С.ЦЭЦЭГМАА
Орхон аймгийн Засаг даргын орлогч Д.Энхбаттай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.
-Ажлаа аваад багагүй хугацаа өнгөрлөө. Засаг даргын тамгын газрын үйл ажиллагаа аль зэрэг жигдэрч байна вэ?
-Миний хувьд сүүлийн 4-5 жилд орон нутагтаа байгаагүй. Тийм болохоор орон нутгийн тулгамдсан асуудлыг зөв тодорхойлох нь гол зорилт болж байна. Үүнийг сүүлийн үед бидний яриад байгаа ардчиллын зарчмаар, иргэд, мэргэжлийн хүмүүсийн оролцоотой цуврал хэлэлцүүлгийг явуулж, тулгамдаж буй асуудлын хамгийн чухлууд нь хаана байна гэдгийг гаргасан.
Эхний ээлжинд тулгамдсан таван асуудлыг тодорхойлж чадсан. Мэдээж 100 мянган хүн амтай хотод олон асуудал байгаа. Одоо түүнийг шийдвэрлэх арга замуудыг тодорхойлох ажил байна. Үндсэндээ гурвыг нь шийдвэрлэх аргаа тодорхойлж гаргасан. Харин үлдсэн хоёр нь жаахан цаг авч байна. Гэхдээ дөрөвдүгээр сарын 15-даас хэтрэлгүй шийдвэр гаргачих байх. Ер нь юм болгоноос барьж авч сэглээд байхгүйгээр голыг нь олох гэж оролдсон доо.
-Ямар таван асуудлыг гол шугамаа болгон ажиллаж буйгаа тодруулаач?
-Эхнийх нь хотын үзэмж муудсан, хот эзэнгүйдсэн. Эрдэнэт хотод газар олдохгүй, бүгд эзэнтэй байдаг. Эзэмшиж байгаа газар дээрээ юм хийхээрээ эзэнтэй, нийтэд үйлчлэхээрээ эзэнгүй болчихдог. Хот тохижилт эзэнгүйдээд, цэвэр, бохир усны байдал хэцүүдсэн байна. Өнгөрсөн арванхоёрдугаар сард бид ажлаа мөсөн дотор л хүлээж авсан даа. Шугам сүлжээ хүнд, дээр нь хотын гудамж, талбайн цэвэрлэгээ маш муу байлаа.
Хоёр дахь нь нийтийн тээвэр. Эрдэнэт 500 такси, 330 микро автобус, хот хоорондын том оврын автобус 20-иод бий. Хот доторх хулгайн тээвэртэйгээ 1000 гаруй машин нийтийн тээвэрт явж байна. Үүнээс харахад 100 мянган хүн амтай хотод 500 такси байх нь яагаад ч зохимжгүй. Автобус, таксины зогсоолгүй хэрнээ тээврийн хэрэгсэл нь хэтэрчихсэн байна. 1998 онд нийтийн тээвэр хувьчлагдсан. Түүнээс хойш эзэнгүй зөнд нь орхичихсон юм билээ. Ер нь хаа сайгүй л ийм байна.
Гурав дахь асуудал инженерийн шугам сүлжээ. Хотын дэд бүтэц их хүндэрсэн. Үүний 80 хувь нь ерөнхийдөө аваарын байдалд орчихсон, энэ жил гэхэд 6-ын 18 дугаар байрны үүдэнд бохир байнгын халиастай өвөлжлөө. Энэ бол тулгамдсан асуудал гарцаагүй мөн. Инженерийн шугам сүлжээтэй холбоотой нэг багц асуудал бол хот байгуулалт. Дээрээс нь Эрдэнэт утаатай болсон.
Дөрөв дэх нь Эрдэнэтийн төрийн байгууллагуудын хүнд суртал гэдэг юмуу ил тод бус байдал, үйлчилгээний стандарт зөрчигдсөн, хүмүүс нь үүнээс залхсан байдалтай. Энэ бол гарцаа байхгүй төрийн байгууллагуудын тулгамдсан асуудал.
