Б.ТҮШИГ 
ОХУ-аас манай улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд В.В.Самойленкотой ярилцлаа.
-Виктор Васильевич, манай хоёр орны харилцаанд жилээс жилд бензин, шатахуун нийлүүлэлтийн асуудал босч ирдэг. Манай орон эдгээр бүтээгдэхүүнийг бараг 100 хувь ОХУ-ын “Роснефть” компаниас авдаг. Урин цаг ирж барилга, газар тариалан, уул уурхай гээд хаа сайгүй их ажил өрнөх гэж байхад тус компани манай улсад нийлүүлэх бүтээгдэхүүнээ 20 хувиар бууруулахаар болсон. Мэдээж “Роснефть” бол хувийн компани. Гэхдээ юуны учраас тэр вэ?
-Юуны өмнө шатахуун нийлүүлэлтийг хоёр орны Засгийн газар хоорондын ч юм уу, салбар хоорондын ямар нэг хэлэлцээрээр зохицуулдаггүй гэдгийг хэлмээр байна. Тийм гэрээ хэлэлцээр манай хоёр орны хооронд байхгүй гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл энэ асуудлыг нийлүүлэгч, худалдан авагч компаниуд л хоорондоо ярилцан шийддэг.
Үүнийг хамгийн түрүүнд хэлэх нь зөв байх.
Оросоос Монголд шатахуун нийлүүлдэг хэд хэдэн компани байдаг. Тэдгээрээс Монголын талд илүү ашигтай санал тавьдгаараа “Роснефть” үнэхээр зонхилох байр суурь эзэлж байна. Өмнө нь Монголын тал “ТНК-BP”, өөр бусад компаниудаас ч шатахуун, тослох материал авдаг байсан. Тэгэхээр шатахуун нийлүүлэлтийн хэмжээ, үнэ зэрэг нь улс төрийн бус компани хоорондын аж ахуй, бизнесийн талын асуудал гэж болох юм.
Би “Роснефть” Монголд нийлүүлэх шатахууны хэмжээгээ 20 хувиар бууруулсан тухай хэвлэлээс уншиж байсан ч энэ тухай Оросоос албан ёсны баталгаажуулсан мэдээлэл аваагүй. Хамгийн сүүлд би өнгөрсөн жилийн намар “Роснефть” шатахууны нийлүүлэлтээ 29 хувиар өсгөх тухай албан ёсны мэдээлэл авч байснаа харин санаж байна.
Дээр нь нэг зүйл нэмж хэлэхэд энэ оны нэгдүгээр сарын 1-нээс эхлэн ОХУ-д “Евро-2” стандартын бензин үйлдэрлэж, борлуулахыг бүрэн хориглосон. Хамгийн чанар муутай, октан багатай бензиний стандарт гэвэл “Евро-2” шүү дээ. Ер нь сүүлийн хэдэн жил манай улсад илүү өндөр стандартын “Евро-3” бүтээгдэхүүнд шилжихийн тулд нефть боловсруулах үйлдвэрүүдийг шинэчлэн тоноглох үйл явц өрнөсөн. Үүнтэй уялдуулан “Роснефть” бусад ижил төрлийн ихэнх компаниудын адил А-80 бензин үйлдвэрлэхээ бүрэн зогсоосон.
-А-80 бензиний үйлдвэрлэл, экспортоо зогсоосноор “Роснефть” компанийн манай улсад нийлүүлэх шатахууны хэмжээ буурч байна гэж ойлгож болох уу?
-Яг тийм гэж би баттай хэлж чадахгүй ч ямар нэг хэмжээгээр энэ хүчин зүйл нөлөөлсөн гэж бодож байна. Урьд нь А-80 бензин авдаг байсан бол одоо А-92-оос доошгүй октантай бензин л авах болж байна шүү дээ. Өөр нэг тэмдэглэх зүйл гэвэл “Роснефть” болон Монголын худалдан авагчдын хооронд урт хугацааны гэрээ байдаггүй, нийлүүлэлтийг захиалгын дагуу гүйцэтгэсээр ирсэн. Захиалгаар шатахуун нийлүүлэхэд нэг асуудал байдаг юм. Захиалга авахад бензин байвал өгнө, байхгүй бол юугаа өгөх вэ дээ, тийм үү. Дэлгүүрт ороход талх байвал авчихна, байхгүй бол хоосон гараад явдагтай л адил. Мөн тухайн үед ямар үнэтэй байна, тэр үнээр нь авахаас өөр аргагүй шүү дээ. Энэ бол зах зээлийн зарчим.
