Ж.ЦОГЗОЛМАА, Э.СОЛОНГО

ГУРВАН НАСТАЙ ДОМБОРЧИН

Мухамед Хуан гурван настай. Том алаг нүд, сүлж­­сэн гэзгийг нь харсан хүн охин гэж андуурмаар. Тэрээр айлын дунд хүү, дүү нь гурван сартай. Ганц товч дараад л дуртай аялгуугаа тоглуулдаг ца­хилгаан домборыг чад­маг эзэмшжээ. Цахилгаан ги­тар тоглож буй аятай энд тэнд гүйн өнөөх хөгжмөө “балбана”.

“Амьдралын тойрог”-ийн хүрд К.Саркытынд саатсан энэ өдөр догшин бүргэд эзний­хээ мөрөн дээр дуулгавар­тай нь арга­гүй бүжихтэй таар­лаа. Гэ­рийн эзэн, жигүүр­тэн хоёрын дэргэд Мухамед эгч Жансая­тай эвлэгхэ­нээр бүжиглэх нь эг­дүүтэй. Казах үн­дэст­­ний үеэс үед уламж­лаг­даж ирсэн “Каражор­га” буюу “Хар жороо морь” хэмээх энэхүү бүж­гийн аяс явахаар эдний бүргэд хоёр далавчаа дэ­вээд, хүзүүгээ сунган бү­жиглэнэ. Ийм л авьяаст­нуудын гэрт зочил­сон сонирхолтой сурвалж­лагыг хүргэж байна.

Нийтлэлийн баатрын­хыг зорьсон. Налайхын замд хувийн орон сууц, хаус олон байлаа. Хотын зүүн чигт замын хөдөлгөөн ч сийрэг учир иргэд нүүх сонирхолтой болжээ. “Төвд бүжиг болоод. Тэн­дээс дөнгөж орж ирээд байна. Сая гал түлээд утаа май гар­га­чихлаа” гэж гэ­рийн эзэн утасны цаанаас хэлэв. Төдөлгүй биднийг очиход хоёр давхар хаус угтах нь тэр. Цэвэр, бохир усаа боловсон аргаар шийдэж, хамгийн сүү­лийн үеийн технологиор байраа то­хижуулжээ. Са­руул том цонх, хагас дугуй хэлбэ­рийн өргөн тагтаар гадна талаа чимсэн бол дотроо үндэсний хээ угалз бүхий хатгамлаас авахуу­лаад төрөл бүрийн сийлбэр харагдана. Коран судрын тарнийг хос хун, сүмийн хаалга, араатан жигүүрт­ний сийлбэр дээр шигт­гэсэн дүрс бүхий олон төрлийн цаг нэг давхар дахь зочны өрөөний ха­нанд өлгөөстэй. Харин хивсний оройд бүргэ­дийн чихмэл өлгөжээ. Хү­ний зөв амьдрах ухааныг номлосон тарнийн мөр­түүд энэ айлын хананд олноороо ийнхүү бичигд­сэн болоод ч тэр үү гэрийн эзэн хүүхдүүдээ энэ ухаа­наар хүмүүжүүлдэг нь илт. Тэжээж байгаа амьтандаа ч ийн ханддаг аж.

Төрөл бүрийн шигт­гээтэй ээмэг зүүлт тэр­гүүтэй гоёл чимэглэлийн бараа хайрцаг саванд баг­лаа баглаагаар нь дэл­гэжээ. Гэрийн эзэн Сар­кыт лам, худалдаачин, бас бүргэд, талын анд. Тар­чигхан амьдралаас бусдын дайтай орох орон, унах унаа, гэр бүлтэй болох эхлэл нь буяны ажил хий­гээд ер­төн­цийг хайрлах сэтгэлээс эхтэйг тэрээр ярьсан юм. Үүдний өрөөнд өтгөнөө гаргачихсан бүр­гэдээ зэмлэх нь бүү хэл, гэрийн эзэд өөрсөдтэйгөө адилаар хайрлаж, ха­ламж­лах нь үүнийг илт­гэлээ. Гал тогооны өрөөгөө нэгдүгээр давхартаа тохижуулжээ. Шаазан самоварын дээр цэцгийн зурагтай гүц тавьсан байв. Орчин үед самовар хэрэглэдэг айл ховордсон болохоор содон харагдана. Харин хананд нь шилийг нь пааландсан халбагыг төрөл төрлөөр нь  өрсөн харагдав. Янз бүрийн чамин хээтэй аяганаас авахуулаад төрөл бүрийн хэрэглэлүүд зөндөө. Мэ­дээж, биднийг угтахдаа үндэснийхээ өтгөн шаргал цай, үзэм, идээ ундаа тэргүүтнээр дайллаа. Ер нь хаанахын ч казах айлд орсон ийм орчин угтах биз. 

