Х.ХУЛАН
Аймгийн ИТХ-ын дарга С.Буджавтай ярилцлаа.
-Ирэх дөрвөн жилд аймгийнхаа хөгжлийг хэрхэн харж байгаа вэ. ИТХ-аас барих гол бодлого нь юу байх вэ?
- Иргэдээ бүтээлч, хөдөлмөрч байлгаж, оролцоо, хандлага сэтгэлгээ, бүтээлч чанарыг нь нэмэхэд бид гол бодлогоо дэвшүүлж тавьж байгаа. Ерөөс улс орны хөгжлийн түлхүүр энэ шүү дээ. Энэ хүрээнд олон ажил төлөвлөж байна.
Улаанбаатар, Мандалговь, Даланзадгад чиглэлийн авто зам удахгүй ашиглалтад орно. Энэ зам тэртэй тэргүй манай аймагт хөгжил дэвшил авчирна гэж тооцоолж байгаа. Гол нь газрыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулна. Аймгийн ИТХ-аас Дундговь аймагт гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчдыг татах нэгдсэн бодлого гаргана.
-Дундговь аймаг өрсөлдөх чадвараараа бусад аймгаас сүүл мушгисан байна. Энэ юунаас болж байна вэ?
-Хүн амын худалдан авах чадвар, зах зээлийн хүрээ, хүн ам харьцангуй цөөн гэх мэт үзүүлэлтээс шалтгаалаад байгаа юм. Гэхдээ удахгүй ашиглалтад орох хар замтай холбож ярихад улсын нийслэл болон Өмнөговийн уул уурхайн бүс нутгийн дунд манай аймаг оршиж байгаа нь биднийг хөгжилд хүргэх нэг давуу тал. Газар гэдэг цаг хугацаа өнгөрөх тусам үнэ цэнэ нь өсч байдаг хөрөнгө. Тиймээс газраар мөнгөний нийлүүлэлтийг сайжруулъя, гадаад дотоодын хөрөнгө оруулалтыг татъя гэсэн бодлого барина. Том том бөөний худалдааны цэгүүдээ манай аймагт барь. Тэнд Дундговиос гадна Өмнөговийн зах зээлийн эрэлтийг хангаг. Өмнөговийнхонд ч тэр нь ашигтай байх юм. Улаанбаатар руу 550 км явснаас 330 км яваад манай аймгаас хэрэгцээгээ хангадаг болчихвол цаг хожино, эдийн засгийн хувьд ч хэмнэлттэй. Одооноос үр дүн харагдаж байна.
-Яаж тэр вэ?
-Эрдэмтдийн судалснаар Дорноговь, Төв, Дундговь, Өмнөговь бол нарны идэвхижилт хамгийн сайтай, сэргээгдэх эрчих хүчний үйлдвэрлэл явуулахад хамгийн боломжтой цэг гэсэн. Бусад бүс нутагт тэр эрэлт хэрэгцээ нь байгаа ч газрын хомсдол байна. Тиймээс ч манай аймгаас газар хүсч байгаа юм. “30 мегаваттын нарны цахилгаан станцыг танай аймагт барья” гэж байна. Манай аймгийн эрчим хүчний нийт хэрэгцээ 3,7 мегаватт. Тэгэхээр 30 мегаваттын нарны цахилгаан станц бариад Улаанбаатар, Мандалговь, Тавантолгой гэсэн эрчим хүчний том цахилгаан дамжуулах агаарын шугамыг ашиглаж, Өмнөговийн бүс нутагт эрчим хүч нийлүүлье гэсэн санаачлага гарч ирж байгаа юм. Үүнийг барихад 160 сая ам.доллар зарцуулах юм билээ. Бид ямар нэг хориг саад тавилгүйгээр үүнийг 100 хувь дэмжиж байгаа. Тэр хэмжээгээр ажлын байр бий болно, бараа бүтээгдэхүүний эргэлт сайжирна. Аялал жуулчлал түүнийг дагалдах томоохон үйлчилгээний газрын сүлжээг ч байгуулна.
-Анхдугаар хурлаасаа хойш хийсэн хамгийн том ажил юу байна вэ?