-Монгол-Оросын хамтарсан аж ахуйн нэгж дотроос аль ч талаараа хамгийн чухал нь Улаанбаатар төмөр зам. Тус төмөр замын үйл ажиллагаа ямар байгаа бол?
-УБТЗ 2011, 2012 онд муугүй ажилласан. Харин одоо ачаа тээвэрлэлтийн хэмжээ багасч, ашиг орлого ч буурч эхэллээ.
-Яагаад тэр вэ?
-Энэ нь юуны түрүүнд Монголын уул уурхайн зарим компани олборлолтоо зогсоох юм уу, багасгасантай холбоотой. Жишээ нь, Хятад руу тээвэрлэдэг төмрийн хүдрийн хэмжээ багассан. Өөр нэг шалтгаан гэвэл 2012 он болон энэ оны эхний гурван сард Монголоор өнгөрдөг транзит тээвэрлэлт тогтмол буурсаар ирлээ. Энэ бүхэнд янз бүрийн шалтгаан байгаа байх. Гэхдээ миний бодлоор гол шалтгааны нэг гэвэл УБТЗ-д иж бүрэн цогц шинэчлэл хийхгүй бол дэндүү хуучирч үйл ажиллагаагаа орчин үеийн түвшинд гүйцэтгэхэд хүндрэлтэй болсонд байгаа болов уу. Бид энэ тухай аль 2008 оноос ярьж ирсэн. Талууд ийм асуудал тулгарсныг хүлээн зөвшөөрч байгаа ч хийсэн бодит ажил тун хомс. 2009 онд УБТЗ-ын ОХУ-ын талын хувьцааны багц “РЖД” нээлттэй хувьцаат нийгэмлэгт шилжсэн юм. Үүний дараа “РЖД” УБТЗ-ыг шинэчлэх нарийчилсан хөтөлбөр бэлдсэн. Өөрөөр хэлбэл, хойд хормойноосоо авч урд хормойгоо нөхөх бус жинхэнэ орчин үеийн тээвэрлэлтийн шугам болгох маш далайцтай шинэчлэлийн үйл ажиллагаа явуулахыг эрмэлзсэн. Бид ийм хөтөлбөрийг Монголын талд танилцуулахад бэлэн байгаа ч одоогоор тийм боломж олдсонгүй.
-Учир нь?
-Монголын талаас манай хөтөлбөртэй танилцан биднийг сонсч, УБТЗ-ыг өөрчлөн байгуулах шийдвэр гаргах хүсэл тэмүүлэл төдийлөн ажиглагдахгүй байна.
Энэ замыг 60 гаруй жилийн өмнө барьсан. Гэтэл одоо хүртэл замын зарим хэсэг модон дэр модтойгоо л байна. Дэлхий даяар тусгай төмөр бетон дэр хэрэглээд удаж байгаа шүү дээ. Түүнчлэн одоо нэг км-ийн урттай цул рельс хэрэглэдэг болсон. Хуучин маш богино рельсүүдийг залгадаг байсан. Галт тэргээр зорчиход “Түг түг, түг түг” гэх нь сонсогддог доо. Залгааснууд дээр тэгж дуугарч байна гэсэн үг. Урт цул рельсийн даац илүү сайн байдаг. Галт тэрэгний тээж явдаг ачааны жин эрс өсөөд байгаа . Урьд нь ихэвчлэн өргөн хэрэглээний бараа таваар зөөдөг байсан бол одоо хүнд жинтэй төмрийн хүдэр, нүүрс, мод , бензин шатахуун зэргийг тээвэрлэдэг болж байна. Энэ төмөр замд илүү ачаалал өгч байгаа нь тодорхой.
ОХУ УБТЗ-ын хамтран эзэмшигчийн хувьд тулгамдсан зарим асуудлыг түнштэйгээ ярилцан шийдэж эхэлсэн. “РЖД” Монголын талтай хамтран хамгийн их ачаалалтай 200 гаруй км төмөр замын хэсэгт засвар хийсэн. Зам зогсвол ямар ч орлого байхгүй, алдагдал хүлээнэ шүү дээ.
Хоёр тал 2010 онд УБТЗ-ын дүрмийн санг өсгөхөөр тохиролцсон бөгөөд 2012 оны хоёрдугаар хагаст талууд нэмэлт хөрөнгөө байршуулж дууссан юм. Тэрхүү нэмэлт хөрөнгийг төмөр замын дэвсгэрийг бүрэн солиход зарцуулах гэж байгаа. Төмөр зам саадгүй ажиллахад хамгийн гол нь дэвсгэр буюу хөрсөн суурь, дэр, рельс зэрэг нь юуны түрүүнд найдвартай байх ёстой шүү дээ.