Тав дахь том асуудал бол эмнэлэг. Эрдэнэтэд эмнэлэг, эмч гээд явахаар нэг бол хотруу эсвэл гадагшаа явдаг урсгалтай. Орхон аймгийн эрүүл мэндийн салбарт тулгамдсан асуудал олон бий. Ерөнхий зургаар харвал энэ тав дээр багцалж харагдаж байна. Энэ дотроосоо шийдэх арга замаа тодорхойлоод явж байгаа нь хот байгуулалтын асуудал буюу хот тохижилтын менежментийг боловсронгуй болгож газрыг нь эзэнжүүлэх ажил юм. Хуулиараа 50 метрийн эргэн тойронд нийтийн эзэмшлийн талбайг харж, арчлана гэдэг нь эзэнгүй байгаа. Түүнийг төлөвлөгөөтэй дөрвөн жилдээ хэрэгжүүлнэ. Газрыг эзэнжүүлэх хариуцлагын гэрээ гэж байгуулж эхэлсэн. Бид эндээс олон зүйл харсан л даа. Мод зүлэг, явган хүний зам, гэрэлтүүлэг гээд олон асуудал байна. Хот тохижилтын дотроос ногоон байгууламжийг тусад нь мэргэшсэн анги хариуцна. Харин цэцэрлэгжүүлсэн талбайг эзэнжүүлж камержуулна. Эрдэнэтэд өмнөх засгийн үед камержуулах ажил эхэлсэн юм билээ. Одоо үүнийг төрийн байгууллагуудын хамтын хяналт болгож өргөжүүлнэ. Улаанбаатарт замын цагдаагийн мэдээлэл явдаг шиг тийм мэдээллийг Эрдэнэтэд тодорхой цагт байнга гаргадаг болно. Эрдэнэтийн 3502 гэрэлтүүлэг эзэнгүйдсэн. Бид хотын гэрэлтүүлэг хариуцсан компанитай болж байгаа. Эзэнжүүлэх асуудал цахилгаан шугам сүлжээн дээр мөн яригдаж байгаа.
Мөн нийтийн тээврийн асуудал их хүнд байгаа. Эрдэнэтэд нийтийн тээврийн асуудлыг тодорхойлно. Энэ нь хүн тээвэр, ачаа тээвэр, төмөр замын тээвэр, нисэх гээд. Эрдэнэтэд хуучин нисэх онгоцны буудал байсныг сэргээнэ. Ер нь хуучнаасаа ухардаг нийгмийг байгуулах гээгүй ш дээ. Онгоцны буудлын талаар “Эрдэнэт” үйлдвэрийн удирдлагууд маш сайхан хүлээж авсан, хамтын ажиллагааныхаа гэрээнд тусгаж байгаа.
-Харин эрүүл мэндийн салбарын хувьд юу хийх вэ?
-Эрдэнэтийн эмнэлгийг Бүсийн оношлогоо, эмчилгээний төв гэж нэрлэснээс өөр юм байхгүй. Хангайн бүс гэхээр зургаан аймгийн хүн ирж үзүүлэх ёстой. Гэтэл тоног төхөөрөмж, боловсон хүчний чадавхийг сайжруулах асуудал нь орхигдсон. Нэр өөрчлөгдөж, даргаа захирал гэснээс өөр зүйлгүй. Бодлогогүй байсан жишээ нь Уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалтаар гадны менежментийг удирдлага болгон томоохон хөрөнгө оруулалттай 20-иод сая долларын өртөгтэй эмчилгээ, оношлогооны төв байгуулж байгаа. Гэтэл энэ төв, Бүсийн оношлогоо эмчилгээний төв хоёр хоорондоо огт харьцаагүй байсан. Сая хэд уулзаж байж хоорондоо холбогдож байна. Зэсийн баяжмал тодорхой хэмжээнд багасаад, үйлдвэрийн чадавхи хомсдоход эрүүл мэндийн салбараар бизнес эрхэлж, энэ байгууллагыг түшиж болох юм гэсэн санаачлага гарсан юм билээ. Бид түүнийг нь дэмжиж байгаа.
Эмч, эрүүл мэндийн ажилтнуудынхаа ажиллах орчин, нийгмийн хамгааллын асуудалд анхаарч ажиллана. Өмнө нь 10-аад жил хөөцөлдөөд бүтээгүй газрыг нь шийдэж, 9.6 хувийн хүүтэй орон сууцны зээлийн асуудал яригдаж байгаа.