-Аймгийн ИТХ-ын дарга гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх зөвлөлийг зохион байгуулдаг. Энэ хүрээнд бид өнгөрсөн гурван жилийн гэмт хэрэг зөрчлийн мэдээлэлд дүгнэлт хийсэн. Дундговьд гарч байгаа гэмт хэргийн 50 хувь нь архинаас үүдсэн байгаа юм. Тиймээс “Архигүй Дундговийн төлөө хамтдаа” аяныг өнгөрсөн гуравдугаар сарын 10-наас эхэлж бүх сумандаа өрнүүлсэн. Бид зөвхөн хууль тогтоомжийг сурталчлах биш, хүмүүсийг соён гэгээрүүлэх ажил хийж байгаа. Энэ аяны гол зорилго нь төрийн албан хаагчдын хариуцлагыг өндөржүүлэх. Аймгийг авч явдаг гол масс нь төрийн албан хаагчид. Тиймээс төрийн албан хаагчид ажлын байрандаа архи уусан тохиолдолд ажлаас шууд халах арга хэмжээ авъя гэж байгаа. “Архигүй Дундговь” аяны цаана эрүүл Дундговь болж, хурдтай хөгжье гэсэн логик байгаа юм. Архины борлуулалтаар манай аймаг улсад гуравт орж байна. Энэ аяны ард их гоё юм гарч ирж байгаа. Юу вэ гэхээр, “Хэрэв чи сумын Засаг дарга бол, хэрэв чи архидан согтуурахтай тэмцдэг албан тушаалтан юм бол танд тийм бизнес байх ёсгүй” гэдэг шаардлагыг тавина. Гэтэл манай зарим суманд Засаг дарга нь өөрөө архины бизнестэй байгаа юм. Зөвхөн архин дээр биш, уул уурхай дээр ч гэсэн адилхан байхгүй юу. Хэрэв чи сумыг хөгжүүлэх гэж байгаа бол тэрийгээ л хий. Бизнесээ хийх гэж байгаа бол ажлаа өг, төрд хүн олдоно гэх ёстой.
Хоёрдугаарт, төрийн албан хаагчид өөрсдөө манлайллыг бий болгох хэрэгтэй байна. Ажлаа хийсэн шиг хийдэг байх хэрэгтэй. Цалингаас цалингийн хооронд биш, нэг санаачлагаас өөр нэг санаачлагын хооронд, нэг бүтээлч ажлаас өөр нэг бүтээлч ажлын хооронд ажиллах ёстой. Энэ улсыг, энэ аймгийг хөгжүүлье гэсэн сэтгэл, сэтгэлгээ нь бусдаас илүү байх ёстой. Тэр ч утгаараа миний бие өөрчлөлтийг өөрөөсөө эхэлье гэдэг санаачлага гаргасан.
-Бусад аймагт ч гэсэн ИТХ нь иргэдээ чадавхижуулах тал дээр нэлээд анхаарал хандуулж байна. Аймгийнхаа бодлогыг тодорхойлоход ч гэсэн дөхөм гэж үзэж байна?
-Аймгийн ИТХ-ын дарга болоод миний санаачилсан нэг зүйл юу вэ гэхээр, Дундговь аймгийн хүний үнэлэмжийг дээшлүүлье гэж байгаа юм. Иргэнийг хөгжүүлэх аймгийн бодлого гэдгийг энэ жилдээ багтааж гаргана. Гурван чиглэлээр иргэдээ хөгжүүлнэ. Нэгдүгээрт, оюун сэтгэлгээний хувьд, хоёрдугаарт орлогожуулах бүх талын санал сэдлийг өрнүүлье. Санхүүгийн тодорхой чадавхитай байж л хөгжлийн асуудлыг ярина шүү дээ. Гуравдугаарт нь иргэдээ соёлжуулна.
-Иргэдээ яаж орлогожуулах юм бэ?