АРХИ УУЖ, ТАМХИ ТАТАХЫН ОРОНД...

Гэрийн эзэгтэйн на­рийн шаглаа бүхий хатгамал дэрний уут, орны болон ширээний бүтээлэг тэргүүтнийг харахад энэ гэрийн эзэд завгүй гэдэг нь илт. Угтаа улаан­баа­тарчууд бид казах түмнийг каз, хатга­млаар нь л илүү мэддэг юм шиг. Түүнээс биш Коран судрын сур­гамжит мөртүүд, амьд­ралын гүн ухаан, үр хүүх­дээ хү­мүү­жүүлэх арга, бас ажилсаг, шударга чана­рыг нь тэр бүр мэддэггүй бололтой. Наад зах нь архи ууж, тамхи татахыг хориг­лод­гоос эхлээд амьтныг чин сэтгэлээсээ хайр­ла­хыг сургадагт энэ шашны ухаан оршдог аж. Саркыт залбирлаа үйлдээд, буяны мөр хөөж, бусдын хойтыг уншиж, ерөөл тавих зэр­гээр өдөртөө бас л завгүй нэгэн. “Өлгий, авс хоёрыг хүн болгон дамждаг бо­лохоор өөр юу ч хэрэггүй, бие биенээ л хайрла” гэ­сэн алдарт найрагч О.Даш­бал­барын шүлгийн мөрүүдийг гэрийн эзэн амьд­ралын ухаанаа бол­гож яваа нь энэ. Зөв амьдарвал зөв л үр хурааж авна. Энэ үгийг тэрээр хэлсэн. Угтаа бус­дад тээр бо­лохын оронд өөрөө өөрийн амьдралаа авч явахын зэрэгцээ хазгай мурий гишгэлгүй явахыг шашин нь сургадаг юм.