Дээр нь Эрдэнэтийн төрийн байгууллагын хүнд суртал гэж байна. Ер нь таглаатай, битүү зүйлийг хүмүүс их сонирхдог шүү дээ. Түүнээсээ болоод юмны далд байгаа зүйлийг сонирхож, хардах нь гардаг болов уу. Тиймээс цахим Эрдэнэт хөтөлбөр явуулж байгаа. Тэдний ил тод байдлыг хангана. Техникийн их сургуулийн хэдэн багш нартай хамтарч ажиллах гэж уулзалт хийсэн. Ер нь монгол орон суурин болон нүүдлийн амьдралтай. Бидний дэлхийгээс ялгагдах зүйл бол нүүдэлчин соёл иргэншил, түүнийгээ авч үлдэх юм. Иймд цахим малчин гэж сүлжээг хийнэ. Бид мянгат малчин Дорж малаа алдлаа гэдгийг цахим сүлжээнээсээ мэдэж болно. Цахим сүлжээг сум, хөдөөдөө хөгжүүлээд Эрдэнэт хотдоо жишиг маягаар гаргачихвал монгол оронд энэ маягаар цаашаа цахим монголын жишгийг Эрдэнэтээс үүсгэнэ байна гэж боддог.
-Та төр, намын аль алинд нь удирдах ажил хийсэн туршлагатай хүн. Аймгийн Засаг даргын тамгын газар багаа хэр бүрдүүлэв дээ?
-Шинээр аятайхан баг бүрдсэн, залуусаар нилээд сайн сэлбэсэн. Бид чинь дунд эргэм насандаа орчихоод байна. Ардчилсан нам 20-иод жил төрийн эрхийг ялангуяа Эрдэнэтэд нэг их барьж байгаагүй шүү дээ. Миний хувьд азаар жил гаруй Гаалийн ерөнхий газрын дэд дарга, намын ажлыг гэвэл 7-8 жил хийсэн л дээ. Би өмнө нь бодож явсан зүйлээ одоо л хэрэгжүүлэх боломж гарлаа гэж харж байгаа. Боломж гараад ирэхэд надад бэлэн рецептүүд байсан. Манай баг хөгшин, залуу, туршлагатай гээд порц нь тохирсон гэж харж байгаа. Гэхдээ мэдээж залуу хүнд алдах онох зүйл бий, залуу гэхгүй надад ч гэсэн алдсан зүйл байгаа шүү дээ. Ингээд харвал бидний ажил багаараа цогцоороо ажиллахад бүрэн боломжтой гэж үзэж байна. Залуучуудтай хамтарч ажиллахад их урамтай. Юмыг их хурдан хүлээж авдаг. Манай тамгын газар амралтын өдөр сургалт явуулахад би Улаанбаатарт байгаа хирнээ цахимаар бүгдээрээ оролцож байгааг харахад сайхан байлаа. Бидний олон жил хүсч байсан зүйлийн эхлэлийг зөв тавиад явбал цаана нь авч явах хөрс нь бэлэн байна.
-Орон нутагт эрх мэдэл, хөрөнгө очиж байгаа. Хавар болж бүтээн байгуулалтын ажил газар сайгүй эхний шатруу орлоо. Харин Эрдэнэтийн хувьд ямар байна вэ?
-Ер нь 10 гаруй тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдээд бодлоготой ажиллах, иргэдээрээ хэлэлцэж асуудалд хандах, бодит зүйлд тулгуурлаж үндэслэлтэй шийдвэр гаргах гээд мөнгө дагаж маш том хариуцлага ногдож байна. Эрдэнэтэд “Эко” хороолол гээд яригдаж байгаа. Инженерийн шугам сүлжээ хийхээр ерөнхий зүг чиг нь гарчихсан. Дээр нь ямархуу байгууламжтай хотхон байгуулах вэ гэдэг дээр ярилцана. Эрдэнэтийн “Эко” хороолол зөвхөн өнөөдөр ярьсан асуудал биш. Энэ бол сүүлийн 10-аад жил ярьж байгаа эрчим хүч, дулааны хэмнэлттэй орон сууц гээд монгол оронд хэрэгжээд эхэлсэн ажил. Эрдэнэтэд мөн л тэр талаар санал санаачлагууд зөндөө гарч байсан. Тэрний улбаа, үргэлжлэл юм. Инженерийн шугам сүлжээний том зураг төслүүд, бүтээн байгуулалт, шугамын шинэчлэл хийгдэнэ. Бүтээн байгуулалтад манайд