Б.ЭНХЗАЯА
Монгол Улсын Засгийн газар олон улсын хүний эрхийн байгууллагаас өгсөн зөвлөмжийг хайхардаггүй бололтой. Монгол хүний эрх, эрх чөлөө хэрхэн хангагдаж байгааг харуулдаг Хүний эрхийн үндэсний комиссын 12 дахь удаагийн илтгэлд энэ тухай дурьджээ. Өнгөрсөн онд Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын илтгэлийн талаарх мэдээллийг Хүний эрхийн үндэсний комиссын дарга Ж.Бямбадорж өчигдөр сэтгүүлчдэд өгсөн юм. Тэд өнгөрсөн сарын 31-нд УИХ-д үүнийг өргөн барьсан байна. Энэ удаагийн илтгэлд хүний эрх, эрх чөлөөний ойлголтыг дөрвөн бүлэгт ангилжээ. Эхний бүлэгт уул уурхай ба хүний эрхийн асуудлыг онцолсон байлаа. Уул уурхайн салбар улс орны нийгэм эдийн засгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулж байгаа ч хариуцлагагүй уул уурхайн үйл ажиллагаанаас байгаль орчин доройтож, иргэдийн эрүүл мэнд, амь нас хохирч буйгаас гадна аюулгүй орчинд амьдрах эрх зөрчигдөж байгааг тусгасан байв. Тухайлбал, Дорноговь аймгийн Айраг суманд тоос, шороо, жонш шаталтаас үүссэн утаанаас болж иргэдийн дунд уушгины архаг үрэвсэлт өвчин нэмэгдэж буй судалгаа гарчээ. Түүнчлэн энэ салбарын ажиллагаанаас иргэдийн эрүүл мэндээ хамгаалуулах, газар эзэмших өмчлөх, аж ахуй эрхлэх болон соёлын эрх ноцтой зөрчигддөг байна.
Манай улсад хүүхдийн эрх зөрчигдөж байгаагийн тод жишээ нь хурдан морины унаач багачууд юм. Хүний эрхийн үндэсний комиссоос энэ асуудлаар өнгөрсөн оны илтгэлд тодорхой зөвлөмж шаардлага хүргүүлж байсан ч одоо хүртэл хэрэгжээгүйн илрэл бол оны эхний гурван сарын байдлаар хоёр хүүхэд харамсалтайгаар амь насаа алдаж, 10 гаруй хүүхэд гэмтсэн тохиолдол байв. Комиссын зүгээс хурдан морь унаач хүүхдийн насыг ес болгож, зөвхөн баяр наадмын үеэр морь унуулдаг байхаар зохицуулахыг хүссэн юм. Мөн стандартын хувцас хэрэглэлтэй болгохыг ч шаардаж байв. Эдгээр заалт ажил хэрэг болохгүй байгаад Комиссын дарга Ж.Бямбадорж онцоллоо. Монголын нийгэмд хүүхдийн эрхийг зөрчиж буй бас нэг асуудал бол тэдний сурч боловсрох эрх. Ялангуяа сүм хийдэд шавилан суугаа хүүхдүүдийн ерөнхий боловсрол эзэмших явц хангалтгүй байгааг илтгэлд дурьджээ. Тиймээс шашны сургалттай дунд сургуулийг орон нутагт бүсчилж байгуулах шаардлагыг тавьж байгаа гэнэ. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд ч боловсрол олж чадахгүй байгаа тохиолдол олон бий. Энэ асуудлаар тэд нийслэлийн зургаан сургуульд шалгалт хийж, холбогдох байгууллагуудад шаардлага хүргүүлсний үр дүнд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг ердийн сургуульд хамруулах шийдвэр гаргуулсан байна. Хүний эрхийн үндэсний комисс байгуулагдан ажилласнаас хойш анх удаа Монгол Улс олон улсын хүний эрхийн байгууллагын зөвлөмжийг хэрхэн биелүүлдэг судалгаа мэдээллийг тусгажээ. Энэ талаар болон бусад асуудлаар Комиссын дарга Ж.Бямбадоржоос цөөн асуултад хариулт авсан юм.
“ЭРХЭЭ ХАМГААЛУУЛАХААР ХАНДСАН ИРГЭДИЙН ТОО НЭМЭГДСЭН”
-Манай улсад хүний эрхийн асуудал ямар төвшинд байна вэ?