Сурвалжлагын эхэнд дурьдсан бяцхан хүүгийн тухай яриандаа эргээд оръё. Биднийг гэрт орж ирэв үү, үгүй юу шатны цаана нуугдаж, танихгүй хүмүүсээс гэ­рэвшсэн шинжгүй гийч­дээ шоглох гэж оролд­соныг нь саналаа. Урдуур хойгуур гүйж ирээд, “Хэн бэ” гэсэн шиг харцаар зэрвэс ширтээд шунги­наад өгнө. Дэггүйтэхэд нь аав нь казахаар загнахад мань эр хачирхалтай нь монголоор хариулж гар­лаа. Цэцэрлэг нь монгол хэлээр тоглоом наадгай заадаг болохоор тэгдэг юм уу гэмээр, ха­чин шүү. Энэ зуур аавынх нь утас хангинаж, бидний яриа түр завсарласан юм. 15 настай хүүгээ Эрдэнэт рүү бүргэдтэй нь хамт явуул­жээ. Тэндхийн Нау­рызын баярт бүргэдтэй нь бүжиглүүлэхээр явуулсан гэнэ. Гэтэл хүүг нь галт тэргэн дотор саатуулжээ. Амьтан авч явахыг хо­риглосон учир бичиг баримтыг нь ху­раасан нь тэр аж. Гэрийн эзэн энэ тухай дуулаад барайгаад явчихав. Үнэн­дээ үндэс­нийхээ баярт бусдыг хөг­жөөхөөр яваа хүнийг саа­туулсан нь тийм ч таатай хэрэг биш билээ. Монгол түмэн бүргэдийн ид хавыг шагших нэгэн тохиол нь жилд ганц удаа болдог казах ардын Хаврын баяр. Гадаадын улсуудад то­моохон баяр ёслол болоход захууд нь их хямдрал зар­ладаг бол баяр тэмдэглэх орчин тойрондоо иргэдэд эрх чөлөөг нь хангалттай өгдгийг бид киноноос л харж суудаг. Харин манай улсад дэлгүүрүүд нь хямдрал зарлаж байгаа нь энэ гэж ханшийн самбар дахь үнээ өсгөснөө эргэж эрээчээд л үндсэн үнээрээ худалдаалж байна. Хаана ч байхгүй хямдрал гэж томоохон супермаркетууд  сурталчилдаг ч угтаа хэдэн сарын өмнө тог­тоосон үнэ тэр байдаг. Бичиг барим­таа хураалгасан хүүгийн­хээ хувьд тэрээр “Манай үн­дэс­ний баярыг бүргэд­гүйгээр төсөөлөхийн ар­гагүй. Энэ амьтан казах хүний хамгийн хүндтэй жигүүртэн. Зарим хүн бидний энэ онцлогийг ойлгодоггүй юм. Баярт явсан хүү минь бичиг баримтаа хураалгачихлаа гээд ярьж байна. Уг нь  баяраар гэртээ байхаар төлөвлөөд явсан. Бичиг баримтаа авахаас нааш ирэхгүй нь” хэмээн дуу муутайхан хэллээ. Энэ тухай яриа үргэлжлэх зуур 150 мянган төгрөгөөр худалдаж авсан бүргэддээ Саркыт бүжиг зааснаа дурссан юм. Догшин гэд­гээрээ жигүүртнээсээ илүүрх­дэг бүргэдтэй аятай эвтэй л харьцахгүй бол шархтаж бэртэж мэдэх аж. Иймээс гэрийн эзэн маань анхандаа гартаа хэд хэдэн шалбархай авчээ. Наад зах нь бүргэдтэй бүжиглэх хүн эгц урагш л харахгүй бол нүдээ тоншуулах гэмтэйг бас учирлалаа.

“ЗҮГЭЭР СУУХААР ЗҮЛГЭЖ СУУ”

Сүүлийн үед Монгол Улсад орон сууцны хэ­рүүлтэй хамт ядуурал буу­рахгүй байгаа тухай улиг болсон мэдээ хэвлэлийн хуудаснаас салахаа бай­сан. Ядуурлаас гарч ажил­тай болохын тулд юу хийж байгаа вэ гээд наад захын хүнээс асуухад хариулт нь тодорхой. Тэд “Төр ажлаа хийхгүй байна” гэнэ. Гэ­тэл энэ удаа Саркытынх төрөөс дэмжлэг туслалцаа хү­лээсэнгүй. Элдэв ха­ламж, тусламж гуйсангүй. Харин сурсан эрдмээ үр хүү­хэддээ өвлүүлж, зөв амьд­ралын дадлаар өнөөд­рийн өрх гэрээ үүсгэжээ. “Зү­гээр сууж л болохгүй. Заа­вал нэг юм хийх хэ­рэгтэй. Бэлэнчлэх сэт­гэлгээ юунд ч хүргэхгүй” хэмээн тэрээр ярьж бай­лаа. Өдгөө Астана хэмээх шинэ нэртэй бо­лоод бай­гаа Казахстаны нийс­лэ­лийнд дүр төрх ард түмэн нь хэчнээн ажил­сагийн тод жишээ билээ. Нэг сая гаруй иргэнтэй тэр хотод хөрөнгийн зах зээл болоод санхүүгийн үйлчилгээ цогцоороо хөг­жиж байна. Хөрөнгө оруу­лагчид тэнд олноороо цуг­лаж, бүтээн байгуулалт, хөрөнгийн зах зээлийн гол тоглогч нь болоод байна. Дэлхийн хамгийн эр­чим­тэй хөгжиж байгаа орны тоонд энэ улс багтаж буй нь хамгийн тод жишээ. Аж үйлдвэр, барилгын салбарт өдөр бүр тэрбум тэрбум ногоон эргэлдэж байна. 10 жилийн тэртээ Ерөнхий­лөгч Нурсултан Назарбаев зориглон шийдвэрлэснээр улсынхаа нийслэлийг Алма­ты хотоос нүүлгэн Акмола хэмээх жижиг хотыг түшиглэн байгуул­сан нь энэ юм. Улс төр, эдийн засаг, соёл, шинж­лэх ухаан, олон улсын харилцааны төв болон хувирч байгаа энэ хотыг нэгэнтээ Нурсултан Назарбаев “Европ-Азийн зүрх болох учиртай” хэмээсэн нь бий.