Түүнчлэн УБТЗ урьд нь зүтгүүр түрээслэдэг байсан. Ихэвчлэн ОХУ-ын Зүүн-Сибирийн төмөр замаас. Түрээсийн мөнгө төлнө гэдэг үрэлгэн шүү дээ. Иймд манай тал өөрийн хөрөнгөөр 37 зүтгүүр худалдан авч нийлүүлсэн. Одоо зүтгүүрийн хэрэгцээ бүрэн хангагдсан. 30 магистраль буюу гол замын, долоон маневрийн буюу сэлгээний зүтгүүр авсан нь Монголын нөхцөлд бүрэн зохицсон, 50 градусын халуунаас 50 градусын хүйтнийг ч тэсвэрлэх чадвартайн дээр элс, шороогоор шуурахад түүртэлгүй ажилладгаараа онцлог юм.
-Хоёр орон эдийн засгийн салбарт ямар нэг томоохон төсөл эхлүүлэх төлөв байна уу?
-Хамгийн том төсөл бол яалт ч үгүй өнөөх л УБТЗ-ын бүрэн шинэчлэл. Хөтөлбөр бэлэн, хөрөнгө ч бэлэн. Гэрээнд гарын үсэг зурах л үлдээд байна шүү дээ. Монголд шинэ чиглэлийн төмөр зам барих тендер зэрэг янз бүрийн эргэлзээтэй төсөлд оролцож байснаас үүн дээр төвлөрөх нь дээр гэж “РЖД” үзэх болсон юм.
-Та бид хоёрын ярилцлага төмөр замын сэдэв дээр л их тогтоод байна. Далайд гарцгүй манай орны хувьд өнөөг хүртэл төмөр замын сүлжээгээ бензин шатахууныхаа нэгэн адил хойд хөршөөсөө хараат болгочихвол үндэсний аюулгүй байдалд аюултай гэж манай зарим улстөрч үздэг. Иймд дотоодын төмөр замын сүлжээг бүрдүүлэхдээ гуравдагч орны түнш хайх хэрэгтэй гэсэн үзэл их байгаа?
-Энэ асуудалд улс төрийн янз бүрийн өнцгөөс янз бүрээр хандаж болох байх л даа. Үзэл бодлоо илэрхийлэх нь тухайн хүний эрх. Гэхдээ миний бодлоор ийм үзэл бодол гэнэн юм шиг санагдах юм. Юу гэвэл, даяаршлын үед бүх дэлхий нэгдэн нийлж, интеграцчлагдаж байна шүү дээ. Аливаа эдийн засгийн төслийн өртгийг хямдруулах, үр ашгаа дээшлүүлэхийг л нэн түрүүнд тавьдаг болж. Гэтэл бусдаас, тэр тусмаа хөршүүдээсээ зай барих хиймэл алхмууд хийх нь алсыг хараагүй явдал болох вий. Тэр тусмаа төмөр замын салбарт. Хятадыг, эсвэл Оросыг шууд алгасаад Өмнөд Солонгос юм уу Япон хүртэл төмөр зам яаж тавих вэ. Үүнийг утгагүй утопи бодол гэж үзэж болмоор. Бодит байдлаа бодитоор л харъя. Төмөр замыг хаашаа ч тавьсан Орос, Хятад хүрээд л тулна шүү дээ. Газар зүйг өөрчилж болохгүйгээс хойш үүнтэйгээ уялдсан бодлого явуулах шаардлагатай.
Хараат байдлын тухайд гэвэл УБТЗ-аар транзит тээвэрлэлт нэмэгдэж байвал Монголд яаж муугаар нөлөөлөх билээ. Транзит тээвэрлэлтээс олох ашиг нэмэгдэх тусам Монголд л сайн баймаар юм.
Яг одооных шиг асуудлыг тойроод шинэчлэлийн ажлыг хойшлуулах тусам ашиг хажуугаар урсаад байна гэсэн үг. Цаг алдах тусам УБТЗ-аас өөр маршрутаар тээвэрлэлтээ хийх сонирхол улам бүр ихсэх нь ойлгомжтой. Орос, Хятадын транзит тээвэрлэлт өөр маршрутаар хөвөрч эхэлбэл УБТЗ-ын ач холбогдол улам бүр буурах болно.
Саяхан л гэхэд БНХАУ-ын Урумчи хотоос Киргиз, Узбекистанаар дамжин Казахстан, Оросын төмөр замтай холбох төмөр зам барихаар болчихлоо. Ингэхдээ хятадууд өөрийн нутаг дэвсгэрээрээ хил хүртлээ тавих төмөр замын хэсгийг 15-20-ийн өргөн царигаар тавихаар болсон.
