Х.ХУЛАН
Дундговь аймгийн Засаг даргын орлогч Ш.Энхбаттай ярилцлаа.
-Танай аймаг хамгийн сүүлд Засаг даргаа томилсон. Ирэх дөрвөн жилд хэрэгжүүлэх ажлынхаа хөтөлбөрийг боловсруулж амжсан уу. Ажил жигдэрч байна уу?
-Өнгөрсөн хоёрдугаар сарын 19-нд Засаг даргаа томилсон. Аймгийн Засаг даргын орлогч надаар ахлуулсан 2013-2016 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрөө боловсруулаад Засаг даргын зөвлөлийн хурлаар хэлэлцүүлсэн. Одоо энэ сарын 15-нд аймгийн ИТХ-аар хэлэлцүүлж батлуулах ёстой.
Энэ жилийн онцлог нь тодорхой хэмжээний хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийг шинэчлэлийн Засгийн газраас олгож байгаа. Энэ дээр тулгуурлаад, бас татвараас бүрдсэн хөрөнгийг бодитой зүйлд зарцуулахад анхаарал хандуулж байна. Талын нэг тараагаад дуусгах биш, яавал үр ашигтай зарцуулах вэ гэдгийг мөрийн хөтөлбөртөө оруулж байгаа юм. Тухайлбал, бидний олон жил ярьсан хөдөө аж ахуйн бирж, бөөний төвийн асуудал бий.
Манай аймгийг нийслэлтэй холбох засмал зам энэ онд ашиглалтад орчихно. Үүнийг дагаад хөгжил ирнэ гэж бодож байгаа.
Хоёрдугаарт, аймгийн төвийн тохижилтын асуудал бий. Үнэхээр хүнд байгаа. Энд тэндээс ирсэн улс сэтгэл дундуур л буцдаг юм. Нуугаад яах вэ, хүний нүдэн дээр ил байгаа юм чинь. Аймгийнхаа төвд дорвитойхон засвар хийх гэхээр янз бүрийн чөдөр тушаа олон таарна. Юм хийхгүй мөртлөө объект эзэмшээд авчихсан хүмүүс байдаг. Хэн нэгэн эрхтэн дархтны мэдэлд ч байна. Засаг даргын орлогчийн хувьд би энэ дээр нэлээд зоригтой алхамууд хийнэ гэж бодож байгаа. Өөрөө юм хийж чадахгүй бол дээр нь байгаа хөрөнгөө ав, төр газраа аваад юмаа барья гэсэн байр суурь баримтална.
-Аймгийн орлого юунаас голлож бүрдэхээр байна?
- Дундговь улсаас татаасаар амьдардаг, мал аж ахуйн аймаг. Яахав, хэдийгээр уул уурхай аймгийн хөгжлийн тэргүүлэх салбар гэж байгаа ч мал аж ахуй хэвээрээ л байгаа. Тиймээс мал аж ахуйн бүтээгдэхүүн, түүнээс орох орлого болон бусад орлого маань төсвийн ихэнхийг бүрдүүлж байна. Аль ч газар татвараар тодорхой хувиар бүрдүүлдэг. Манай аймагт ч адилхан.
-Жижиг бизнес эрхлэгчдийг хэлж байна уу?
-Тийм. Онцолсон үйлдвэр манайд алга. Мах боловсруулах, ноос угаах үйлдвэр байгуулах асуудал ярианы төвшинд явж байна. Яг 200-300 хүнийг ажлын байраар хангачихсан томоохон үйлдвэр байхгүй ч цаашдаа төлөвлөж, бодож байгаа зүйл бий. Жишээлбэл, мах боловсруулах үйлдвэр гэхээр том объект, том тоног төхөөрөмж л бодоод байдаг. Багахан зүйлээс эхлүүлж хөгжиж болно.
Зах зээл хөгжиж байгаа хөрш аймгуудтайгаа бас харилцаа холбоотой ажиллана. Гол зам Дундговийг дайрч өнгөрөх учраас, аялал жуулчлал, гадаадын зочдоос, жуулчдаас хэрхэн орлого олж болох вэ гэдэгт анхаарал хануулаад байна.
-Говь-Угтаал сумын Хараат уулын уурхай байна. Орон нутаг нь өөрийнхөө төсөвт орлого авч чаддаггүй. Гэтэл тэнд хэн нэг нь томоохон газарт юу эзэмшчихээд юу олборлоод байгаа нь тодорхойгүй, хяналтгүй байна шүү дээ. Ийм асуудал нэгээр тогтохгүй байгаа ч танай өмнөх удирдлагууд хариуцлага тооцохгүй явсаар ирсэн. Үүн дээр ямар арга хэмжээ авах вэ?