Ер нь ажаад байхад монголчууд төрөөсөө тэт­гэлэг хүлээчихээд өөрсдөө зориглож хөрөнгө оруу­лалт хийж буй нь ховор. ДНБ-ий маань хэмжээ өсөөд байгаа хэр нь иргэ­дийн хадгаламж тэгтлээ нэмэгдэхгүй байгаа нь үүнийг баталж байна. Харин Соркатын хувьд олсон хөрөнгөө үргэлж эргэлдүүлж, тэр чигээр нь баялаг болгох чадварт суралцжээ. Түүнийхээр бол банкинд мөнгө хад­галах нь нэг ёсондоо өөрийгөө залхуурал руу түлхэж буй хэрэг. Оронд нь тэр мөнгөө эргэлдүүлж илүү их хөрөнгө оруулалт болгох нь чухал аж. Най­маа худалдаагаа хийхийн хажуугаар бүргэддээ ма­хыг нь хангалттай авч өгөх учиртай. Мах өгч байгаа нь энэ гээд аль хямдыг нь эрээд давхиад байхыг тэр чухалчил­даггүй. Ходоод­ноосоо сайн мах харам­ладаггүй шигээ тэжээсэн амьтнаа ч чадлаараа цат­гахыг боддог нь энэ. Ингээд гэрийн эзэнтэй ярилцсанаа хүргэе.

БҮРГЭД, ТАС ХОЁР МАНАЙ ГЭР БҮЛИЙН ГИШҮҮН

-Юуны өмнө танай гэр бүлтэй танилцъя. Гэрийнх­нээ дэлгэрэнгүй танилцуу­лаач?  

-Манайх ам бүл най­муу­лаа. Дөрвөн хүүхэдтэй. Бүргэд, тас хоёр маань гэр бүлийн гишүүд. Хүүх­дүүтэйгээ адилхан хоол­лоно, асарна, арчилна. Гадагшаа олон хоногоор ажлаар явахдаа санаа зов­но. Эхнэр рүүгээ ярьж бүргэд, тас хоёрынхоо би­еийг л асууна шүү дээ. Амьтантай зөв харилцаж, хайрлаж халамжлаад бай­вал эргүүлээд хүнийг хайр­ладаг юм шүү дээ. Хүнээс дутахааргүй ухаантай. Эхнэр бид хоёр албан ажилгүй ч өдөр бүр завгүй байдаг юм. Би өглөө босоод тас, бүргэдээ аваад Тэрэлж рүү явна. Зарим өдөр айлуудаар явж буяны ном уншина. Амарсан өдрөө мужааны ажлаа хийнэ. Эхнэрийн маань оёдлын машин өдөржин тачигнана. Тэр Налайхын уурхайчдад бээлий, ажлын хувцас оёж түүнийг нь би зарна. Борлуулсан бээлий, бүргэд, тас хоёроороо жуулчдаас олсон мөнгө манай гэрийн гол орлого. Энэ ажлуудын минь үр шимд хоёр давхар хаус, хоёр машинтай болсон. Өнгөрсөн жилээс Шин­жань руу наймаанд явдаг болсон. Би ээжээсээ ар­ван­хоёулаа. Ээж минь ах, дүү арван­наймуулаа. Ер нь казах айлууд өнөр өтгөн байдаг.