-Монгол малаар баян. Хөрш зэргэлдээ Сибирийн мужууд манайхаас малын махыг их хэмжээгээр авах хүсэлтэйгээ илэрхийлсээр ирсэн. Гэвч энэ тал дээр ахисан зүйл мөн л бага байх шиг?
-Сибирийн бүс нутаг үнэхээр ойр орших Монголоос махны хэрэгцээгээ хангах нь ашигтай. Ийм ч учир 2010 онд Засгийн газрын тэргүүнээр ажиллаж байсан В.Путин Монголын малыг эрүүлжүүлэх хөтөлбөр зарласан юм. Тэрхүү хөтөлбөрийн хүрээнд Монголд 37 сая тун шүлхийн эсрэг вакциныг 22 ширхэг ариутгах машины хамт үнэ төлбөргүйгээр нийлүүлэхээр болсон. 2010 оны наймдугаар сард Монголд шүлхийн тахал дэгдэж малын бараг тал хувь нь энэ өвчинд нэрвэгдсэн шүү дээ. Бид хэрэв Монголоос махны хэрэгцээгээ хангахыг хүсч л байгаа бол энэ өвчинтэй тэмцэхэд нь туслах ёстойг ойлгож байсан юм. Өнөөдөр Монголын ихэнх мал, нэн ялангуяа шүлхий дэгдсэн голомтуудад вакцинжсан. Үүнд манай Засгийн газар 13 сая ам.доллар зарцуулсан байдаг.
-Гэлээ ч Монголоос нийлүүлэх махны хэмжээ тоймтой ахисангүй?
-Россельхознадзор гэж Оросын хөдөө аж ахуйн хорио цээрийн газар бий. Энэ байгууллагын төлөөлөгчид Монголд ирж 18 нядалгаа хийж мах боловсруулдаг газрын ажилтай танилцан томоохон илтгэл гаргасан. Үнэнийг хэлэхэд ихэнх газарт дутагдал илэрсэн. Олон улсын эрүүл ахуйн шаардлага байдаг шүү дээ. Түүний дагуу экспортонд гаргах мах боловсруулахдаа заавал үйлдвэрийн аргаар тусгай зөвшөөрөл авсан газар нядлах хэрэгтэй байдаг.
Дээр нь хадгалалтын стандарт гэж байна. Үхэр, хонины махыг нэг зоорьт хадгалж болдоггүй юм билээ. Мөн хаанаас хэзээ нядалсан, хаана ямар хугацаагаар хадгалсан гээд нарийвчилсан бичиг баримт бүрдүүлсэн байх ёстой гэдэг. Манай хөдөө аж ахуйн хяналтын байгууллага дээрх шаардлагуудыг бүрэн хангасны дараа Монголоос мах импортлох боломжтой гэсэн албан бичгийг өнгөрсөн оны сүүлчээр Хөдөө аж ахуйн яаманд явуулсан байна лээ.
Тус байгууллага түүнчлэн зөвхөн Монголоос ястай мах импортлох зөвшөөрөл олгосон. Бусад орноос бол олон улсын стандартын дагуу төрөлжүүлсэн, гуя, сээр, өвчүүнийх гээд ангилж савласан махыг л авдаг гэсэн.
Өөр нэг асуудал бол үнэ. Хөрш зэргэлдээ Монголоос мах авснаас Аргентинаас импортлох нь хямдхан байвал яах вэ. Мэдээж хямдыг нь л авна шүү дээ.
-Москвад манай хоёр их хөршийн төрийн тэргүүнүүд уулзсан. Дуулгаваргүй Монголыг эдийн засгийн аргаар боомилох уулзлалт боллоо гэж дүгнэх хүмүүс цөөнгүй байна?
-Хятадад тав дахь үеийн удирдагчид гарч ирээд удаагүй байна. Си Жинпин үнэхээр ямар ч өөгүй намтартай, шинэ үеийн шилдэг удирдагч. Орос, Хятадын төрийн тэргүүнүүд 37 маш чухал баримт бичигт гарын үсэг зурсан. Орост ч, Хятадад ч өөрийн гэсэн ашиг сонирхол бий. Аль алинд нь өөрсдийн хөрш Монголыг гомдоох санаархал байхгүй гэдгийг цохон тэмдэглэмээр байна. Бидний хувьд найрсаг харилцаатай, улс төрийн тогтвортой байдалтай, хөгжин дэвжсэн Монгол Улс хамгаас чухал.
