Битүүлэх ёс

0
хуваалцах
538
үзсэн

Б.Оюунзул

Цахим “Зууны мэдээ” www.zms.mn сайт энэ өдрийн түүхийг өгүүлдэг “Зууны нэг өдөр” булангаараа дэлхийн болон монголын түүхэнд хоёрдугаар сарын 11-нд болсон үйл явдлуудаас онцлон хүргэж байна.

Энэ өдөр монголчууд бидний эртний баяр өвлийн адаг сарын сүүлийн өдөр болох битүүний өдөр болж байна. Битүүлэх гэдэг нь билгийн улирлын cap бүрийн гучинд тэнгэрт cap үл үзэгдэх битүү харанхуйгаас үүдэн буурал жилийн отголох өдрийг тэмдэглэхийг хэлнэ. Энэ өдрийг тусгай зан үйлээр үддэг. Мөн хүнээс зээлсэн мөнгө, зоос, эд мал байвал даруйхан эргүүлэн өгөх, хэрэлдэж эв түнжин эвдэрсэн хэн хүнтэй зориуд уулзаж эв эеэ засдаг. Битүүний өмнөх өдөр айл болгон бурхан шүтээнээ тахин, гэр орныхоо тоос шороог гүвж хог буртгийг цэвэрлэдэг. Энэ өдөр эмэгтэйчүүд нь идээ цагаагаа бэлдэж харин эрчүүд нь хүлэг морьдоо барьж хур дэлийг нь засч бэлдэнэ. Битүүний орой өрхийн тэргүүлэгч гэрийнхээ баруун тотгоны дээр цагаан чулуу, сахиусуудын орох үүдийг нээдэг. Мөн зүүн тотгоны дээр өргөс, харгана, шарилж тавьж муу зүгийн ад зэтгэрийн хорлолыг хөөж буцаана. Ингээд шинэ сайхан хувцсаа өмсөцгөөн гал, бурхандаа дээж өргөөд дараа нь битүүлдэг.

Битүүний орой тотгон дээрээ яагаад мөс тавьдаг вэ?

Монголчуудын эрт дээр үеэс дагаж мөрддөг ёс заншлын нэг бол Лхам хурах ёс юм. Энэ нь тэр жилийнхээ бурхан номын ажлыг хэрхэн дэлгэрүүлсэн, эх болсон зургаан зүйл амьтны төлөө буян үйлдсэн урган ирж буй жилдээ өөрсдийнхөө хийх буян номын ажил үйлсээ даатгаж Лхамаа шөнөжин хурж Цагаан сарын шинийн нэгний өглөө Цэдэр балингаа залдаг билээ. Битүүний орой айл өрхүүд зүүн хатавчиндаа харгана тавьдаг нь тэр жилдээ өрх гэрт элдэв гай барцад орж ирэхгүй, ажил төрөлд нь ямар нэг саад тотгор учрахгүй, ажил амьдралын үйл бүтээл бүхэн нь дэвжин дэлгэрч дээшлэн мандаж байхын билэгдэл бүхий учир утгатай юм. Мөн үүдний тотгон дээрээ мөс, будаа тавьдаг. Мөс нь Лхам бурханы хүлгийн ундаа, будаа нь бурхандаа өргөж байгаа дээж тахилын идээ юм. Орчин цагийн айл өрхүүд мөсийг хөргөгчиндөө буюу тагтан дээрээ хөлдөөгөөд тахилын аяга эсвэл жижиг хундага мэтэд хийж тавьж болно. Дээр үед бол арвай буудай тавьдаг байсан. Харин одоо шар, цагаан аль ч будааг тавьж болно. Лхам бурхан нь "Умаа хум" гэх хооронд л ертөнцийг тойрон оддог хэмээн үздэг учраас битүүний орой наран жартахтай уралдан зул хүжээ бадраан, бурхан тахилын бүх л үйлээ цэгцлэн, идээ будаагаа өргөж амжсан байх ёстой гэнэ.

Битүүний зоог

Битүүний зоог эрүүг нь заагаагүй хонины битүү толгой юм уу өвчүү байдаг. Өвчүү чанасан бол өвчүүгээ өөд нь харуулан дээр нь дал, дөрвөн өндөр, шаант, залаатай богтос тавина. Битүү толгой чанасан бол аманд нь өвс ногоог төлөөлүүлэн сонгино сармис суулгаж, гургалдайны түрийтэй үзүүрийг толгойныхоо ард тавьж гургалдайгаар нар зөв ороож сэмжээр бүтээн дал дөрвөн өндөр, шаант богтосны аль нэгийг тавьдаг. Битүүний орой бууз жигнэж банш чанан, мөн шөлний будаа хийж, айл хөршийндөө хүүхдээр хүргүүлдэг. Бууз, баншиндаа цагаан мөнгө хийж тэр бууз, банш таарсан хүн ирэх жил олз омогтой явахыг билэгшээдэг.

Энэ өдөр дэлхий дахинд болсон үйл явдлууд

1823.02.11. Мальта улсын Валетта хотод болж байсан карнавалын үеэр олон хүүхэд шахцалдаж 110 хүү амиа алдав.

1826.02.11. Лондон хотын их сургууль албан ёсоор байгуулагджээ.

1861.02.11. АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим улс орон даяар боол тээвэрлэхэд хатуу хяналт тавьж байхаар болжээ.

1889.02.11. Японы Мейжигийн хууль тогтоогчдын хоёр танхимт хурлыг 1890 оноос хойш зарлан хуралдуулахаар болов.

1903.02.11. Алдарт хөгжмийн зохиолч антон Брукнерийн 9-р симфони Австрийн Венна хотод анх удаа тоглогдов.

1919.02.11. Германы Ерөнхийлөгчөөр Фридрих Эберт сонгогджээ.

1929.02.11. Италийн хаант улс, Ватикантай Латераны гэрээ байгуулав.

1938.02.11. Английн алдарт BBC телевизээр дэлхийн хамгийн анхны шинжлэх ухааны уран зөгнөлт "R.U.R" нэвтрүүлэг цацагдаж, роботын тухай анхлан хөнджээ.

1971.02.11. АНУ, Их Британи, ЗХУ тэргүүтэй 87 улс далайн усанд цөмийн зэвсэг харвахыг хууль бус гэж үзжээ.

1979.02.11. Ираны хувьсгал болж Аяатолла Рухолла Хомейнигийн удирдлага дор Исламын төрт ёс бүрэлдэн бий болов.

Эх сурвалж www.zms.mn