-Бага насаа дурсаач. Өнөөдрийн энэ амьдралыг босгоход багаас сурсан тэсвэр тэвчээр их нөлөөл­сөн биз?

-Манайх олуулаа өс­сөн болохоор элбэг хан­галуун байгаагүй. Аав минь 1980-аад онд “Удах­гүй цаг хэцүүднэ. Үхэрт өгдөг арвайн буудайгаа идэх цаг ирнэ шүү. Бид олуулаа хэцүү цагт идэх хүнс олдохгүй. Бодолтой байцгаа хүүхдүүд минь” гэж захидаг байсан. Нээ­рээ л аавын хэлснээр удал­гүй дэлгүүрийн лан­гуун дээр талх харагдахаа больсон. Дугаарлаж авсан талх хаана нь ч хүрдэггүй байлаа. Тэгсэн аав минь үхэрт өгдөг бай­сан арвайн буудайгаа ху­раасаар бай­гаад 50 шуудай болгон хадгалсан байсан нь аминд орсон доо. Аавын­хаа нөө­цөлж өгсөн 50 шуу­дай буудайг тээрэмдэж гурил гаргаад түүгээрээ 1990-ээд оны хүнд цагийг туулсан. Наурызын бая­раар арван хэдүүлээ цуг­лаад тэр цаг үеэ дурсдаг. Олуу­лаа, борогхон өссөн амьд­рал минь биднийг цаг нар­гүй ажиллаж, хөдөл­мөрлөхөд сургасан.      

-Тэгвэл яаж яваад бүргэд, тастай нөхөр­лөчихөв. Мэдээж, жигүүр­тэн, махчин амьтан юм хойно сургахад амаргүй л байсан байх даа?

-Дөрвөн жилийн өмнө Зүүнхараад хамаатныдаа очсон юм. Тэднийд далавч нь гэмтсэн нэг тас байлаа. Нисэж чадахгүй, зовиур­тай байгааг нь харахаар өрөвдөлтэй санагдаад ахаа­саа гуйлаа. Тэгээд л гэртээ авчраад асарч суви­лаад арай гэж тэнхрүүлж би­лээ. Амьтан болохоор агаар, уул, ус үгүйлж бай­гаа гэж бодоод зам дагуу салхинд гардаг байлаа. Нэг өдөр гар дээрээ тасаа суулгачихаад зам дагуу явж байтал гадаад хүн машинаасаа бууж ирээд ихэд сонирхож билээ. Та­сыг эргүүлж тойруулж харс­наа бид хоёрт таван доллар өгчихөөд явчихсан. Түүнээс хойш тасыг жуул­чид сонирхдогийг мэдсэн. Дараа нь түүнийг ганцаар­даж байж магад гээд хань болгож бүргэдээ хүнээс 150 мянгаар худалдаж ав­сан юм. Тэрнээс хойш энэ хоёр манай гэр бүлийн гишүүдийн нэг болсон. Гэр бүлдээ тодорхой ор­лого оруулж байгаа ги­шүүддээ чанартай хоол өгч, тохилог байр бэлдэж өгөхгүй бол болохгүй шүү дээ. Хоёулаа өдөрт найман кг мах иднэ. Тусад нь зассан оромжинд амьдар­на. Ууланд гарч салхилна. Яг хүн шиг байдаг юм.

-Найман кг мах гэдэг бас л чанга сонсогдож байна шүү. Үнэндээ монголчууд өөрсдөөсөө ч мах харам­ладаг болоод байна. Тэ­гээд энэ бүхнийг яаж зохицуулдаг юм бэ?