Орос, Хятадын стратегийн түншлэлийн тухай баримт бичигт нэг чухал заалт байдаг. Хоёр орны түншлэл аль нэг улсын эсрэг чиглэх ёсгүй гэж. Япон, аль эсвэл АНУ, тэр тусмаа Монголын эсрэг. Бид Хятадтай Монголоос ч урт газар нутгаар хиллэдэг. Энэ улстай эдийн засгийн тал дээр сүүлийн жилүүдэд идэвхтэй хамтран ажиллаж байна. Хоёр орны худалдааны эргэлт ч огцом өссөөр.
Миний бодлоор Орос, Хятадын эдийн засгийн хамтын ажиллагаанаас Монгол хожно уу гэхээс алдахгүй.
-Та сайд байх хугацаандаа хөдөө орон нутгаар нэлээд явсан байх?
-Баруун аймгуудаас Завханд л очиж үзсэн. Түүнээс биш хойшоо Сэлэнгэ, урагшаа Өмнөговь, зүүн тийш Дорнод гээд Монголын ихэнх нутгаар очсон. Хаа ч явсан малчдын гэрээр зочилдог байлаа. Баян, ядуу гээд бишгүй олон айлаар орсон. Нүүдэлчин малчдын уламжлалт зочломтгой зан сайхан шүү . Ямар хэрэг зоригоор, яах гэж ирсэн тухай асууж лавлахгүй шууд л хоол цай болно.
Энд нэг зүйл хэлэхэд жил бүр ноолуурын худалдаачид гуравдугаар сард малчин айлуудаар явж энэ түүхий эдийг авах талаар тохиролцон мөнгө төгрөгөө өгч авалцдаг. Гэтэл энэ жил худалдаачид ирэхгүй байна гэж малчид ярьж байна лээ. Юунаас болж байгаа юм бол доо. Малчдын амьжиргаанд ноолуураа зарах нь чухал шүү дээ.
-Та орос хүн. Ер нь загасчилна биз?
-Тэгэлгүй яахав. Үнэнийг хэлэхэд хээр талын голд загасчлах нэг л сонин байдаг. Гол дагаад нэг ч мод, бут байхгүй хоосон оргиод л. Харин хойд нутгийн Орхон, Онон, Сэлэнгэд сайхан. Яг л нутагтаа загасчилж байгаа юм шиг сэтгэгдэл төрдөг юм.
-Манай орны чухам юу нь танд хамгийн ихээр таалагддаг вэ?
-Хязгааргүй тал нутаг. Монгол газрын нутгийн хувьд дэлхийд хамгийн том нь биш. Харин хүний нүдэнд хамгийн алс хол харагддаг газар бол Монгол гэж би боддог. Нүдэнд тэрийх зүйлгүй хязгааргүй тал чухам энд л байна.
Дээр нь би нэг маш сонин үзэгдлийг ажигласан.
-Тэр нь юу вэ?
-Солонгон үүл. Солонгын долоон өнгөтэй үүл ажиглагддаг тухай өмнө нь би хаа нэгтээгээс уншиж байсан л даа. Харин өөрийн нүдээрээ харна гэж төсөөлж ч явсангүй. Тийм үүл харах сайхан юм билээ. Үгээр илэрхийлэхийн аргагүй.
Мөн амьтны ертөнц гайхалтай. Халхын голд явж байхад зээрийн сүрэгтэй таарч билээ. Ямар их зээр вэ гээд намайг дуу алдахад монгол андууд маань харин ч цөөрөөд байгаа юм гэнэ лээ шүү. Машинтай явж байхад чоно хээвнэг зам хөндлөн гарах өөр улс ер нь энэ дэлхий дээр үлдсэн гэж үү.
-Эцэст нь та манай уншигчдад хандан юу гэж хэлэхсэн бол?
-Монголчуудтай уулзаж явахад ЗХУ-ын үед хоёр орны харилцаа ямар сайхан байв аа гэж ярих хүмүүстэй олон ч удаа таарсан. Хуучнаа дурсан санагалзах мэдээж сайхан. Гэвч тэр цаг нэгэнт түүх болон ард үлджээ. Одоо хамгийн гол нь шинэ нөхцөл байдалд шинээр, нэг нь нөгөөгөө тэтгэх бус жинхэнэ ёсны харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлэх хэрэгтэй байна. Тийм нөөц бололцоо хоёр оронд хангалттай бий. Манай улсын хуучны найрсаг анд, хөрш зэргэлдээ Монгол Улс төрийн хувьд тогтвортой байж эдийн засгийн хувьд дэвжин дээшлээсэй гэж чин сэтгэлээсээ хүсч явдгаа эцэст нь хэлье.