учир дутагдалтай байсан нь өнгөрсөн жилүүдэд инженерийн боловсрол, инженерийн нэр хүндийг их унагасан байгаа юм. Хотын захирагчийн алба байгаа хирнээ инженерийн хэлтэс нь байхгүй, барилга захиалагчийн товчоогүй, бараг хотын ерөнхий архитектор хавсралт маягаар байжээ. Зуун мянган хүн амтай хот архитекторгүй байна гэдэг юу гэсэн үг вэ. Иймд хотын захирагчийн албаны дэргэд Барилга захиалагчийн товчоо гэж гаргасан. Түрүүн хэлдэг инженерийн тусдаа орон нутгийн өмчит компанитай болно. Хот байгаа газар бүх талын инженерүүд байх ёстой. Үйлдвэр технологийн парк, Бизнес эрхлэгчдийн зөвлөгөөн гээд ажлууд хийгдэж байгаа. Би өөрөө бизнес эрхэлж байсан, 20-иод жил төр, намын ажил хийхийн хажуугаар бизнест хүч үзлээ. Ломбарданд юмаа тавьж байшин барьж, ломбарданд байшингаа алдаж байлаа. Уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийн бохир, цэвэр усыг цэвэрлэж шагайгаараа татсан бохирын усан дунд зогсч ажиллаж байсан. Цагаан сарын шинийн нэгэн болох гэж байхад ажилчиддаа цалин өгөхөөр ломбардруу явсан гээд гачлантай явдлыг үзсэн хүн л дээ. Харин одоо Эрдэнэт үйлдвэртэй ажиллах хамтын ажиллагаан дээр ажиллаж байгаа, “Эрдэнэт” үйлдвэр 30-аад жил болоод нөөцгүй болоод ирэхээр цаашдаа яах вэ. Тэр үед эдийн засгийн тулгуур нь юу байх вэ гэж ярьж байна.
-Ер нь Эрдэнэтийн нөөц багасаад ирэхээр цаашаа яах вэ?
-Бүр одоо бодох байтугай нилээд хэдэн жилийн өмнөөс сигналдсан юм л даа. Хүчин мөхөсдсөн. Арваад жилийн өмнө бидний хэлснээр энэ үйлдвэрийг хөдөлгөсөн бол бараа шахалтыг хязгаарлаж, Эрдэнэтийн бизнес эрхлэгчдийг дэмжих ажил бодитой болох байсан. Хоноцын сэтгэлтэй хүмүүс ирлээ гээд тэр үед үнэхээр хүчрээгүй л дээ. Даанч дээ гэмээр зүйл их олон байлаа. Бид Эрдэнэтийн шинэ удирдлагуудтай уулзаад хэлдэг юм. Нам нь хамаагүй Эрдэнэтэд 20-иод жил ажилласан бидний үеийн хүмүүсийг нам гэлгүйгээр аваарай, тэднийхээ оюуны потенциалыг зохих ёсоор ашиглаарай гэж хэлсэн. Энэ хүмүүс 20-иод жил яг голыг нь авч явж байгаа, тэр томилолтоор ирсэн хүмүүс гэрээ хийх, бараагаа шахахад анхаарч явсан шүү. Харин нөгөө муу инженер хүүхдийхээ сургалтын төлбөрийг яаж хийх билээ гээд хойно өмнө нь ороод явж байдаг байсан. Нам гэдгээ хойш нь энэ үйлдвэрийхээ эрх ашгийг дээр нь тавь гэдэг. Одоо дөч, тавьтай хүмүүсийн потенцалийг ашиглаж. Тэдэнд ажлын байрны тусгай хөтөлбөр гарган өгч байгаа.
Би улс төр, намаар бишгүй явсан хүн. Хэт улс төржихээр сүүлд нь харахад их буруу ул мөр үлдсэн байдаг юм. Ер нь улс төржилт УИХ, Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр байх ёстой. Улс төрийн намын хуулинд өөрчлөлт оруулах нь зүйтэй санагддаг. Нам гээд явцуураад ирэхээр нутаг ус болоод сүүлдээ хэдхэн хүний, ах дүү нарын яриа болох байдал руу орж байгаа юм. Үүний эсрэг манай Ерөнхийлөгчийн гаргаад байгаа шууд ардчилал гэдэг санаа бол маш зөв.
-Орхон аймаг малын бэлчээр багатайгаас гадна Хангайн бүсийн төв гэдэг. Хөрш аймагтайгаа яаж зохицож байна вэ?