-Монгол Улс 40, 50 сая малтай хэрнээ хоёр сая хүн нь нэг кг махыг 10 мянган төгрөгөөр авч бай­на. Энэ үнэхээр сонин харьцуулалт шүү. Яах вэ, өөрөө мах авах мөнгөө олж байгаа юм чинь гээд хам­гийн чанартай махаар бүр­гэд, тасаа хооллодог юм. Таван цулын махаар тэ­жээж болно л доо. Гэхдээ би өнөөдрийг хүртэл тэг­сэнгүй. Хүнтэй харьцуулж үзээд чанартай хүнс хэрэг­лэвэл эрүүл, сэргэлэн цо­воо байна шүү дээ. Энэ хоёр яг л гэр бүлийн ги­шүүн шиг бидний идэж байгаа махаар хооллодог.

-Ер нь казах үндэстний баяраар хамгийн хүндтэй зочин нь бүргэд юм шиг санагддаг. Та энэ амьтныг олонд илүү таниулахад ямар ажил хийж байна даа? 

-Бүргэдийн баярыг ма­най улс сүүлийн жилүүдэд өргөн дэлгэр тэмдэглэдэг болсон. Үүний хүрээнд бүргэд гадныханд ихээхэн танигдаж байгаа. Би Тэ­рэлжийн замд бүргэд­тэй­гээ зогсож байгаа болохоор жуулчдад тодорхой мэ­дээлэл өгч байгаа гэж боддог. “Эм бүргэд эрээ­сээ илүү махчин. Үр төл, ангаахайгаа өлсгөхгүй гэсэн эхийн сэтгэлээрээ ангуучлах чадварт илүү сайн суралцдаг. Тиймээс ч энэ шувуу жигүүртнээс хамгийн дайчин, эрэмгий нь” гэх зэрэг өгүүлбэрийг би англи, орос, япон, солонгос хэлээр ойлгуулж чадна. Шувуудаа дагаж жуулчидтай харилцсаны хариуд гадаад хэл сурч байгаа. Амьтныг өрөвдөж хайрласныхаа хариуд түү­ний тусыг үзэж байна. Жуулчид бид гу­равтай ганц зураг та­туу­лаад 10-20 мянган төгрөг өгнө. Би ч төд өд гэж үнэлдэггүй. Сүүлдээ хү­нээс зүгээр мөнгө авч байгаа юм шиг санагдаад зургийн ап­парат, өнгөт принтер авч зургийг нь угааж өгдөг болсон.

МУЖААНААС ХУДАЛДААЧИН ХҮРТЭЛ...

-Та лам гэсэн. Буяны ажлын хажуугаар худал­даа, бүргэдээ олонд үзүү­лэх гээд энэ ажлууд хэр амжиж байна. Ер нь л их завгүй байдаг бололтой?

-Улаанбаатарт ТМС-ийн мужааны ангийг төг­сөөд Пакистанд шашны чиглэлээр дөрвөн жил сурсан. Одоо Налайхын Мусулман шашны сүмд тэргүүн лам хийж байна. Их ажилтай байсан ч өдөрт нэг цаг сүмд ном уншдаг. Манай дүүрэгт уурхайн осол байсхийгээд гарна. Уурхайд золгүйгээр амиа алдсан залуусын ар гэр ном уншиж өгөөч гэж гуй­на. Сүмийн хүн болохоор очихгүй бол болохгүй. Яаж ийгээд зав гаргаад очдог юм. Би хувьдаа Налайхын уурхайг хааж, ашиглавал том компани ажил­луулсан нь дээр гэж боддог. Гар нүцгэн, багаж хэрэгсэл­гүй, уурхайн талаар на­рийн мэдлэггүй олон хүн энэ уурхайд ажиллаж бай­гаа. Үүнээс болж амь на­саараа хохирч байна шүү дээ. Залуус заавал ийм эрсдэлтэй ажил хийх алба­гүй. Тэмүүлэл, санаачлага  байвал хийх ажил зөндөө л байна шүү дээ. Өөрөөрөө жишээ авахад л хоёр шу­вуу тэжээсний хариуд ажлын байраа бэлдчихлээ. Түүнийхээ үр шимийг үзэж байна.

-Сүмдээ тэргүүн ла­мын үүрэг гүйцэтгэнэ. Бас наймаагаа хийнэ. Ха­жуугаар нь мужааны ажил байна. Энэ бүгдийг хэрхэн амжуулдаг юм бэ?