-Иргэдийн дунд хүний эрх хамгийн чухал гэдгийг ойлгуулж чадсан. Гэвч Засгийн газар иргэдийнхээ эрхийг хамгаалж чадахгүй байна. Сүүлийн үед манай байгууллагад хандах иргэдийн тоо эрс нэмэгдлээ. Манайд ирж байгаа өргөдөл гомдол өмнөх жилүүдээс хоёр дахин нэмэгдсэн. Гуравдугаар сарын байдлаар харахад оны төгсгөлд гурав дахин нэмэгдэх хандлагатай байна. Энэ нь нэг талаар эрх нь зөрчигдсөн бол Хүний эрхийн үндэсий комисст хандах гарц бий гэдгийг хэвлэл мэдээллийнхэн сурталчилсан хэрэг.
-Манай улсад олон улсын хүний эрхийн байгууллагын зөвлөмж хэрхэн хэрэгждэг талаарх мэдээллийг илтгэлдээ тусгасан гэлээ. Манайх зөвлөмжүүдийг хэрхэн хэрэгжүүлж байна вэ?
-Нэг жишээ хэлье л дээ. Мэдээллийн эрх чөлөөний талаар Засгийн газарт зөвлөмж хүргүүлсэн байдаг. Гэтэл өнгөрсөн хугацаанд Монгол Улс юу ч хийгээгүй. Манай улсад өнөөдөр хүний орон байр, хүнсний хэрэгцээний дараа мэдээллийн салбар зогсч байна. Биднийг иргэнийхээ хэрэгцээг ханга гэсэн шаардлага шүү дээ. Орчин үед хүн төрөлхтөн мэдээллээс нэг цаг, минут ч хоцрох боломжгүй, хамгийн эхний хэрэгцээ бол энэ.
-Комиссын илтгэлд бэлгийн цөөнхийн асуудлыг онцолсон байсан?
-Монголын нийгэмд байгаа, тэр бүр хүлээн зөвшөөрч чадахгүй асуудал бэлгийн цөөнх. Эдгээр хүмүүс ерөнхий нэрээрээ бэлгийн цөөнх гэх боловч энэ нэр нь тэднийг ялгаварлан гадуурхах үндэс болж байгаа юм. Тиймээс бид ЛГБТ гэсэн нэр томъёог хэрэглэж эрхийн асуудлыг хөндсөн юм. Бид нэр томъёоноосоо эхэлж тэдэнд буруу ханддагийн илрэл. Тиймээс ЛГБТ хүмүүсийг ялгаварлан гадуурхахаас сэргийлэх, эрх эрх чөлөөг нь бодитойгоор эдлүүлэхэд чиглэсэн төрийн бодлого, үйл ажиллагаа зайлшгүй бий болсон.
-Орон нутагт хүний эрхийн асуудал ямар төвшинд байна вэ?
-Хүний эрхийн үндэсний комиссын орон нутагт хүрч ажиллаж байгаа хамгийн гол хэлбэр нь нээлттэй өдрийн арга хэмжээ. Энэ өдрийг Дархан, Сэлэнгэ, Орхон аймагт хийсэн. Одоогоор Хөвсгөл аймагт манайхан ажиллаж байна. Хоёр жил тутамд нэг удаа орон нутагт нээлттэй өдөр зохиож байх зорилго тавьж байгаа. Орон нутагт хүний эрхийн томоохон зөрчлүүд гарч байсан. Тухайлбал, Сэлэнгэ аймагт хуучин модны, шүдэнзний, гурил тэжээлийн үйлдвэр ажилладаг байсан. Одоо гурил тэжээлийн үйлдвэр нь хувьчлагдаад нөгөө хоёр нь дампуурчихсан. Гэтэл тэдгээр үйлдвэрт ажиллаж байсан 1995 оноос шимтгэлээ төлсөн иргэд тэтгэврээ тогтоолгоё гэтэл тэр үед нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөөгүй байсан байдаг. 1000 гаруй иргэн ийм энэ хэлбэрээр хохирчихоод байгаа. Нийгмийн даатгалын байгууллага үүргээ биелүүлээгүй хэрнээ иргэдийг өөрөө төл гээд хүний эрхийг зөрчиж байгаа санаандгүй зүйл гарч байна шүү дээ. Мөн гэр бүлийн хүчирхийлэлд өртөгсдийг байрлуулах түр байргүйгээс хүчирхийлэлд өртөгсөд хүнд байдалд орж байгаа жишээ олон байна.
Хүний эрхийн асуудалд онцгой үүрэг гүйцэтгэгч зарим яамныхны үйл ажиллагаа хангалтгүй байдаг бололтой. Тодруулбал, хүний эрхийн талаарх илтгэлийн биелэлтийг шалгах болохоор Хуульзүйн яам болон Гадаад харилцааны яамныхан сандардаг байна. Тэд комиссын үйл ажиллагааны тайланг гуйдаг гэх. Эх орондоо хүний эрхийг хамгаалагч, гадаадын улс дахь элэг нэгтнүүдээ хамгаалах төрийн байгууллага цаг аргацаасан байдалтайгаар ажилладаг ажээ.
