хөдөл­мөрөөр бий болсон модыг хугална, зүлэг сүйтгэх зэргээр хувийн соёл тааруу харагддаг. Залуус маань сайхан орчинд соёлтой байгаасай. Гэр хорооллыг орон сууц­жуулах төслийн ажилтай танилцаж явахад хүн бүр л ногоон байгууламжтай, сайхан орчинд амьдрахыг хүсч байгааг сонслоо. Ямар ч бүтээн байгуу­лалтыг хийхдээ ногоон байгууламж, цэцэрлэгийг орхиж болохгүй. Бид хойч үедээ хүйтэн цементнээс илүү ногоон төгөл, цэцэрлэг байгуулж үлдээх ёстой. Нэг хүн 18 мод тарихад амьсгал­сан хү­чил­тө­рөгчөө дэлхийдээ буцаагаад бэлэглэдэг юм гэсэн.

-Танай ажилд бэрхшээл гарна биз?

-Мод тарьдаг хүмүү­сийг нийслэлээс бодло­гоо­роо дэмжиж, урам­шуул­­даг болмоор байна. Тэгвэл аяндаа асуудалгүй болно. Би Нийслэлийн ИТХ-ын Байгаль орчин, экологийн байн­гийн хорооны даргын хувьд энэ асуудлыг  Тэргүүлэгчдэд өргөн барь­сан байгаа. Ногоон бай­гууламжийг дэмжиж энэ ажилтай хол­боотой бусад ажлыг НӨАТ-аас чөлөөлдөг болоосой.