-Эрэгтэй хүний ажил, амжилтын цаана эхнэр л байдаг шүү дээ. Шинжань руу наймаандаа явахад хүүхдүүд, бүргэд, тас гээд бүгдийг эхнэр минь асарна. Гэрийнхээ ажлыг амжуулна. Нөгөө хоё­ры­гоо аваад Тэрэл­жийн замд өдөржин зогсоод ирэхэд эхнэр маань ар гэрийнхээ бүх ажлыг хийдэг.

АМЬТНААС ХҮНИЙХ ШИГ МУУХАЙ БОДОЛ, САНАА ГАРДАГГҮЙ ЮМ

-Танай бүргэд, тастай хамтарч ажиллах санал хэр ирж байна?

-Ямар ч байсан аялал, жуулчлалын салбарт бүр­гэд, тасын орон зай байд­гийг мэдсэн. Казах үн­дэст­ний хувьд соёл урлагийн салбарт ч бүргэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Өнгөрсөн жил гавьяат жү­жигчин Б.Сарантуяагийн “Арга­гүй амраг” тоглолтод ма­най бүргэд урилгаар оролц­сон. Хүмүүс их со­нирхож байсан. Тэгэхээр бүжиглэдэг бүргэд минь урлагийн салбарт ч том үүрэг гүйцэтгэж байгаа биз дээ. Бас хааяа том компаниудаас суртал­чил­гаанд  тоглох санал ирдэг. 

-Гэр бүлийн хувьд хэр үүрэг гүйцэтгэж байна?

-Гэрт амьтан тэжээ­хээр хүүхдүүдэд амьтан хайрлах, байгаль орчноо хамгаалах сэтгэлгээ суу­даг юм билээ. Манай хүүх­дүүд амьтанд хайртай. Тэднийг их өрөвдөнө. Ямар ч байсан амьтнаас хүнээс гардаг шиг муухай бодол, муу санаа гардаг­гүй.

-Өрхийн орлогод бүр­гэд, тасын оролцоо их гэж байсан?

-Тэрэлжээс бид гурав орой ирэхдээ 20-40 мянган төгрөгтэй ирдэг. Анх энэ хоёрыгоо гар дээрээ та­виад явахаар их чилдэг байсан. Олсон мөнгөөр нь “Нарантуул” захаас унадаг дугуй худалдаж аваад Тэрэлж рүү явдаг байсан. Дараа нь мөн л энэ хоёрын тусламжтайгаар гурван дугуйт авсан. Харин өнөөдөр бүргэд, тас хоёр минь ажилдаа явахдаа унадаг машин бэлдэж чадсан. Ер нь сард бид гурав 300-500 мянган төгрөгийн орлоготой. Бид гурвын ажлын хамгийн идэвхтэй үе зун. Жуулчид их ирнэ. Энд тэндхийн баяр наадамд оролцоно. Гэхдээ мөнгө хүнийг хам­гийн муухайгаар эвддэ­гийг би шашны сургуульд сурч байхдаа ойлгосон. Тийм болохоор ч тэр үү, мөнгө олохын тулд мэрийдэггүй.

-Сүүлийн үед амьтны эрх гэж ярих болсон. Таныг амьтны эрхэнд хал­даж байна гэж шүүжилдэг хүмүүс байдаг уу. Та үүнд ер нь ямар байр суурьтай байдаг вэ?

-Амьтан судлаач О.Дам­динсүрэн гэдэг эр­дэм­тэн надтай энэ асууд­лаар уулзсан. Гэхдээ би амьтны эрхийг зөрчөөгүй. Би амьтныг хоол хүнсээр нь хангаж байна. Түүний амьдрах тохилог орчныг бэлдэж өгдөг. Цагийн ху­ваарийн дагуу уул, агаарт гаргаж байна. Энэ бүгдийг би О.Дамдинсүрэн эрдэм­тэнд учирлаж хэлсэн. Тэр ч үүнийг хүлээн зөв­шөөрсөн.