-Ер нь Булган аймагтай хийх хамтын ажиллагааны гэрээн дээр нэлээд сайн суусан. Эрдэнэт бол хот юм, тэгэхээр Булган аймгийн нутаг дэвсгэр дээр байгаа л улсууд. Тийм болохоор энд нэг их аймгархах хэрэггүй юм байна. Үйлдвэр технологийн парк нь Эрдэнэт үйлдвэрийг дагаж хөгжинө Булган ч дагаад л хөгжих ёстой. Ер нь танайх манайх гэхгүй энүүхэн энэ районы асуудал яригдаж байгаа. Бид Булган аймгийн шинэ удирдлагатай маш сайн ойлголцсон. Аж үйлдвэр технологийн парк бол Булганыхны хамтын зүйл байх ёстой. Одоо байгаа Үндсэн хуулийн заалтаас шалтгаалан хот, аймгийн асуудал болчихоод байна. Тиймээс дундын бүс үүсгэж, “Эко” хорооллыг барья. Манайхан, Булганыхан “Эко” хороололд амьдраг, Үйлдвэр технологийн паркад орцгоож хамтран ажиллая. Бид ийм байдлаар ажиллах гэж оролдож байна даа.
-“Эко” хорооллын талаар дурьдлаа. Инженерийн шугам сүлжээ, дэд бүтцийг нь шийдээд өгнө гэж сайхан зүйл хэллээ. Гэхдээ сайныг дагаад саар зүйл мунддаггүй. 9-10 давхар байшин барих гэж байгаа газар жижигхэн амины орон сууцууд барина гэхээр дургүйцэж байна уу?
-Иргэдээрээ хэлэлцээд, инженерийн шугам сүлжээний гэрээг хийчихсэн байгаа. Үгэн дээр үг гэж жижигхэн улс төржих өнгө аяс цухалзаж л байгаа юм билээ. Гэхдээ Эрдэнэтийхэн голчоор нь харж байгаа байх. Бид наймдугаар хороололд инженерийн дэд бүтцийг хийж байгааг жишгээр харуулах гэсэн юм. Инженер техникийн ажилчидтайгаа Эрдэнэтийхэндээ сургалт хийнэ гэж бодож байгаа. Телевизээр “эко” барилга төлөвлөлт, “эко” барилгын материал, “эко” цахилгаан шийдэл, “эко” инженерийн шугам сүлжээний шийдэл гээд хичээл заая гэж бодож байгаа. Энэ хичээлээ эхлээд ийм байшин барих юм, ингэж болох юм гэдгийг хүмүүст үзүүлнэ. Бид тодорхой бодлоготой ажиллана. Жишиг үүсгэж, дундаж айл нэг иймэрхүү маягийн өртөгтэй байшин гарах нь гэдгийг харуулна. Мөнгөтэй улсуудын уралдаан, цуглуулга болно гэсэн ойлгоцоор зарим нь хандаж, манайхан ч бас ярихдаа үгэн дотор үг алдсан юм шиг байгаа юм. Одоо ажил, амьдралд хэрэгжихээр нь харцгаая. Би мөнгөнд дурласан зүйл хийхгүй. Манай Зоригоо дарга ч үүнийг гадарлахтайгаа хүн.
-Эрдэнэт, аймаг хоёр хичнээн ч жил хоорондоо хол байв даа. Үүнийг та нар их сайхан ойртуулсан. Миний бодлоор Орхон аймгийн ирээдүй их сайхан гэрэлтэй, гэгээтэй харагдаж байна даа?
-Ер нь юмыг их сайхан өөдрөгөөр харах нь чухал. Яах аргагүй хийх ажил ихтэй. Гэхдээ хийх юмныхаа голыг нь олж барьж авах нь удирдагч та бүхэн менежмент юм. Үүнийгээ л зөв олох нь чухал. Эрдэнэтэд хийх хүмүүс нь бэлэн, санхүү хөрөнгө нь байна. Үнэхээр сэтгэлтэй байвал ажил урагшилна. Энэ бол зөвхөн удирдаж байгаа биднээс л хамаарна. Эрдэнэт бүх аймгаас цугларч ирсэн сэхээтний нутаг шүү дээ. Бидний үед чинь шилэгдэж ирж байсан. Би ч мөн тэдгээрийн адил. Бүгдээрээ сайхан явах ёстой. Танай сонингоор дамжуулан Эрдэнэтчүүддээ аз жаргал, эрүүл энх амжилт бүтээлийг хүсье. Та бүхэн юманд их өөдрөгөөр хандаж, мэдээж сайн муу юм гарвал хатуу зөөлөн үгээ хэлж байгаарай. Хүн чинь хэлүүлж байж зарим нэг доль цохисон зүйлээсээ гарна шүү дээ. Энэ талаасаа бид юмыг их зөв харахад та нарын үг, оролцоо маш чухал шүү гэдгийг хэлье.