-Ашигт малтмалын тухай шинэчилсэн хуульд нийцүүлж аймгийн Ашигт малтмалын талаар барих бодлого боловсруулж, ИТХ-аараа хэлэлцүүлье гэж бодож байгаа. Таны хэлсэнчлэн хариуцлагагүй уул уурхай манайд нэлээд бий. Газар шороогоо, ашигт малтмалаа эзэмшүүлчихсэн хэрнээ орон нутаг нь тэндээс ямар ч орлого ололгүй үлдээд байдаг. Бид хариуцлагатай уул уурхайн ил тод байдлыг бас мөрийн хөтөлбөртөө оруулж байгаа. Хэрэв Дундговь аймгийн нутаг дэвсгэр дээрээс хөрс, шороо ямар нэг зүйл олборлох гэж байгаа бол орон нутгийн засаг захиргаатай хамтран ажиллана.
Эрүүл мэнд, боловсрол, соёлын хүрээнд хандив авч болно гэсэн санаа Ашигт малтмалын шинэчилсэн хуульд бий. Ганц тэр ч биш, үнэхээр нөөцийг нь тогтоогоод ашиглах бололцоо бүхий газар байвал байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүйгээр, замаа тавиулж, хариуцлагатай байдлыг хангуулна. Яахав, уул уурхайг ашиглах нь зөв. Одоогийн энэ эрин цаг үед амьдарч байгаа хүмүүс бас юм хүртэх ёстой шүү дээ. Харин тэрийгээ хэрхэн зөв зохистойгоор олж авах асуудал л байгаад байгаа юм.
-Илт хууль бус үйл ажиллагаа бий. Жишээлбэл, Хараатын ордыг ашиглахын тулд орон нутгаас иргэдийн зөвшөөрлийг авах ёстой байдаг. Гэтэл бараг Монгол Улсын бүртгэлд байхгүй хүмүүсийн гарын үсгээр л зөвшөөрөл олгочихоод, нутгийн иргэдийнх байдаггүй. Иймэрхүү улаан цайм асуудал дээр зөвхөн орлогын асуудал яриад өнгөрч болохгүй. Тэрийг ухах ёстой юу үгүй юү гэдгийг ярих ёстой байх?
-Уул уурхайн асуудалд дээр анхааралтай хандана. Бид иргэдээсээ л асууна. Тухайн орон нутагт уул уурхай хөгжүүлэх, олборлох, эрэл хайгуул хийхийг иргэд л зөвшөөрөхгүй бол заавал оруулах гээд байх шаардлага байхгүй. Хүн амьдрах бизнесийн сэдэл хангалттай олон байна. Тэд нараараа хөөцөлдье. Дараа үедээ бид үүнийгээ заавал ухаж төнхсөн ийм байдалтайгаар хүлээлгэж өгмөөргүй байгаа юм. Хэрэв иргэд маань хүсвэл, манай орон нутгийн нэг тэргүүлэх чиглэл нь мал аж ахуйгаас гадна уул уурхай гэж үзэх юм бол хамаа алга. Тэрийгээ харин хариуцлагатай, иргэдийнхээ хяналт дор тодорхой хувийг нь ашиглуулъя, эзэмшүүлье.
Төсвийн тухай шинэ хуулиар зөвхөн нөөц ашигласны тавхан хувь нь тухайн сум орон нутгийн дансанд орно гэж заасан байгаа юм. Нэг талаасаа энэ хангалтгүй. 100 тонн жонш олборлочихоод 30 тонноор мэдүүлэг хийх гэх мэт заль ч гарна. Энэ дээр иргэд өөрсдөө л хяналт тавина. Ямар нэгэн дарга шийдвэр гаргахгүй. Дарга нар шийдвэр гаргасан цагт дандаа бурууддаг. Иргэд өөрсдөө шийдвэр гаргана гэдэг бодит амьдралтайгаа нийцнэ, хэл ам ч багатай.
Бид энд ийм санал, гомдол байна гэдгийг бид сонсож явсангүй өдий хүрлээ шүү дээ. Иргэд маань ч сурчихсан, “Дарга л мэднэ” гэдэг байдлаар хандаад сурчихжээ. Би чинь ширээний ард суусан зангиатай дарга биш, төр ард түмэн хоёрын дундах гүүр юм.
- Дундговийн иргэдийн амьжиргааны төвшин, эдийн засгийн чадамж бусад аймагтай харьцуулахад ямар байна вэ?
-Өрсөлдөх чадвараараа хамгийн сүүлд орсон. Дөрвөн жилийн дараа бид ажлаа дүгнүүлэхдээ аймагт шилжин ирэгчдийн тоо, хүмүүсийн маань амьдралын баталгаат түвшин, орлого нь хэдий зэрэг өссөн гэдгээр тооцох юм.
-Энэ үзүүлэлтийг ахиулах талаар төлөвлөгөө бий юү?
-Мөрийн хөтөлбөртөө “Эрхэм зорилго” болгож оруулж байна. Ая тухтай, ажилтай орлоготой амьдаръя гэж. Бодож санаж байгаа зүйл их бий, болох ч байх. Санаанд багтаж байгаа.