-Яаж орлогожуулах вэ гэхээр, хамгийн нэгдүгээрт түрүүний хэлсэн, ялангуяа аймгийн төвийн иргэд бол энэ авто зам дагасан жижигхэн ч хамаагүй бизнес хийх ёстой. Хоёрдугаарт, ашиг багатай, байгаль орчин, бэлчээрийг сүйтгэсэн уул уурхай эрхлүүлэхгүй гэсэн хатуу бодлого барьж байгаа. Харин томоохон, дэлхийн хэмжээнд үнэлэгдэхээр нөөц бүхий үйлдвэрүүдийг харин ихээхэн дэмжинэ. Тэгээд заримыг нь орон нутгийн өмчит компани болгоё, тодорхой хэсгийг нь иргэддээ хувьцаа болгож өгье гэж байгаа.
Тухайлбал, манай Хулд суманд жоншны бичил уурхай бий. Бичил уурхай бол эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй, таван метрээс гүнд ухаж болохгүй, зөвхөн гараар олборлолт явуулдаг уурхайг хэлдэг шүү дээ. Гэтэл энэ уурхайг 50 метр ухчихсан, том экскаватор 20-30-аараа орчихсон байна. Геологичид энд дор хаяж 30 жил хэрэглэх нөөц байна гэж байгаа юм. Тэгсэн хэрнээ энд хэнд ч лиценз байхгүй, орон нутгийн тусгай эзэмшилд авчихсан уурхай. Ийм газруудыг бид орон нутгийн өмчит компани байгуулж 51 хувийг нь өөрсдөө эзэмшиж, 19 хувийг нь иргэдэд өөрсдөө хувьцаа болгоод үлдсэнийг нь дэлхийн зах зээл дээр IPO босгоод заръя гэж байгаа.
-Олборлолт хийж байгаа хэрнээ нутгийн иргэд нь ямар ч ашиг хүртдэггүй, хариуцлагагүй үйл уул уурхай Говь-Угтаал сумын Хараатын ордоос эхлээд байна. Эдгээрийг цэгцлэх бодлого боловсруулсан уу?
-Үнэхээр арвин нөөцтэй, эдийн засгийн хувьд үр ашигтай эргээд ард иргэдэд үр өгөөжтэй, дээр нь тухайн нутгийн ард иргэд зөвшөөрсөн уул уурхайг л бид дэмжинэ. Дээр нь байгаль орчины тал дээр нэг хатуу шаардлага тавьж байгаа. Тухайн уурхайгаасаа нэг бол хар зам, нэг бол төмөр зам тавь гэж. Ихэнх нь Чойр руу татна гэж байгаа. Шаардлага хангаагүй үйлдвэрүүдийг энэ дөрвөн жилд ажиллуулах сонирхол алга.
-Төсвийн эрх мэдэл орон нутагт шилжлээ. Иргэдээсээ санал асууж байж төсвөө зарцуулна гэж байгаа. Хүмүүсээс ямар санал ирж байна вэ?
-Саяхан манай аймагт дөрвөн яамнаас хүмүүс ирээд хэлэлцүүлэг хийхэд иргэд асуудлыг эрэмбэлж байна лээ. Хамгийн нэгдүгээрт, гэр хорооллыг дэд бүтэцтэй, амины орон сууцтай болгох хэрэгтэй байна гэсэн. Ядаж л орчин үеийн хүн юм бол гэртээ бие засчихдаг, халуун усанд орчихдог болъё оо л гэж байгаа юм. Энгийн хэрнээ энэ их зөв шаардлага. Бид тэрийг нь хангах ёстой. Гэртээ л тав тухтай амьдаръя л даа гэж байна. Хамгийн анхдагч хэрэгцээгээ л нэхэж байгаа юм. Том, том бүтээн байгуулалт ярихаасаа илүү иргэдийн өөрийнх нь Үндсэн хуульд заасан тэр ая тухтай аюулгүй орчинд амьдрах эрхийг нь хангаж өгөх хэрэгтэй. Цаашлаад хувийн орон сууцтай болж, моргейжийн зээлд хамрагдаж болно. Мэдээж, иргэдээр хэлэлцүүлсэн хэлэлцүүлээгүй боловсрол, эрүүл мэнд, халамжийн чиглэлийн төрийн ажил тасралтгүй, хамгийн нэгдүгээрт тавих явах ажил.