-Дундговьд сонгуулийн үеэр нэлээд будлиан гарсан. Шалтгаан нь юу юм бол. Үүнийг тохиролцоотой холбоотой гэж яриад байгаа тал бий. Дээрээс нь “Танайх Засаг даргаа ав, манайх орлогчоо” авна гэдэг үүрэг өгч байна гэх мэтээр?
-Манай аймаг орон нутгийн сонгуулийн дараа өнгөрсөн оны арванхоёрдугаар сарын 10-нд анхдугаар хурлаа хийсэн. Түүнээс хойш таван удаа хуралдлаа. Яахав, хоёр намын хүчний харьцаа ойрхон л доо. Түүн дээр л төвөгтэй байдал үүсээд байгаа юм. Зарим нэг нь хурал хаях, заримдаа олонхи нь хуралдчих ч юм уу, эсвэл Засаг даргаа сонгох саналыг хуульд нууцаар авна гэж заасан байхад илээр хураах гэх мэт алдаа, маргаан гарсаар таван удаа хуралдсан. Ингэж байж Засаг даргаа сонголоо л доо. Одоо сонгууль дууссан, ажилдаа орох ёстой. Гэтэл зарим нөхөд маань МАН барьж байгаа засагт орохгүй, бид хяналт тавина гэдэг байдлаар хандаад байна л даа. Би бол тэгж үзэхгүй байгаа. Дээрээ шинэчлэлийн Засгийн газар гээд том бодлого хэрэгжүүлж байгаа юм чинь бид МАН-тай зөвшилцлийн гэрээ байгуулъя гээд байгуулсан. “Хэрэв танайх ялах юм бол манайх орлогч шүү” гээд. Улс төрийн албанд улайран зүтгэхдээ асуудал байгаа юм биш л дээ. Шинэчлэлийн Засгийн газрын бодлогыг орон нутагт хэрэгжүүлэхэд Ан-ын гүйцэтгэх үүрэг том байр суурь эзлэх ёстой. Хяналт тавина гээд дахиад дөрвөн жил юу ч хийхгүй явж болохгүй л дээ. Цаг хугацаа алдана. Тиймээс дээрээс явуулж байгаа бодлогыг бид АН-аар дамжуулж аймагт шингээх асуудлыг л ярилцаад байгаа юм. Хамтраад л ажиллах ёстой. Түүнээс биш, Ерөнхий сайд энэ тэр энд оролцоод байгаа юм байхгүй.
-Сум хөгжүүлэх сангийн хөрөнгө өссөн. Юунд зарцуулах вэ?
-Сум тус бүрийн ИТХ-аар тухайн сумандаа тэргүүлэх чиглэл нь юу вэ гэдгийг тодорхойлуулна. Тэгээд энэ төслийг манай суманд хэрэгжүүлвэл үр дүнтэй байх юм гэдэг дүнг гаргаж ирнэ. Суманд бас асуудал бэрхшээл их байна. Хүн ам цөөтэй, хэдхэн бүлэгт хуваагдчихсан. Таньдаг, мэддэг, ах дүү хамаатан садан, нам улс төрийн харъяалал гээд ямар нэгэн сэжимээр холбогдчихоод байдаг. Нэгэнд нь давуу өгөхөөр нам улс төр ярих гээд байдаг тал бий. Сум хөгжүүлэх сангийн хөрөнгө 50 сая байснаа одоо 150 сая төгрөг болж байгаа шүү дээ. Энэ мөнгийг жижиг юманд тараагаад өгчихмөөргүй байгаа юм. Хүмүүс энэ мөнгөний талыг нь банкны зээл, хүүхдийн сургалтын төлбөр гэх мэтээр хувьдаа хэрэглэчихээд үлдсэнээр нь юм хийх гээд үзээд байдаг. Тэр нь төлөвлөсөн, төсөл бичсэн хэрэгцээг нь хангаж чадахгүй дампууруулчихдаг. Нөгөө талаас төсөл бичиж зээл хүсэгчдийнхээ мөнгийг хангалттай өгч чадахгүй байгаа. 20 сая төгрөгөөр ямар нэг аж ахуй байгуулъя гэхэд эхийг нь эцээхгүй, тугалыг нь тураахгүй гэж 10 сая, 7 саяар нь л өгдөг . Тэр нь хөрөнгө оруулалт болж чадахгүй байна. Тиймээс сум болгоныг орон нутагтаа давхардуулахгүйгээр нэг брэнд бий болго гэж байгаа. Тухайлбал, Өндөршилийнхэн гэхэд Египтэд гаргадаг ноосны гадаад зах зээлээ олчихсон. Тэрэнд нь түлхүү хөрөнгө оруулалт хийгээд, ажлын байраа нэм, ноосоо ахиу ав, мөнгийг нь хангалттай өгье гэж байгаа.
